હરિભક્તિવિલાસ · અધ્યાય 6

ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટ-વિલિખિતે શ્રી-ભગવદ્-ભક્તિ-વિલાસે
આધિષ્ઠાનિકો નામ
પઞ્ચમો વિલાસઃ
6. સ્નપનિક-વિલસ
ષષ્ઠ-વિલાસઃ
સ્નાપનિકઃ
શ્રી-ચૈતન્ય-પ્રસાદેન તદ્-રૂપં ગોકુલોત્સવમ્ ।
મનોજ્ઞં યષ્ટુ-કામસ્ય મૂર્ત્ય્-અર્ચા-વિધિર્ ઉચ્યતે

સ્વયં વ્યક્તાઃ સ્થાપનાશ્ ચ મૂર્તયો દ્વિવિધા મતાઃ ।
સ્વયં વ્યક્તાઃ સ્વયં કૃષ્ણઃ સ્થાપનાસ્ તુ પ્રતિષ્ઠયા

યથા ચ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે [પદ્મપ્ 6.253.4-7]-
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ તદ્-અર્ચાવસથં હરેઃ ।
સ્થાપનં ચ સ્વયં વ્યક્તં દ્વિવિધં તત્ પ્રકીર્તિતમ્

શિલા-મૃદ્-દારુ-લોહાદ્યૈઃ કૃત્વા પ્રતિકૃતિં હરેઃ ।
શ્રૌત-સ્માર્તાગમ-પ્રોક્ત-વિધિના સ્થાપનં હિ યત્

તત્ સ્થાપનં ઇતિ પ્રોક્તં સ્વયં વ્યક્તં હિ મે શૃણુ ।
યસ્મિન્ સન્નિહિતો વિષ્ણુઃ સ્વમ્ એવ નૄણાં ભુવિ

પાષાણદાર્વોર્ આત્મેશઃ સ્વયં વ્યક્તં હિ તત્ સ્મૃતમ્ ।
દુર્લભત્વાત્ સ્વયં વ્યક્ત-મૂર્તેઃ શ્રી-વૈષ્ણવોત્તમઃ ।
યથાવિધિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થાપિતાં મૂર્તિમ્ અર્ચયેત્

હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે-
નૈકં સ્વ-વંશં તુ નરસ્ તારયત્ય્ અખિલં જગત્ ।
અર્ચાયામ્ ઈપ્સિતં નૄણાં ફલં યાગાદિ-દુર્લભમ્ ।
પ્રતિમામ્ આશ્રિતો ઽભીષ્ટ-પ્રદાં કલ્પ-લતાં યથા

અથ-શ્રી-મૂર્તેઃ પ્રસાદનમ્ આત્માદિ-શુદ્ધયશ્ ચ
શ્રી-મૂર્તિં ક્ષાલનાર્હાં તુ શસ્ત-ગન્ધ-જલાદિના ।
પ્રક્સાલયેત્ તદ્ અન્યાં તુ મૂલ-મન્ત્રેણ માર્જયેત્

શ્રી-મૂર્તિ-હૃદયં સ્પૃષ્ટ્વા સ્વ-મન્ત્રં ચાષ્ટધા જપેત્ ।
એવં પ્રસાદનં મૂર્તેર્ આત્મનસ્ તત્-પ્રસાદનાત્ ।
શુદ્ધિર્ એકા દ્વિતીયા તુ સ્યાદ્ અવ્યગ્રતયાપિ ચ

સ્થાન-શુદ્ધિસ્ તથા દ્રવ્ય-શુદ્ધિશ્ ચ લિખિતા પુરા ।
ઇતિ પ્રકાર-ભેદેન ભવેચ્ છુદ્ધિ-ચતુષ્ટયમ્

ઉક્તં ચ શ્રી-નારદેન-
પુષ્પેણામ્બુ ગૃહીત્વા તુ પ્રોક્ષયેતે સર્વ-સાધનમ્ ।
મલ-સ્નાનં તતઃ કુર્યાત્ પાત્રે દેવં નિધાય ચ

અન્યેનાપિ-
પુષ્પાક્ષતાદિ-દ્રવ્યાનાં કુર્યાન્ મન્ત્રાદિ-શોધનમ્ ।
ક્ષાલનેનામ્બુ-લેપાદેર્ મૂર્તિ-શુદ્દિં સમાચરેત્ ।
અવ્યગ્રત્વેનાત્મ-શુદ્ધિં ક્સિતિ-શુદ્ધિં તતશ્ ચરેત્

। ઇતિ ॥
મન્ત્ર-શુદ્ધિં પરાં ચિત્ત-શુદ્ધિં ચેચ્છન્તિ કેચન ।
એવં ષટ્ શુદ્ધયઃ પુણ્યાઃ સમ્પ્રદાયાનુસારતઃ

અથ પીઠ-પૂજા
તામ્રાદિ-પીઠે શ્રી-ખણ્ડાદ્યાલિપ્તેઽષ્ટ-દલં લિખેત્ ।
સકર્ણિકં ત્રિવૃત્તાઢ્યં પદ્મં ષોડશ-કેશરમ્

સદલાગ્રં ચતુષ્કોણં ચતુર્દ્વાર-વિભૂષિતમ્ ।
પૂજા-યન્ત્રં સમુદ્ધૃત્ય પીઠાર્ચાં તત્ર સાધયેત્

પીઠે ભગવતો વામે શ્રી-ગુરૂન્ ગુરુ-પાદુકામ્ ।
નારદાદીન્ પૂર્વ-સિદ્ધાન્ યજેદ્ અન્યાંશ્ ચ વૈષ્ણવાન્

દક્ષિણે ચાર્ચયેદ્ દુર્ગાં ગણેશં ચ સરસ્વતીમ્ ।
તત્ર પ્રાગ્-લિખિત-ન્યાસસ્યાનુસારેણ પૂજયેત્

મધ્યે આધાર-શક્ત્ય્-આદીન્ ધર્માદીંશ્ ચ વિદિક્ષ્વ્ અથ ।
અધર્માદીંશ્ ચતુર્-દિક્ષ્વ્ અનન્તાદીન્ મધ્યતઃ પુનઃ

