હરિવંશ · અધ્યાય 107

ક્રીડાવિહારોપગતઃ કદાચિદ્ અભવદ્ ભવઃ
દેવ્યા સહ નદીતીરે રમ્યે શ્રીમતિ સ પ્રભુઃ ॥

શતાનિ તત્રાપ્સરસાં ચિક્રીડુશ્ ચ સમન્તતઃ
સર્વર્તુકવને રમ્યે ગન્ધર્વપતયસ્ તથા ॥

કુસુમૈઃ પારિજાતસ્ય પુષ્પૈઃ સંતાનકસ્ય ચ
ગન્ધોદ્દામમ્ ઇવાકાશં નદીતીરં ચ સર્વશઃ ॥

વેણુવીણામૃદઙ્ગૈશ્ ચ પણવૈશ્ ચ સહસ્રશઃ
વાદ્યમાનૈઃ સ શુશ્રાવ ગીતમ્ અપ્સરસાં તદા ॥

સૂતમાગધકલ્પૈશ્ ચાપ્ય્ અસ્તુવન્ન્ અપ્સરોગણાઃ
દેવદેવં સુવપુષં સ્રગ્વિણં રક્તવાસસમ્ ॥

તતસ્ તુ દેવ્યા રૂપેણ વિક્રલેખા વરાપ્સરાઃ
ભવં પ્રસાદયામ્ આસ દેવી ચ પ્રાહસત્ તદા ॥

તતો દેવ્યાસ્ તુ રૂપેણ લીલયા વદનેન ચ
દેવી પ્રહાસં મુમુચે તાશ્ ચૈવાપ્સરસસ્ તદા ॥

તતઃ કિલિકિલાશબ્દઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ સમન્તતઃ
પ્રહર્ષમ્ અતુલં ચાપિ લેભે પ્રીતમના ભવઃ ॥

બાણસ્ય દુહિતા કન્યા તત્રોષા નામ ભામિની
દેવં પ્રક્રીડિતં દૃષ્ટ્વા દેવ્યા સહ નદીગતમ્ ॥

ઉષા મનોરથં ચક્રે પાર્વત્યાઃ સંનિધૌ તદા
ધન્યા હિ ભર્તૃસહિતા રમ્યન્ત્ય્ એવં સમાગતાઃ ॥

વિજ્ઞાય તમ્ અભિપ્રાયમ્ ઉષાયાઃ પર્વતાત્મજા
પ્રાહ દેવી તતો વાક્યમ્ ઉષાં હર્ષયતી શનૈઃ ॥

ઉષે શીઘ્રં ત્વમ્ અપ્ય્ એવં ભર્ત્રા સહ રમિષ્યસિ
યથા દેવો મયા સાર્ધં શંકરઃ શત્રુસૂદનઃ ॥

એવમ્ ઉક્તે તદા દેવ્યા વાક્યે ચિન્તાવિલેક્ષણા
ઉષા ભાવં હૃદા ચક્રે ભર્ત્રા રંસ્યે કદા સહ ॥

તતો હૈમવતી વાક્યં સંપ્રહસ્યેદમ્ અબ્રવીત્
ઉષે શૃણુષ્વ કલ્યાણિ યદા સંયોગમ્ એષ્યસિ ॥

વૈશાખે માસિ હર્મ્યસ્થાં દ્વાદશ્યાં ત્વાં દિનક્ષયે
ધર્ષયિષ્યતિ યઃ સ્વપ્ને સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥

એવમ્ ઉક્તા દૈત્યસુતા કન્યાગણસમાવૃતા
અપાક્રામત હર્ષેણ રમમાણા યથાસુખમ્ ॥

તતઃ ક્રીડાવિહારં તમ્ અનુભૂય સહોમયા
જગામ ભગવાન્ દેવઃ સ્વપુરં ત્રિપુરાન્તકૃત્ ।
દેવદેવો જગન્નાથ ઉપારંસીત્ તતો હરઃ ।
ગતે ઽહનિ પુનઃ સર્વાસ્ તા નાર્યો જગ્મુર્ અદ્ભુતાઃ ॥

