હરિવંશ · અધ્યાય 115

ઉક્તો ઽયં હરિવંશસ્ તે પર્વાણિ નિખિલાનિ ચ
યથા પુરોક્તાનિ તથા વ્યાસશિષ્યેણ ધીમતા ॥

તત્ કથ્યમાનમ્ અમૃતમ્ ઇતિહાસસમન્વિતમ્
પ્રીણાત્ય્ અસ્માન્ અમૃતવત્ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥

જનમેજયસ્ તુ નૃપતિઃ શ્રુત્વાખ્યાનમ્ અનુત્તમમ્
સૌતે કિમ્ અકરોત્ પશ્ચાત્ સર્પસત્રાદ્ અનન્તરમ્ ॥

જનમેજયસ્ તુ નૃપતિઃ શ્રુત્વાખ્યાનમ્ અનુત્તમમ્
યદ્ આરભત્ તદ્ આખ્યાસ્યે સર્પસત્રાદ્ અનન્તરમ્ ॥

તસ્મિન્ સત્રે સમાપ્તે તુ રાજા પારિક્ષિતસ્ તદા
યષ્ટું સ વાજિમેધેન સંભારાન્ ઉપચક્રમે ॥

ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યાન્ આહૂયેદમ્ ઉવાચ હ
યક્ષ્યે ઽહં વાજિમેધેન હય ઉત્સૃજ્યતામ્ ઇતિ ॥

તતો ઽસ્ય વિજ્ઞાય ચિકીર્ષિતં તદા કૃષ્ણો મહાત્મા સહસાજગામ
પારિક્ષિતં દ્રષ્ટુમ્ અદીનસત્ત્વમ્ દ્વૈપાયનઃ સર્વપરાવરજ્ઞઃ ॥

પારિક્ષિતસ્ તુ નૃપતિર્ દૃષ્ટ્વા તમ્ ઋષિમ્ આગતમ્
અર્ઘ્યપાદ્યાસનં દત્ત્વા પૂજયામાસ શાસ્ત્રતઃ ॥

તૌ ચોપવિષ્ટાવ્ અભિતઃ સદસ્યાસ્ તસ્ય શૌનક
તતસ્ તેષૂપવિષ્ટેષુ સદસ્યૈઃ સહ શૌનક ।
કથા બહુવિધાશ્ ચિત્રાશ્ ચક્રાતે વેદસંહિતાઃ ॥

તતઃ કથાન્તે નૃપતિશ્ ચોદયામાસ તં મુનિમ્
પિતામહં પાણ્ડવાનાં આત્મનઃ પ્રપિતામહમ્ ॥

મહાભારતમ્ આખ્યાનં બહ્વર્થં બહુવિસ્તરમ્
નિમેષમાત્રમ્ ઇવ મે સુખશ્રવ્યતયા ગતમ્ ॥

વિભૂતિવિસ્તરકથં સર્વેષાં વૈ યશસ્કરમ્
ત્વયા ત્વ્ અભિહિતં બ્રહ્મઞ્ શઙ્ખે ક્ષીરમ્ ઇવાહિતમ્ ॥

નામૃતેનાપિ તૃપ્તિઃ સ્યાદ્ યથા સ્વર્ગસુખેન વા
તથા તૃપ્તિં ન ગચ્છામિ શ્રુત્વેમાં ભારતીં કથામ્ ॥

અનુમાન્ય તુ સર્વજ્ઞં પૃચ્છામિ ભગવન્ન્ અહમ્
હેતુઃ કુરૂણાં નાશસ્ય રાજસૂયો મતો મમ ॥

દુઃસહાનાં યથા ધ્વંસો રાજન્યાનામ્ ઉપપ્લવઃ
રાજસૂયં તથા મન્યે યુદ્ધાર્થમ્ ઉપકલ્પિતમ્ ॥

રાજસૂયો હિ સોમેન શ્રૂયતે પૂર્વમ્ આહૃતઃ
તસ્યાન્તે સુમહદ્યુદ્ધમ્ અભવત્ તારકામયમ્ ॥

આહૃતો વરુણેનાપિ તસ્યાન્તે સુમહાક્રતોઃ
દેવાસુરમ્ અભૂદ્ યુદ્ધં સર્વભૂતક્ષયાવહમ્ ॥

હરિશ્ચન્દ્રસ્ તુ રાજર્ષિર્ એતં ક્રતુમ્ અવાપ્તવાન્
તત્રાપ્ય્ આડીબકમ્ અભૂદ્ યુદ્ધં ક્ષત્રવિનાશનમ્ ॥

તતો ઽનન્તરમ્ આર્યેણ પાણ્ડવેનાપિ દુસ્તરઃ
મહાભારતસંહારઃ સંભૃતો ઽગ્નિર્ ઇવ ક્રતુઃ ॥

તસ્ય મૂલં હિ યુદ્ધસ્ય લોકક્ષયકરસ્ય હ
રાજસૂયો મહાયજ્ઞઃ કિમર્થં ન નિવારિતઃ ॥

રાજસૂયે હ્ય્ અસંહાર્યે યજ્ઞાઙ્ગૈશ્ ચ દુરાસદૈઃ
મિથ્યાપ્રણીતે યજ્ઞાઙ્ગે પ્રજાનાં સંક્ષયો ધ્રુવઃ ॥

ભવાન્ અપિ ચ સર્વેષાં પૂર્વેષાં નઃ પિતામહઃ
અતીતાનાગતજ્ઞશ્ ચ નાથશ્ ચાદિકરશ્ ચ નઃ ॥

તે કથં ભગવન્ નેત્રા બુદ્ધિમન્તશ્ ચ્યુતા નયાત્
અનાથા હ્ય્ અપરાધ્યન્તે કુનેતારશ્ ચ માનવાઃ ॥