શક્તીર્ નવાષ્ટ-પત્રેષુ કર્ણિકાયાં ચ પૂજયેત્ ।
તથા તદ્-ઉપરિષ્ઠાચ્ ચ પીઠ-મન્ત્રં યથોદિતમ્

તત્-પીઠે મૂલ-મન્ત્રેણ શ્રી-મૂર્તિં સ્થાપયેદ્ અથ ।
પુષ્પાઞ્જલિં ગૃહિત્વેષ્ટ-દેવ-રૂપં વિચિન્તયેત્

તતશ્ ચ મૂલ-મન્ત્રેણ ક્ષિપ્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિ-ત્રયમ્ ।
નિજેષ્ટ-દેવ-મૂર્તેશ્ ચ પરમ્ ઐક્યં વિભાવયેત્

અથાવાહનાદીનિ
તતો દેવાર્ચને પ્રૌઢ-પાદતાયા નિષેધનાત્ ।
ભૂમૈ નિહિત-પાદઃ સન્ કુર્યાદ્ આવાહનાદિકમ્

યચ્ ચાવાહ્યમ્ અધિષ્ઠાનં તત્રાવાહનમ્ આચરેત્ ।
શાલગ્રામ-સ્થાપને ચ નાવાહન-વિસર્જને

તથા ચોક્તમ્-
ઉદ્વાસાવાહને ન સ્તઃ સ્થાવરે વૈ યથા તથા ।
શાલગ્રામાર્ચને નૈવ હ્ય્ આવાહન-વિસર્જને

શાલગ્રામે તુ ભગવાન્ આવિર્ભૂતો યથા હરિઃ ।
ન તથાન્યત્ર સૂર્યાદૌ વૈકુણ્ઠેઽપિ ચ સર્વગઃ

અથાવાહનાદિ-વિધિઃ
આવાહનાદિ-મુદ્રાશ્ ચ સંદર્શ્યાવાહનં બુધઃ ।
તથા સંસ્થાપનં સન્નિધાપનં સન્નિરોધનમ્

સકલીકરણં ચાવગુણ્ઠનં ચ યથાવિધિ ।
અમૃતીકરણં કુર્યાત્ પરમીકરણં તથા

તથાવાહનાદ્ય્-અર્થઃ
આગમે-
આવાહનં ચાદરેણ સમ્મુખીકરણં પ્રભોઃ ।
ભક્ત્યા નિવેશનં તસ્ય સંસ્થાપન-મુદ્રા-હૃતમ્

તવાસ્મીતિ ત્વદીયત્વ-દર્શનં સન્નિધાપનમ્ ।
ક્રિયા-સમાપ્તિ-પર્યન્તં સ્થાપનં સન્નિરોધનમ્

સક્લઈકરણં ચોક્તં તત્-સર્વાઙ્ગ-પ્રકાશનમ્ ।
આનન્દ-ઘનતાત્યન્ત-પ્રકાશો હ્ય્ અવગુઠનમ્

અમૃતીકરણં સર્વૈર્ એવાઙ્ગૈર્ અવરુદ્ધતા ।
પરમીકરણં નામાભીષ્ટ-સમ્પાદનં પરમ્

અથાવાહન-માહાત્મ્યમ્
નારસિંહે-
આગચ્છ નરસિંહેતિ આવાહ્યાક્ષત-પુષ્પકૈઃ ।
એતાવતાપિ રાજેન્દ્ર સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

। ઇતિ।
ન્યસેદ્ યથા-સમ્પ્રદાયં દેવેઽઙ્ગાદીનિ પૂર્વવત્ ।
શઙ્ખ-ચક્રાદિકાશ્ ચાથ મુદ્રા વિદ્વાન્ પ્રદર્શયેત્

તથા ચ તત્ત્વ-સાગરે-
આવાહનાદિ-મુદ્રાશ્ ચ દર્શયિત્વા તતઃ પુનઃ ।
અઙ્ગ-ન્યાસં ચ દેવસ્ય કૃત્વા મુદ્રાઃ પ્રદર્શયેત્

અથ મુદ્રાઃ
આગમે-
આવાહનીં સ્થાપનીં ચ તથાન્યાં સન્નિધાપનીમ્ ।
સંનિરોધ-કરીં ચાન્યાં સકલીકરણીં પરામ્

તથાવગુણ્ઠનીં પશ્ચાદ્ અમૃતીકરણીં તથા ।
પરમીકરણં ચાન્યા પ્રાગ્ અષ્ટૌ દર્શયેદ્ ઇમાઃ

શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પદ્મં મુષલં શાર્ઙ્ગમ્ એવ ચ ।
ખડ્ગં પાશાઙ્કુશી તદ્વદ્ વૈનતેયં તથૈવ ચ

શ્રીવત્સ-કૌસ્તુભૌ વેણુમ્ અભીતિ-વરદૌ તથા ।
વનમાલાં તથા મન્ત્રી દર્શયેત્ કૃષ્ણ-પૂજને

મુદ્રા ચાપિ પ્રયોક્તવ્યા નિત્ય`અબિલ્વ-ફલાકૃતિઃ ।
ઇત્ય્ એતાશ્ ચ પુનઃ સપ્તદશ મુદ્રાઃ પ્રદર્શયેત્

ગન્દ-દિગ્ધૌ કરૌ કૃત્વા મુદ્રાઃ સર્વત્ર યોજયેત્ ।
યો ઽન્યથા કુરુતે મૂઢો ન સિદ્ધઃ ફલભાગ્ ભવેત્

અથ મુદ્રા-માહાત્મ્યમ્
અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્-
એતાભિઃ સપ્તદશભિર્ મુદ્રાભિસ્ તુ વિચક્સણઃ ।
યો વૈ મામ્ અર્ચયેન્ નિત્યં મોહયેત્ સ સુરેશ્વરમ્ ।
દ્રાપયેદ્ અપિ વિપ્રેન્દ્ર તતઃ પ્રાર્થિતમ્ આપ્નુયત્