કાશ્ ચિદ્ અશ્વૈસ્ તથા યાનૈર્ ગજૈર્ અન્યાસ્ તથા રથૈઃ
પુરં પ્રવિવિશુર્ હૃષ્ટાઃ કાશ્ચિદ્ આકાશમ્ આસ્થિતાઃ ॥

તતો હર્મ્યે શયાનાં તુ વૈશાખે માસિ ભામિનીમ્
દ્વાદશ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય સખીગણવૃતાં તદા ॥

યથોક્તઃ પુરુષઃ સ્વપ્ને ધર્ષયામ્ આસ તામ્ ઉષામ્
વિવેષ્ટમાનાં રુદતીં દેવ્યા વચનચોદિતઃ ॥

સા સ્વપ્ને ધર્ષિતા તેન સ્ત્રીભાવં ચાપિ લમ્ભિતા
શોણિતાક્તા પ્રરુદતી સહસૈવોત્થિતા નિશિ ॥

તાં તથા રુદતીં દૃષ્ટ્વા સખી ભયસમન્વિતામ્
ચિત્રલેખા વચઃ સ્નિગ્ધમ્ ઉવાચ પરમ્ આદ્ભુતમ્ ॥

ઉષે મા ભૈઃ કિમ્ એવં ત્વં રુદતી પરિતપ્યસે
બલેઃ સુતસુતા ચ ત્વં પ્રખ્યાતા કિં ભયાન્વિતા ॥

ન ભયં વિદ્યતે લોકે તવ સુભ્રુ વિશેષતઃ
ભયદસ્ તવ વામોરુ પિતા દેવાન્તકો રણે ॥

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે વિષાદં મા કૃથાઃ શુભે
નૈવંવિધેષુ વાસેષુ ભયમ્ અસ્તિ વરાનને ॥

અસકૃદ્ દેવસહિતઃ શચીભર્તા સુરેશ્વરઃ
અપ્રાપ્ત એવ નગરં પિત્રા તે મૃદિતો રણે
અયં દેવસમૂહસ્ય ભયદસ્ તે પિતા રણે ॥

એવં સંદૂષિતા સાધ્વી કથં જીવિતુમ્ ઉત્સહે
પિતરં કિં નુ વક્ષ્યામિ દેવશત્રુમ્ અરિંદમમ્ ॥

એવં સંદૂષણકરી વંશસ્યાસ્ય મહૌજસઃ
શ્રેયો હિ મરણં મન્યે ન મે શ્રેયો ઽદ્ય જીવિતમ્ ॥

કથમ્ એવં કૃતા નામ કન્યા જીવિતુમ્ ઉત્સહે
કુલોપક્રોશનકરી કુલાઙ્ગારા નિરાશ્રેયા
જીવિતું સ્પૃહયેન્ નારી સાધ્વીનામ્ અગ્રતઃ સ્થિતા ॥

ઇત્ય્ એવં બાષ્પપૂર્ણાક્ષી સખીજનવૃતા તદા
વિલલાપ ચિરં કાલમ્ ઉષા કમલલોચના ॥

અનાથવત્તાં રુદતીં સખ્યઃ સર્વા વિચેતસઃ
ઊચુર્ અશ્રુપરીતાક્ષ્ય ઉષાં સર્વાઃ સમાગતાઃ ॥

દુષ્ટેન મનસા દેવિ શુભં યદિ વાસુભમ્
ક્રિયતે ન ચ તે સુભ્રુ કચ્ચિદ્ દુષ્ટં મનસ્ તવ ॥

સ્વપ્નયોગેન કલ્યાણિ વ્રતલોપો ન વિદ્યતે
વ્યભિચારેણ તે દેવિ નાસ્તિ કશ્ચિદ્ વ્યતિક્રમઃ ॥