કાલેનાદ્ય પરીતાસ્ તે તવ વત્સ પિતામહાઃ
ન માં ભવિષ્યં પપ્રચ્છુર્ ન ચાપૃષ્ટો બ્રવીમ્ય્ અહમ્ ॥

નિઃસામર્થ્યં ચ પશ્યામિ ભવિષ્યસ્ય નિવેદનમ્
પરિહર્તું ન શક્ષ્યામિ કાલનિષ્ઠાં હિ તાં ગતિમ્ ॥

ત્વયા ત્વ્ ઇદમ્ અહં પૃષ્ટો વક્ષ્યામ્ય્ આગન્તુ ભાવિ યત્
અતશ્ ચ બલવાન્ કાલઃ શ્રુત્વાપિ ન કરિષ્યસિ ॥

ન સંરમ્ભાન્ ન ચારમ્ભાન્ ન વૈ સ્થાસ્યસિ પૌરુષે
લેખા હિ કાલલિખિતા વેલેવ દુરતિક્રમાઃ ॥

અશ્વમેધઃ ક્રતુઃ શ્રેષ્ઠઃ ક્ષત્રિયાણાં પરિશ્રુતઃ
તેન ભાવેન તે યજ્ઞં વાસવો ધર્ષયિષ્યતિ ॥

યદિ તચ્ છક્યતે રાજન્ પરિહર્તું કથંચન
દૈવં પુરુષકારેણ મા યજેથાશ્ ચ તં ક્રતુમ્ ॥

ન ચાપરાધઃ શક્રસ્ય નોપધ્યાયગણસ્ય તે
તવ વા યજમાનસ્ય કાલો ઽત્ર પરમેશ્વરઃ ॥

તસ્ય સંસ્થાપનમ્ ઇદમ્ કાલસ્ય વશવર્તિ વૈ
તત્ પ્રણેયં નિબોધસ્ય ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥

યથા યષ્ટા નૃપઃ સ્વર્ગં ગમિષ્યતિ યુગક્ષયે
તથા યજ્ઞફલાનાં ચ વિક્રેતારો દ્વિજાતયઃ ॥

નિવૃત્તાવ્ અશ્વમેધસ્ય કિં નિમિત્તં ભવિષ્યતિ
શ્રુત્વા પરિહરિષ્યામિ ભગવન્ યદિ શક્યતે ॥

નિમિત્તં ભવિતા તત્ર બ્રહ્મકોપકૃતં પ્રભો
યતસ્વ પરિહર્તું તદ્ ઇત્ય્ એતદ્ ભદ્રમ્ અસ્તુ તે ॥

ત્વયા ધૃતઃ ક્રતુશ્ ચૈવ વાજિમેધઃ પરંતપ
ક્ષત્રિયા નાહરિષ્યન્તિ યાવદ્ ભૂમિર્ ધરિષ્યતિ ॥

નિવૃત્તાવ્ અશ્વમેધસ્ય વિપ્રશાપાગ્નિતેજસા
અહં નિમિત્તં ઇતિ ચેદ્ ભયં તીવ્રં ચ જાયતે ॥

કથં હ્ય્ અકીર્ત્ત્યા સંયુક્તઃ સુકૃતી મદ્વિધો જનઃ
લોકાન્ ઉત્સહતે ગન્તું ખં સપાશ ઇવ દ્વિજઃ ॥

યથા હ્ય્ અનાગતમ્ ઇદમ્ દૃષ્ટમ્ અત્ર પ્રણાશનમ્
યજ્ઞસ્ય પુનરાવૃત્તિર્ યદ્ય્ અસ્ત્ય્ આશ્વાસયસ્વ મામ્ ॥

ઉપાત્તયજ્ઞો દેવેભ્યો બ્રાહ્મણેષુ નિવત્સ્યતિ
વિહિતો યજ્ઞ એષો ઽત્ર દેવૈશ્ ચ બ્રાહ્મણૈર્ અપિ ।
તેજસાભ્યાહૃતં તેજસ્ તેજસ્યેવાવતિષ્ઠતે ॥

ઔદ્ભિદો ભવિતા કશ્ચિત્ સેનાનીઃ કાશ્યપો દ્વિજઃ
અશ્વમેધં કલિયુગે પુનઃ પ્રત્યાહરિષ્યતિ ॥

તદ્યુગે તત્કુલીનશ્ ચ રાજસૂયમ્ અપિ ક્રતુમ્
આહરિષ્યતિ રાજેન્દ્ર શ્વેતગ્રહમ્ ઇવાન્તકઃ ॥

યથાબલં મનુષ્યાણાં કર્તૄણાં દાસ્યતે ફલમ્
યુગાન્તદ્વારમ્ ઋષિભિઃ સંવૃતં વિચરિષ્યતિ ॥

તદાપ્રભૃતિ હાસ્યન્તે નૃણાં પ્રાણાઃ પુરાકૃતીઃ
વિનિવર્તિષ્યતે લોકે વૃત્તાન્તે વૃત્તિમત્સ્વ્ અપિ ॥

તદા સૂક્ષ્મો મહોદર્કો દુસ્તરો દાનમૂલવાન્
ચાતુરાશ્રમ્યશિથિલો ધર્મઃ પ્રવિચલિષ્યતિ ॥

તદા હ્ય્ અલ્પેન તપસા સિદ્ધિં યાસ્યન્તિ માનવાઃ
ધન્યા ધર્મં ચરિષ્યન્તિ યુગામ્તે જનમેજય ॥