ક્રમ-દીપિકાયાં [2.58] બિલ્વ-મુદ્રામ્ અધિકૃત્ય -
મનો-વાણી-દેહૈર્ યદ્ ઇહ ચ પુરા વાપિ વિહિતં
ત્વમત્યા મત્યા વા તદ્ અખિલમ્ અસૌ દુષ્કૃતિ-ચયમ્ ।
ઇમાં મુદ્રાં જાનન્ ક્ષપયતિ નરસ્ તં સુર-ગણા
નમન્ત્ય્ અસ્યાધીના ભવતિ સતતં સર્વ-જનતા

અથાસનાદ્ય્-અર્પણમ્
તતો નિક્ષિપ્ય દેવસ્યોપરિ પુષ્પાઞ્જલિ-ત્રયમ્ ।
દત્ત્વાસનાર્થં પુસ્પં ચ સ્વાગતં વિધિનાચરેત્

આસનાદ્ય્-ઉપચારેષુ મુદ્રાઃ ષોડશ દર્શયેત્ ।
પ્રસિદ્ધાઃ પદ્મ-સ્વસ્ત્ય્-આદ્યા વિદ્વાન્ ષોડશસુ ક્રમાત્

શ્રી-કૃષ્ણાયાર્પયેદ્ અર્ઘ્યં પાદ્યમ્ આચમનીયકમ્ ।
મધુપર્કં પુનશ્ ચાચમનીયં ચ વિધિર્ યથા

તથા ચ સ્મૃત્ય્-અર્થ-સારે -
આવાહનાસનં પાદ્યમ્ અર્ઘ્યમ્ આચમનીયકમ્ ।
સ્નાનમ્ આચમનં વસ્ત્રાચમનં ચોપવીતકમ્

આચમનં ગન્ધ-પુષ્પં ધૂપ-દીપં પ્રકલ્પયેત્ ।
નૈવેદ્યં પુનર્ આચામં નત્વા સ્તુત્વા વિસર્જયેત્

અન્યત્ર ચ -
આદૌ પુષ્પાઞ્જલિં દત્ત્વા પાદાર્ચનમ્ અતઃ પરમ્ ।
પાદ્યમ્ અર્ઘં ત્વ્ આચમનં મધુપર્કં યથોદિતમ્

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તને કૃત્વા મહા-સ્નાનં સમાચરેત્ ।
અભિષેકાઙ્ગ-વસ્ત્રં ચ દત્ત્વા નીરાજયેદ્ ધરિમ્

। ઇતિ।
શ્રી-મૂર્તૌ તુ શિરસ્ય્ અર્ઘ્યં દદ્યાત્ પાદ્યં ચ પાદયોઃ ।
મુખે ચાચમનીયં ત્રિર્ મધુપર્કં ચ તત્ર હિ

સર્વેષ્વ્ અપ્ય્ ઉપચારેષુ પાદ્યાદિષુ પૃથક્ પૃથક્ ।
આદૌ પુષ્પાઞ્જલિં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ ભગવત્-પરાઃ

અથાસનાદ્ય્-અર્પણ-માહાત્મ્યમ્
નરસિંહ-પુરાણે -
દત્ત્વાસનમ્ અથાર્ઘ્યં ચ પાદ્યમ્ આચમનીયકમ્ ।
દેવદેવસ્ય વિધિના સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે -
આસનાનાં પ્રદાનેન સ્થાનં સર્વત્ર વિન્દતિ ।
ગોદાન-ફલમ્ આપ્નોતિ તથા પાદ્ય-પ્રદો નરઃ

તતસ્ ત્વ્ અર્હણ-દાનેન સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
તથૈવાચમઈયસ્ય દાતા બ્રાહમણ-સત્તમાઃ

તીર્થ-તોયં તથા દત્ત્વા દેવસ્યાચમનં પુનઃ ।
સ્વર્ગ-લોકમ્ અવાપ્નોતિ સર્વ-પાપ-વિવર્જિતઃ ।
નરસ્ ત્વ્ આચમનીયસ્ય દાતા ભવતિ નિર્મલઃ

મધુપર્કસ્ય દાનેન પરં પદમ્ ઇહાશ્નુતે

વિષ્ણુ-પુરાણે (?) ચ -
મધુપર્ક-વિધિં કૃત્વા મધુપર્કં પ્રયચ્છતિ ।
બ્રહ્મન્ સ યાતિ પરમં સ્થાનમ્ એતન્ ન સંશયઃ

અથ સ્નાનમ્
વિજ્ઞાપ્ય દેવં સ્નાનાર્થં પાદુકે પુરતો ઽર્પયેત્ ।
મહા-વિદ્યાદિના તં ચ સ્નાન-સ્થાનં તતો નયેત્

પ્રાગ્વત્ તત્રાસનં પાદ્યં તત્રૈવાચમનીયકમ્ ।
નિવેદ્ય દર્શયેન્ મુદ્રામ્ અમૃતીકરણીં બુધઃ

શાલગ્રામ-શિલા-રૂપં તતો દેવં નિવેશયેત્ ।
સ્નાન-પાત્રે નિજાભીષ્ટાં ચલાં શ્રી-મૂર્તિમ્ એવ વા

અથ સ્નાન-પાત્રમ્
સ્કન્દ-પુરાણે -
કૃત્વા તામ્ર-મયે પાત્રે યો ઽર્ચયેન્ મધુસૂદનમ્ ।
ફલમ્ આપ્નોતિ પૂજાયાઃ પ્રત્યહં શત્વાર્ષિકમ્

યો ઽર્ચયેન્ માધવં ભક્ત્યા અશ્વત્થ-દલ-સંસ્થિતમ્ ।
પ્રત્યહં લભતે પુણ્યં પદ્મ-યુત-સમુદ્ભવમ્

રમ્ભા-દલોપરિ હરિં કૃત્વા યો ઽભ્યર્ચયેન્ નરઃ ।
વર્ષાયુતં ભવેત્ પીતઃ કેશવઃ પ્રિયયા સહ