મનસા ચૈવ વાચા ચ કર્મણા ચ વિશેષતઃ
દુષ્ટા યા ત્રિભિર્ એતૈસ્ તુ પાપા સા પ્રોચ્યતે ભુવિ ॥

ન વ તે દુષ્યતે ભીરુ મનઃ પ્રજવિતં સદા
કથં ત્વં દોષદુષ્ટા વૈ નિયતા બ્રહ્મચારિણી ॥

યદિ સુપ્તા સતી સાધ્વી શુદ્ધભાવા મનસ્વિની
ઇમામ્ અવસ્થાં નીતા ત્વં નૈવ ધર્મો વિલુપ્યતે ॥

યસ્યા દુષ્ટં મનઃ પૂર્વં કર્મણા ચોપપાદિતમ્
તામ્ આહુર્ અસતીં નામ સતી ત્વમ્ અસિ ભામિનિ ॥

કુલજા રૂપસંપન્ના નિયતા બ્રહ્મચારિણી
ઇમામ્ અવસ્થાં નીતાસિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

ઇત્ય્ એવં ઉક્તાં રુદતીં બાષ્પેણાવૃતલોચનામ્
કુમ્ભાણ્ડદુહિતા વાક્યં પરમં ત્વ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

ઉષે યદ્ ઉક્તા દેવ્યાસિ ભર્તારં ધ્યાયતી તદા
સમીપે દેવદેવસ્ય સ્મર ભામિનિ તદ્ વચઃ ॥

દ્વાદશ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય વૈશાખે માસિ યો નિશિ
હર્મ્યે શયાનાં રુદતીં સ્ત્રીભાવમ્ ઉપનેષ્યતિ ॥

ભવિતા સ હિ તે ભર્તા શૂરઃ શત્રુનિબર્હણઃ
ઇત્ય્ ઉવાચ તતો હૃષ્ટા દેવી તવ મનોગતમ્ ॥

ન હિ તદ્ વચનં મિથ્યા પાર્વત્યા યદ્ ઉદાહૃતમ્
તત્ત્વં કિમ્ ઇદમ્ અત્યર્થં રોદિષીન્દુનિભાનને ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તા વચનં સ્મૃત્વા દેવીવચસ્ તતઃ
અભવન્ નષ્ટશોકા સા બાણપુત્રી શુભેક્ષણા ॥

સ્મરામિ ભામિનિ વચો દેવ્યાઃ ક્રીડાગતે ભવે
યથોક્તં સર્વમ્ અખિલં પ્રાપ્તં હર્મ્યતલે મયા ॥

ભર્તા તુ મમ યદ્ય્ એષ લોકનાથસ્ય ભાર્યયા
વ્યાદિષ્ટઃ સ કથં જ્ઞેયસ્ તત્ર કાર્યં વિધીયતામ્ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે વચને કુમ્ભાણ્ડદુહિતા પુનઃ
વ્યાજહાર યથાન્યાયમ્ અર્થતત્ત્વવિશારદા ॥

ન હિ તસ્ય કુલં દેવિ ન કીર્તિર્ નાપિ પૌરુષમ્
કશ્ચિજ્ જાનાતિ તત્ત્વેન કિમ્ ઇદં ત્વં વિહન્યસે ॥

અદૃષ્ટશ્ ચાશ્રુતશ્ ચૈવ દૃષ્ટઃ સ્વપ્ને ત્વયાનઘે
કથં જ્ઞેયો ભવેદ્ ભીરુ સો ઽસ્માભી રતિતસ્કરઃ ॥

યેન ત્વમ્ અસિતાપાઙ્ગે મત્તકાશિનિ વિક્રમાત્
રુદતી પ્રસભં ભુક્તા પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં સખિ ॥

ન હ્ય્ અયં પ્રાકૃતઃ કશ્ચિદ્ યઃ પ્રવિષ્ટઃ પ્રસહ્ય નઃ
નગરં લોકવિખ્યાતમ્ એકઃ શત્રુનિબર્હણઃ ॥

આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ ચ મહૌજસૌ
ન શક્તાઃ શોણિતપુરં પ્રવેષ્ટું ભીમવિક્રમાઃ ॥

સો ઽયમ્ એતૈઃ શતગુણો વિશિષ્ટઃ શત્રુસૂદનઃ
પ્રવિષ્ટઃ શોણિતપુરં બાણમ્ આક્રમ્ય મૂર્ધનિ ॥

યસ્યા નૈવંવિધો ભર્તા ભવેદ્ યુદ્ધવિશારદઃ
કસ્ તસ્યા જીવિતેનાર્થો ભોગૈર્ વા સ્યાચ્ છુભેક્ષણે ॥

ધન્યાસ્ય્ અનુગૃહીતાસિ યસ્યાસ્ તે પતિર્ ઈદૃશઃ
પ્રાપ્તો દેવ્યાઃ પ્રસાદેન પાર્વત્યા મત્તકાશિનિ ॥

ઇદં તુ તે કાર્યતમં શૃણુ ત્વં વૈ મયેરિતમ્
વિજ્ઞેયો યસ્ય પુત્રસ્ તુ યન્ નામા યત્ કુલશ્ ચ સઃ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે વચને તત્રોષા કામમોહિતા
તચ્છરૈશ્ ચ સમાવિદ્ધા ભ્રાન્તલોચનવિક્લવા ।
દશામ્ અન્ત્યાં સમાસ્થાય નિદ્રાસુખવિમોહિતા ।
ઉવાચ કુમ્ભાણ્ડસુતાં કથં જ્ઞાસ્યામહે સખિ ॥

તતઃ સા ચિન્તયાવિષ્ટા વચનં પ્રાહ દુર્વચઃ
ચિત્રલેખામ્ અપ્સરસં પ્રણયાત્ તાં સખીં સખી ॥

પરમં શૃણુ મે વાક્યં યત્ ત્વાં વક્ષ્યામિ ભામિનિ
ભર્તારં યદિ મે ઽદ્ય ત્વં નાનયિષ્યસિ મત્પ્રિયમ્ ॥

કાન્તં પદ્મપલાશાક્ષં મત્તમાતઙ્ગવિક્રમમ્
ત્યક્ષ્યામ્ય્ અહં પ્રિયાન્ પ્રાણાંસ્ તતઃ કમલલોચને ॥

વિક્રલેખાબ્રવીદ્ વાક્યમ્ ઉષાં તાં હસતી શનૈઃ
નૈષો ઽર્થઃ શક્યતે ઽસ્માભિર્ વેત્તું ભામિનિ સુવ્રતે ॥

કિં તુ શક્યમ્ ઇદં કાર્યં બુદ્ધિપૂર્વં મયા સખિ
પ્રાપ્તું તચ્ છૃણુ મે વાક્યં યથા કામમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

દેવદાનવયક્ષાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
યે વિશિષ્ટાઃ પ્રભાવેન રૂપેણાભિજનેન ચ ॥

યથાપ્રધાનાંસ્ તાન્ સર્વાન્ આલિખિષ્યામ્ય્ અહં સખિ
મનુષ્યલોકે યે ચાપિ પ્રવરા લોકવિશ્રુતાઃ ॥

સપ્તરાત્રેણ તે ભીરુ દર્શયિષ્યામિ તાન્ અહમ્
તતો વિજ્ઞાય પટ્ટસ્થં ભર્તારં પ્રતિલપ્સ્યસે ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સપ્તરાત્રેણ કૃત્વાલેખ્યગતાંસ્ તુ તાન્
ચિત્રપટ્ટગતાન્ મુખ્યાન્ આનયામ્ આસ શોભના ॥