યે પશ્યન્તિ સકૃદ્ ભક્ત્યા પદ્મ-પત્રોપરિ સ્થિતમ્ ।
ભક્ત્યા પદ્માલયા-કાન્તં તૈર્ આપ્તં દુર્લભ-ફલમ્

। ઇતિ।
તતઃ શઙ્ખેનાભિષેકં કુર્યાદ્ ઘણ્ટાદિ-નિઃસ્વનૈઃ ।
મૂલેનાષ્ટાક્ષરેણાપિ ધૂપયન્ન્ અન્તરાન્તરા

તત્ર તુ પ્રથમં ભક્ત્યા વિદધીત સુગન્ધિભિઃ ।
દિવ્યૈસ્ તૈલાદિભિર્ દ્રવ્યૈર્ અભ્યઙ્ગં શ્રી-હરેઃ શનૈઃ

અથાભ્યઙ્ગ-દ્રવ્યાણિ તન્-માહાત્મ્યં ચ
સ્કન્દે -
માલતી-જાતિમ્ આદાય સુગન્ધાનાં તુ વા પુનઃ

તથાન્ય-પુષ્પ-જાતીનાં ગૃહીત્વા ભક્તિતો નરાઃ ।
યે સ્નાપયન્તિ દેવેશમ્ ઉત્સવે વૈ હરેર્ દિને

મેદિની-દાન-તુલ્યં હિ ફલમ્ ઉક્તં સ્વયમ્ભુવા ।
યઃ પુનઃ પુષ્પ-તૈલેન દિવ્યૌષધિ-યુતેન હિ

અભ્યઙ્ગં કુરુતે વિષ્ણોર્ મધ્યે ક્ષિપ્ત્વા તુ કુઙ્કુમમ્ ।
રોમાઞ્ચિત-તનુર્ ભૂત્વા પ્રિયયા સહ માધવઃ ।
પ્રીત્યા બિભર્તિ સ્વોત્સઙ્ગે મન્વન્તર-શતં હરિઃ

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે ચ -
ગન્ધ-તૈલાનિ દિવ્યાનિ સુગન્ધીનિ શુચીનિ ચ ।
કેશવાય નરો દત્ત્વા ગન્ધર્વૈઃ સહ મોદતે

અથ પઞ્ચામૃત-સ્નપનમ્
તતઃ શઙ્ખ-ભૃતેનૈવ ક્ષીરેણ સ્નાપયેત્ ક્રમાત્ ।
દધ્ના ઘૃતેન મધુના ખણ્ડેન ચ પૃથક્ પૃથક્

પઞ્ચામૃતાદ્યૈઃ સ્નપનં સદા નેચ્છન્તિ તત્ પ્રિયાઃ ।
કિન્તુ તૈઃ કાલ-દેશાદિ-વિશેષે કારયન્તિ તત્

અથ તત્-પરિમાણમ્
બ્રહ્મ-પુરાણે (?)
દેવાનાં પ્રતિમા યત્ર ઘૃતાભ્યઙ્ગસ્ તતો ભવેત્ ।
પલાનિ તસ્ય દેયાનિ શ્રદ્ધયા પઞ્ચવિંશતિઃ

અષ્ટોત્તર-પલ-શતં દેયં ચ સર્વદા ।
દ્વે સહસ્રે પલાનાં તુ મહા-સ્નાને ચ સઙ્ખ્યયા

દાતવ્યે યેન સર્વાસુ દિક્ષુ નિર્યાતિ તદ્-ઘૃતમ્

। ઇતિ।
દુગ્ધાદાવ્ અપિ સઙ્ખ્યેયમ્ એવં જ્ઞેયા મનીષિભિઃ ।
પલ-સઙ્ખ્યા ચ વિજ્ઞેયા યાજ્ઞવલ્ક્યાદિ-વાક્યતઃ

તથા હિ -
પઞ્ચ-કૃષ્ણલકો માષસ્ તે સુવર્ણસ્ તુ ષોડશ ।
સુવર્ણાનાં ચ ચત્વારઃ પલમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

। ઇતિ।
કિં ચ -
સ્નાનાર્થં સુરભી-ક્ષીરં મહિષ્યાદ્યાસ્ તુ કુત્સિતાઃ

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે ચ -
શરીર-દુઃખ-શમનં મનો-દુઃખ-વિનાશનમ્ ।
ક્ષીરેણ સ્નપનં વિષ્ણોઃ ક્ષીરાભોધિ-પ્રદં તથા

અગ્નિ-પુરાણે -
ગવાં શતસ્ય વિપ્રેભ્યઃ સમ્યગ્-દત્તસ્ય યત્ ફલમ્ ।
ઘૃત-પ્રસ્થેન તદ્ વિષ્ણોર્ લભેત્ સ્નાનાન્ ન સંશયઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નેન સમ્પ્રાપ્તા સપ્ત-દ્વીપા વસુન્ધરા ।
ઘૃતોદકેન સંયુક્તા પ્રતિમા સ્નાપિતા કિલ

પ્રતિમાસં સિતાષ્ટમ્યાં ઘૃતેન જગતાં પતિમ્ ।
સ્નાપયિત્વા સમભ્યર્ચ્ય સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

જ્ઞાનતો ઽજ્ઞાનતો વાપિ યત્ પાપં કુરુતે નરઃ ।
તત્ ક્ષાલયતિ સન્ધ્યાયાં ઘૃત-સ્નપન-તોષિતઃ

યેષુ ક્ષીરવહા નદ્યો પાયસ-કર્દમાઃ ।
તાન્ લોકાન્ પુરુષા યાન્તિ ક્ષીર-સ્નપનકા હરેઃ

વિષ્ણુ-ધર્મે શ્રી-પુલસ્ત્ય-પ્રહ્લાદ-સંવાદે ચ -
દ્વાદશ્યાં પઞ્ચદશ્યાં ચ ગવ્યેન હવિસા હરેઃ ।
સ્નાપનં દૈત્ય-શાર્દૂલ મહા-પાતક-નાશનમ્