તતઃ પ્રાસ્તીર્ય પટ્ટં સા ચિત્રલેખા સ્વયંકૃતમ્
અત્યુજ્જ્વલં મહાચિત્રં પિઙ્ગવર્ણવિભૂસિતમ્ ।
ઉષાયા દર્શયામ્ આસ સખીનાં ચ વિશેષતઃ ॥

એતે દેવેષુ યે મુખ્યાસ્ તથા દાનવવંશજાઃ
કિં નરોરગયક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ચ સર્વશઃ ॥

મનુષ્યાણાં ચ સર્વેષાં યે વિશિષ્ટતમા નરાઃ
તદ્ એતાન્ પશ્ય સર્વાંસ્ ત્વં યથાભિલિખિતાન્ મયા ॥

યસ્ તે ભર્તા યથારૂપો યથાભિલષિતઃ સખિ
તં ત્વં પ્રત્યભિજાનીહિ સ્વપ્ને યં દૃષ્ટવત્ય્ અસિ ॥

તતઃ ક્રમેણ સર્વાંસ્ તાન્ દૃષ્ટ્વા સા મત્તકાશિની
દેવદાનવગન્ધર્વ વિદ્યાધરગણાન્ અથ ।
અતીત્ય ચ યદૂન્ સર્વાન્ દદર્શ યદુનન્દનમ્ ॥

તત્રાનિરુદ્ધં દૃષ્ટ્વા સા વિસ્મયોત્ ફુલ્લલોચના
અબ્રવીચ્ ચિત્રલેખાં તામ્ અયં ચોરઃ સ વૈ સખિ ॥

યેનાહં દૂષિતા પૂર્વં સ્વપ્ને હર્મ્યગતા સતી
સો ઽયં વિજ્ઞાતરૂપો મે કુતસ્ત્યસ્ તસ્કરઃ શુભે ॥

ચિત્રલેખે વદસ્વૈનં તત્ત્વતો મમ શોભને
ગુણશીલાભિજનતો નામ કિં ચાસ્ય ભામિનિ ॥

અયં ત્રિલોક્યનાથસ્ય નપ્તા કૃષ્ણસ્ય ધીમતઃ
દેવદેવો જગન્નાથઃ સાક્ષાચ્ ચક્રગદાધરઃ ।
દાનવાનાં રણે હન્તા વિષ્ણુર્ જિષ્ણુર્ જગત્પતિઃ ॥
યો વિક્રમં જગન્નાથસ્ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
નિજૈકપદપદ્મે યો નિલીનમ્ અકરોદ્ વિભુઃ ।
તસ્યાયં દેવદેવસ્ય શઙ્ખચક્રગદાભૃતઃ ।
પૌત્રઃ કૃષ્ણસ્ય વિખ્યાતઃ સર્વલોકેષુ ભામિનિ ।
ભર્તા તવ વિશાલાક્ષિ પ્રાદ્યુમ્નિર્ ભીમવિક્રમઃ ॥

ન હ્ય્ અસ્ય ત્રિષુ લોકેષુ સદૃશો ઽસ્તિ પરાક્રમે
ઉત્પાટ્ય પર્વતાન્ એષ પર્વતૈર્ એવ શાતયેત્ ॥

ધન્યાસ્ય્ અનુગૃહીતાસિ યસ્યાસ્ તે યદુપુંગવઃ
ત્ર્યક્ષપત્ન્યા સમાદિષ્ટઃ સદૃશઃ સજ્જનઃ પતિઃ ॥