દધ્ય્-આદીનાં વિકારાણાં ક્ષીરતઃ સમ્ભવો યથા ।
તથૈવાશેષ-કામાનાં ક્ષીર-સ્નાનં તતો હરેઃ

નારસિંહે -
પયસા યસ્ તુ દેવેશં સ્નાપયેદ્ ગરુડ-ધ્વજમ્ ।
સર્વ-પાપ-વિશુદ્ધાત્મા વિષ્ણુ-લોકે મહીયતે

સ્નાપ્ય દધ્ના સકૃદ્ વિષ્ણું નિર્મલં પ્રિય-દર્શનમ્ ।
વિષ્ણુ-લોકમ્ અવાપ્નોતિ સેવ્યમાનઃ સુરોત્તમઃ

દુઃસ્વપ્ન-શમનં જ્ઞેયમ્ અમઙ્ગલ્ય-વિનાશનમ્ ।
માઙ્ગલ્ય-વૃદ્ધિ-દં દધ્ના સ્નપનં નર-પુઙ્ગવ

યઃ કરોતિ હરેર્ અર્ચાં મધુના સ્નાપિતાં નરઃ ।
અગ્નિ-લોકે સ મોદિત્વા પુનર્ વિષ્ણુ-પુરે વસેત્

મધુના સ્નપનં કૃત્વા સૌભાગ્યમ્ અધિગચ્છતિ ।
લોક-મિત્રાણ્ય્ અવાપ્નોતિ તથૈવેક્ષુ-રસેન ચ

શ્રી-દ્વારકા-માહાત્મ્યે ચ શ્રી-માર્કણ્ડેયેન્દ્રદ્યુમ્ન-સંવાદે -
ક્ષીર-સ્નાનં પ્રકુર્વન્તિ યે નરા વિષ્ણુ-મૂર્ધનિ ।
તેનાશ્વ-મેધજં પુણ્યં બિન્દુના બિન્દુના સ્મૃતમ્

ક્ષીરાદ્ દશ-ગુણં દધ્ના ઘૃતં તસ્માદ્ દશોત્તરમ્ ।
ઘૃતાદ્ દશ-ગુણં ક્ષૌદ્રં ખણ્ડં તસ્માદ્ દશોત્તરમ્

પુષ્પોદકં ચ ગન્ધોદં વર્ધતે ચ દશોત્તરમ્ ।
મન્ત્રોદકં ચ દર્ભોદં તથૈવ નૃપ-સત્તમ

દ્રાક્ષા-રસં ચૂત-રસં શત-વાજિ-મખૈઃ સમમ્ ।
તથૈવ તીર્થ-નીરં ચ ફલં યચ્છતિ ભૂમિપ

સ્નાપનં કૃષ્ણ-દેવસ્ય યઃ કરોતિ સ્વ-શક્તિતઃ ।
ફલમ્ આપ્નોતિ તત્ પ્રોક્તં નિષ્કામો મુક્તિમ્ આપ્નુયાત્

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
તીર્થોદકાનિ પુણ્યાનિ સ્વયમ્ આનીય માનવઃ ।
તૈલસ્ય સ્નપનં દત્ત્વા સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અથ સ્નપને ધૂપને ધૂપન-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે -
સ્નાન-કાલે તુ કૃષ્ણસ્ય અગુરું દહતે તુ યઃ ।
પ્રવિષ્ટો નાસિકા-રન્ધ્રં પાપં જન્માયુતં દહેત્

ઉદ્વર્તનં ચ તૈલાદેર્ અપસારણ-કારણમ્ ।
દેવસ્ય કારયેદ્ દ્રવ્યૈર્ ઉપયુક્ત્યૈર્ અનન્તરમ્

અથોદ્વર્તનં તન્-માહાત્મ્યં ચ
નારસિંહે -
યવ-ગોધૂમૈશ્ ચૂર્ણૈર્ ઉદ્વર્ત્યોષ્ણેન વારિણા ।
પ્રક્ષાલ્ય દેવ-દેવેશં વારુણં લોકમ્ આપ્નુયાત્

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે ચ -
ગો-ધૂમ-યવ-ચૂર્ણૈસ્ તુ તમ્ ઉત્સાદ્ય જનાર્દનમ્ ।
લોધ્ર-ચૂર્ણક-સઙ્કીર્ણૈર્ બલ-રૂપં તથાપ્નુયાત્

મસૂર-માસ-ચૂર્ણં ચ કુઙ્કુમ-ક્ષોદ-સંયુતમ્ ।
નિવેદ્ય દેવ-દેવાય ગન્ધર્વૈઃ સહ મોદતે

વારાહે -
કલાયકસ્ય ચૂર્ણેન પિષ્ટ-ચૂર્ણેન વા પુનઃ ।
તેનૈવોદ્વર્તનં કુર્યાદ્ ગન્ધ-પુષ્પૈશ્ ચ સંયુતમ્ ।
યદીચ્છેત્ પરમાં સિદ્ધિં મમ કર્મ-પરાયણઃ

। ઇતિ।
તતઃ સમર્પયેત્ કૂર્ચમ્ ઉષીરાદિ-વિનિર્મિતમ્ ।
મલાપકર્ષણાદ્ય્-અર્થં શ્રીમન્-મૂર્ત્ય્-અઙ્ગ-સન્ધિતઃ

અથ કૂર્ચં તન્-માહાત્મ્યમ્
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે -
ઉષીર-કૂર્ચકં દત્ત્વા સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
દત્ત્વા ગો-બાલ-જં કૂર્ચં સર્વાંસ્ તાપાન્ વ્યપોહતિ ।
દત્ત્વા ચામરકં કૂર્ચં શ્રિયમ્ આપ્નોત્ય્ અનુત્તમમ્

અથ શુદ્ધ-જલ-સ્નપનમ્
તતઃ કોષ્ણેન સંસ્નાપ્ય સંસ્કૃતેન સુગન્ધિના ।
શીતલેનામ્બુના શઙ્ખ-ભૃતેન સ્નાપયેત્ પુનઃ