યદ્ય્ એનં મે વિશાલાક્ષિ ભર્તારમ્ અમરોપમમ્
ત્વમ્ એવાત્ર વિશાલાક્ષિ યોગ્યા ભવ વરાનને ।
અશક્યા હિ ગતિશ્ ચાન્યા અગત્યા મે ગતિર્ ભવ ॥
અન્તરિક્ષચરા ચ ત્વં યોગિની કામરૂપિણી ।
ઉપાયશિલ્પકુશલા ક્ષિપ્રમ્ આનય મે પ્રિયમ્ ॥
ઉપાયશ્ ચિન્ત્યતાં ભીરુ અપ્રતર્ક્યં પ્રિયે સુખમ્ ।
સિદ્ધાર્થા સંનિવર્તસ્વ યેનોપાયેન સુન્દરિ ॥
ભવેદ્ આપત્સુ યન્ મિત્રં તન્ મિત્રં શસ્યતે બુધૈઃ ।
કામાર્તા ચાસ્મિ સુશ્રોણિ ભવ મે પ્રાણધારિણી ।
અદ્ય નાનયસિ ક્ષિપ્રં પ્રાણાંસ્ ત્યક્ષ્યામ્ય્ અહં શુભે ॥

ઉષાયા વચનં શ્રુત્વા ચિત્રલેખાબ્રવીદ્ વચઃ
શ્રોતુમ્ અર્હસિ કલ્યાણિ વચનં મે શુચિસ્મિતે ॥

યથા બાણસ્ય નગરં રક્ષ્યતે દેવિ સર્વતઃ
દ્વારકાપિ તથા ભીરુ દુરાધર્ષા વિશેષતઃ ॥

ન ચ શક્યમ્ અવિજ્ઞાતૈઃ પ્રવેષ્ટું દ્વારકાં પુરીમ્
નાનુયોક્ષ્યસિ માં દેવિ સાહસે ઽસ્મિંસ્ તુ કર્મણિ ।
તતો વિરમ બુદ્ધિં ત્વં દુઃપ્રાપાત્ સ્વપ્નવસ્તુનઃ ।
આત્માનં માં ચ રક્ષસ્વ પિતરં ચ વિશેષતઃ ॥

અનિરુદ્ધસ્ય વદનં પૂર્ણચન્દ્રનિભં સખિ
તવ યોગપ્રભાવેણ શક્યં તત્ર પ્રવેશનમ્ ।
કિં મે બહુવિલાપેન શ્રૂયતાં સખિ કારણમ્ ।
યદ્ય્ અહં તં ન પશ્યામિ યાસ્યામિ યમસાદનમ્ ॥

યદિ ત્વં મે વિજાનાસિ સખ્યં પ્રેમ્ણા ચ ભાષિતમ્
ક્ષિપ્રમ્ આનય મે કાન્તં પ્રાણાંસ્ ત્યક્ષ્યામિ વા પ્રિયાન્ ॥

એષા ગચ્છામ્ય્ અહં ભીરુ પ્રવિશ્ય દ્વારકાં પુરીમ્
સર્વથા સંસ્તુતા તે ઽહં વાક્યૈર્ અમૃતકલ્પકૈઃ ।
કારિતા ચ સમુદ્યોગં પ્રિયૈઃ કાન્તૈશ્ ચ ભાષિતૈઃ ।
ભર્તારમ્ આનયામ્ય્ અદ્ય તવ વૃષ્ણિકુલોદ્વહમ્ ॥

સા વચસ્ તથ્યમ્ અશિવં દાનવાનાં ભયાવહમ્
યાદવાનાં તથૈવાહં કુલોદ્ભૂતસમુદ્ભવમ્ ।
ઉક્ત્વા ચાન્તર્હિતા ક્ષિપ્રં ચિત્રલેખા મનોજવા ॥

તૃતીયે તુ મુહૂર્તે સા નષ્ટા બાણપુરાત્ તદા
સખીપ્રિયં ચિકીર્ષન્તી પૂજયન્તી તપોધનાન્ ।
ક્ષણેન સમનુપ્રાપ્તા દ્વારકાં કૃષ્ણપાલિતામ્ ॥

કૈલાસશિખરાકારૈઃ પ્રાસાદૈર્ ઉપશોભિતામ્
દદર્શ દ્વારકાં ચૈવ દિવિ તારેવ સંસ્થિતામ્ ॥