તદ્ ઉક્તમ્ એકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.27.30] -
ચન્દનોશીર-કર્પૂર- કુઙ્કુમાગુરુ-વાસિતૈઃ ।
સલિલૈઃ સ્નાપયેન્ મન્ત્રૈર્ નિત્યદા વિભવે સતિ

અથ જલ-પરિમાણમ્
ભવિષ્યે -
સ્નાને પલ-શતં દેયમ્ અભ્યઙ્ગે પઞ્ચ-વિંશતિઃ ।
પલાનાં દ્વે સહસ્રે તુ મહા-સ્નાનં પ્રકીર્તિતમ્

તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-
ન નક્તોદક-પુષ્પાદ્યૈર્ અર્ચનં સ્નાનમ્ અર્હતિ

વિષ્ણુઃ-
ન નક્તં ગૃહીતોદકેન દૈવ-કર્મ કુર્યાત્

હારીતઃ-
રાત્રાવ્ એતા આપો વરુણં પ્રાવિશન્ત
તસ્માન્ ન રાત્રૌ ગૃહ્ણીયાત્

અથ સ્નપન-માહાત્મ્યમ્
નારસિંહે-
નિર્માલય્મ્ અપનીયાથ તોયેન સ્નાપ્ય કેશવમ્ ।
નરસિંહાકૃતિં રાજન્ સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ગો-દાન-જં ફલં પ્રાપ્ય યાનેનામ્બર-શોભિના ।
નરસિંહ-પુરં પ્રાપ્ય મોદતે કાલમ્ અક્ષયમ્

કિં ચ-
સ્નાપ્ય તોયેન ભક્ત્યા તુ નરસિંહં નરાધિપ ।
સર્વ-પાપ-વિનિર્મુક્તો વિષ્ણુ-લોકં મહીયતે

નરસિંહં તુ સંસ્નાપ્ય કર્પૂરાગુરુ-વારિણા ।
ચન્દ્દ્ર-લોકે સ મોદિત્વા પશ્ચાદ્ વિષ્ણુ-પુરં વસેત્

કિં ચ-
કુશ-પુષ્પોદકેનાપિ વિષ્ણુ-લોકમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
રત્નોદકેન સાવિત્રં કૌવેરં હેમ-વારિણા

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે -
રત્નોદક-પ્રદાનેન શ્રિયમ્ આપ્નોત્ય્ અનુત્તમામ્ ।
બીજોદક-પ્રદાનેન ક્રિયા-સાફલ્યમ્ આપ્નુયાત્

પુષ્પ-તોય-પ્રદાનેન શ્રીમાન્ ભવતિ માનવઃ ।
ફલ-તોય-પ્રદાનેન સફલાં વિન્દતે ક્રિયામ્

હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે-
સુગન્ધિના યસ્ તોયેન સ્નાપયેજ્ જલ-શાયિનમ્ ।
બ્રહ્મ-લોકમ્ અવાપ્નોતિ યાવદ્ ઇન્દ્રાશ્ ચતુર્દશ

ગારુડે -
તુલસી-મિશ્ર-તોયેન સ્નાપયન્તિ જનાર્દનમ્ ।
પૂજયન્તિ ચ ભાવેન ધન્યાસ્ તે ભુવિ માનવાઃ

અગ્નિ-પુરાણે-
મહા-સ્નાનેન ગોવિન્દં સમ્યક્ સંસ્નાપ્ય માનવઃ ।
યં યં પ્રાર્થયતે કામં તં તં પ્રાપ્નોત્ય્ અસંશયઃ

પાદ્મે શ્રી-પુલસ્ત્ય-ભગીરથ-સંવાદે-
સ્નાનમ્ અભ્યર્ચનં યસ્ તુ કુરુતે કેશવે સદા ।
તસ્ય પુણ્યસ્ય યા સઙ્ખ્યા નાસ્તિ સા જ્ઞાને ગોચરા

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે -
સ્નાનાર્થં દેવદેવસ્ય યસ્ તુ ગન્ધં પ્રયચ્છતિ ।
ભવન્તિ વશગાસ્ તસ્ય નાર્યઃ સર્વત્ર સર્વદા

પુષ્પ-દાનાત્ તથા લોકે ભવતીહ ફલાન્વિતઃ ।
દત્ત્વા મૃગમદ-સ્નાનં સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્

સર્વૌષધિ-પ્રદાનેન વાજિમેધ-ફલં લભેત્ ।
દત્ત્વા જાતી-ફલં મુખ્યં સફલાં વિન્દતિ ક્રિયામ્

અથ સર્વૌષધિઃ
મુરા માસી વચા કુષ્ઠં શૈલેયં રજની-દ્વયમ્ ।
શટી ચમ્પક-મુસ્તં ચ સર્વૌષધિ-ગણઃ સ્મૃતઃ

ગન્ધશ્ ચાગમે-
ગન્ધશ્ ચન્દન-કર્પૂર-કાલાગુરુભિર્ ઈરિતઃ

અથ શઙ્ખ-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
શઙ્ખ-સ્થિતેન તોયેન યઃ સ્નાપયતિ કેશવમ્ ।
કપિલા-શત-દાનસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

શઙ્કે તીર્થોદકં કૃત્વા યઃ સ્નાપયતિ માધવમ્ ।
દ્વાદશ્યાં બિન્દુ-માત્રેણ કુલાનાં તારયેચ્ છતમ્

કપિલા-ક્ષીરમ્ આદાય શઙ્ખે કૃત્વા જનાર્દનમ્ ।
યઃ સ્નાપયતિ ધર્માત્મા યજ્ઞાયુત-ફલં લભેત્

અન્ય-ગો-સમ્ભવં ક્ષીરં શઙ્ખે કૃત્વા તુ નારદ ।
યઃ સ્નાપયતિ દેવેશં રાજસૂય-ફલં લભેએત્

શઙ્ખે કૃત્વા ચ પાનીયં સાક્ષતં કુસુમાન્વિતમ્ ।
સ્નાપયેદ્ દેવદેવેશં હન્યાત્ પાપં ચિરાર્જિતમ્

સાક્ષતં કુસુમોપેતં શઙ્ખે તોયં સ-ચન્દનમ્ ।
યઃ કૃત્વા સ્નાપયેદ્ દેવં મમ લોકે વસેચ્ ચિરમ્

ક્ષિપ્ત્વા ગન્ધોદકં શઙ્ખે યઃ સ્નાપયતિ કેશવમ્ ।
નમો નારાયણાયેતિ મુચ્યતે યોનિ-સઙ્કટાન્

નાદ્યં તડાગજં વારિ વાપી-કૂપ-હ્રદાદિજમ્ ।
ગાઙ્ગેયં ચ ભવેત્ સર્વં કૃતં શઙ્ખે કલિ-પ્રિય

ત્રૈલોક્યે યાનિ તીર્થાનિ વાસુદેવસ્ય ચાજ્ઞયા ।
શઙ્ખે તિષ્ઠન્તિ વિપ્રેન્દ્ર તસ્માત્ શઙ્ખં સદાર્ચયેત્

શઙ્ખે કૃત્વા તુ પાનીયં સ-પુષ્પં સતિલાક્ષતમ્ ।
અર્ઘ્યં દદાતિ દેવસ્ય સ-સાગર-ધરા-ફલમ્

અર્ઘ્યં દત્ત્વા તુ શઙ્ખેન યઃ કરોતિ પ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રદક્ષિણી-કૃતા તેન સપ્ત-દ્વીપા વસુન્ધરા

દર્શનેનાપિ શઙ્ખસ્ય કિં પુનઃ સ્પર્શને કૃતે ।
વિલયં યાન્તિ પાપાનિ હિમં સૂર્યોદયે યથા

નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યે સ્નાનાર્ચન-વિલેપને ।
શઙ્ખમ્ ઉદ્વહતે યસ્ તુ શ્વેતદ્વીપે વસેચ્ ચિરમ્

નત્વા શઙ્ખં કરે ધૃત્વા મન્ત્રેણાનેન વૈષ્ણવઃ ।
યઃ સ્નાપયતિ ગોવિન્દં તસ્ય પુણ્યમ્ અનન્તકમ્

મન્ત્રઃ
ત્વં પુરા સાગરોત્પન્નો વિષ્ણુના વિધૃતઃ કરે ।
માનિતઃ સર્વ-દેવૈશ્ ચ પાઞ્ચજન્ય નમો ઽસ્તુ તે

તવ નાદેન જીમૂતા વિત્રસ્યન્તિ સુરાસુરાઃ ।
શશાઙ્કાયુત-દીપ્તાભ પાઞ્ચજન્ય નમો ઽસ્તુ તે

ગર્ભા દેવારિ-નારીણાં વિલીયન્તે સહસ્રધા ।
તવ નાદેન પાતાલે પાઞ્ચજન્ય નમો ઽસ્તુ તે

વારાહે ચ-
દક્ષિણાવર્ત-શઙ્ખેન તિલ-મિશ્રોદકેન ચ ।
ઉદકે નાભિમાત્રે તુ યઃ કુર્યાદ્ અભિષેચનમ્

પ્રાક્ સ્રોતસિ ચ નદ્યાં વૈ નરસ્ ત્વ્ એકાગ્ર-માનસઃ ।
યાવજ્ જીવ-કૃતં પાપં તત્-ક્ષણાદ્ એવ નશ્યતિ

દક્ષિણાવર્ત-શઙ્ખેન પાત્રે ઔડુમ્બરે સ્થિતમ્ ।
ઉદકં યઃ પ્રતીચ્છેત શિરસા કૃષ્ણ-માનસઃ ।
તસ્ય જન્મ-કૃતં પાપં તત્-ક્ષણાદ્ એવ નશ્યતિ

આગમે-
બૃહત્ત્વં સ્નિગ્ધતાચ્છત્વં શઙ્ખસ્યેતિ ગુણ-ત્રયમ્

આવર્ત-ભઙ્ગ-દોષસ્ તુ હેમ-યોગાન્ ન જાયતે ।
નાલિકાયાં સ્વભાવેન યદિ છિદ્રં ભવેન્ નહિ

। ઇતિ।
ઘણ્ટાવાદ્યં ચ નિતરાં સ્નાન-કાલે પ્રશસ્યતે ।
યતો ભગવતો વિષ્ણોસ્ તત્ સદા પરમં પ્રિયમ્

આવાહનાર્ઘ્યે ધૂપે ચ પુષ્પ-નૈવેદ્ય-યોજને ।
નિત્યમ્ એતાં પ્રયુઞ્જીત તન્-મન્ત્રેણાભિમન્ત્રિતામ્

તન્-મન્ત્રઃ
જય-ધ્વનિં તતો મન્ત્રમાતઃ સ્વાહેત્ય્ ઉદીર્ય ચ ।
અભ્યર્ચ્ય વાદયન્ ઘણ્ટાં ધૂપં નીચૈઃ પ્રદાપયેત્

પૂજા-કાલં વિનાન્યત્ર હિતં નાસ્યાઃ પ્રચાલનમ્ ।
ન તયા ચ વિના કુર્યાત્ પૂજનં સિદ્ધિ-લાલસઃ

અથ ઘણ્ટા-માહાત્મ્યમ્
ઉક્તં ચ સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
સ્નાનાર્ચન-ક્રિયા-કાલે ઘણ્ટા-નાદં કરોતિ યઃ ।
પુરતો વાસુદેવસ્ય તસ્ય પુણ્ય-ફલં શૃણુ

વર્ષ-કોટિ-સહસ્રાણિ વર્ષ-કોટિ-શતાનિ ચ ।
વસતે દેવ-લોકે તુ અપ્સરો-ગણ-સેવિતઃ

સર્વ-વાદ્ય-મયી ઘણ્ટા કેશવસ્ય સદા પ્રિયા ।
વાદનાલ્ લભતે પુણ્યં યજ્ઞ-કોટિ-સમુદ્ભવમ્

વાદિત્ર-નિનદૈસ્ તૂર્ય-ગીત-મઙ્ગલ-નિસ્વનૈઃ ।
યઃ સ્નાપયતિ ગોવિન્દં જીવન્-મુક્તો ભવેદ્ ધિ સઃ

વાદિત્રાણામ્ અભાવે તુ પૂજા-કાલે હિ સર્વદા ।
ઘણ્ટા-શબ્દો નરૈઃ કાર્યઃ સર્વ-વાદ્ય-મયી યતઃ

સર્વ-વાદ્ય-મયી ઘણ્ટા દેવદેવસ્ય વલ્લભા ।
તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન ઘણ્ટા-નાદં તુ કારયેત્

મન્વન્તર-સહસ્રાણિ મન્વન્તર-શતાનિ ચ ।
ઘણ્ટા-નાદેન દેવેશઃ પ્રીતો ભવતિ કેશવઃ

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે શ્રી-ભગવત્-પ્રહ્લાદ-સંવાદે-
શૃણુ દૈત્યેન્દ્ર વક્ષ્યામિ ઘણ્ટા-માહાત્મ્યમ્ ઉત્તમમ્ ।
પ્રહ્લાદ ત્વત્-સમો નાસ્તિ મદ્-ભક્તો ભુવન-ત્રયે

મમ નામાઙ્કિતા ઘણ્ટા પુરતો મમ તિષ્ઠતિ ।
અર્ચિતા વૈષ્ણવ-ગૃહે તત્ર માં વિદ્ધિ દૈત્યજ

વૈનતેયાઙ્કિતાં ઘણ્ટાં સુદર્શન-યુતાં યદિ ।
મમાગ્રે સ્થાપયેદ્ યસ્ તુ દેહે તસ્ય વસામ્ય્ અહમ્

યસ્ તુ વાદયતે ઘણ્ટા વૈનતેયેન ચિહ્નિતામ્ ।
ધૂપે નીરાજનએ સ્નાને પૂજા-કાલે વિલેપને

મમાગ્રે પ્રત્યહં વત્સ પ્રત્યેકં લભતે ફલમ્ ।
મમાયુતં ગો-યુતં ચ ચાન્દ્રાયણ-શતોદ્ભવમ્

વિધિ-બાહ્ય-કૃતા પૂજા સફલા જાયતે નૄણામ્ ।
ઘણ્ટા-નાદેન તુસ્ટો ઽહં પ્રયચ્છામિ સ્વકં પદમ્

નાગારિ-ચિહ્નિતા ઘણ્ટા રથાઙ્ગેન સમન્વિતા ।
વાદનાત્ કુરુતે નાશં જન્મ-મૃત્યુ-ભયસ્ય ચ

ગરુડેનાઙ્ક્તાં ઘણ્ટાં દૃષ્ટ્વાહં પ્રત્યહં સદા ।
પ્રીતિં કરોતિ દૈત્યેન્દ્ર લક્ષ્મીં પ્રાપ્ય યથાધનઃ

દૃષ્ટ્વામૃતં યથા દેવાઃ પ્રીતિં કુર્વન્ત્ય્ અહર્નિશમ્ ।
સુપર્ણે ચ તથા પ્રીતિં ઘણ્ટા-શિખર-સંસ્થિતે

સ્વ-કરેણ પ્રકુર્વન્તિ ઘણ્ટા-નાદં સ્વ-ભક્તિતઃ ।
મદીયાર્ચન-કાલે તુ ફલં કોટ્ય્-ઐન્દવં કલૌ

અન્યત્ર ચ-
ઘણ્ટા-દણ્ડસ્ય શિખરે સ-ચક્રં સ્થાપયેત્ તુ યઃ ।
ગરુડં વૈ પ્રિયં વિષ્ણોઃ સ્થાપિતં ભુવન-ત્રયમ્

સ-ચક્ર- ઘણ્ટા-નાદં તુ મૃત્યુ-કાલે શૃણોતિ યઃ ।
પાપ-કોટિ-યુતસ્યાપિ નશ્યન્તિ યમ-કિઙ્કરાઃ

સર્વે દોષાઃ પ્રલીયન્તે ઘણ્ટા-નાદે કૃતે હરૌ ।
દેવતાનાં મુનીન્દ્રાણાં પિતૄણામ્ ઉત્સવો ભવેત્

અભાવે વૈનતેયસ્ય ચક્રસ્યાપિ ન સંશયઃ ।
ઘણ્ટા-નાદેન ભક્તાનાં પ્રસાદં કુરુતે હરિઃ

ગૃહે યસ્મિન્ ભવેન્ નિત્યં ઘણ્ટા નાગારિ-સંયુતા ।
ન સર્પાણાં ભયં તત્ર નાગ્નિ-વિદ્યુત્-સમુદ્ભવમ્

યસ્ય ઘણ્ટા ગૃહે નાસ્તિ શઙ્ખશ્ ચ પુરતો હરેઃ ।
કથં ભાગવતં નામ ગીયતે તસ્ય દેહિનઃ

। ઇતિ।
અતો ભગવતઃ પ્રીત્યૈ ઘણ્ટા શ્રી-ગરુડાન્વિતા ।
સઙ્ગૃહ્યા વૈષ્ણવૈર્ યત્નાચ્ ચક્રેણોપરિ મણ્ડિતા

સ્નાને શઙ્ખાદિ-વાદ્યાં તુ નામ-સઙ્કીર્તનં હરેઃ ।
ગીતં નૃત્યં પુરાણાદિ-પઠનં ચ પ્રશસ્યતે

અથ સ્નાને વાદ્યાદિ-માહાત્મ્યમ્
સ્કન્દ-પુરાણે-
સ્નાન-કાલે તુ કૃષ્ણસ્ય શઙ્ખાદીનાં તુ વાદનમ્ ।
કુરુતે બ્રહ્મ-લોકે તુ વસતે બ્રહ્મ-વાસરમ્

સ્નાન-કાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે કૃષ્ણસ્યાગ્રે તુ નર્તનમ્ ।
ગીતં ચૈવ પુનાત્ય્ અત્ર ઋચોક્તં વદનેન હિ

તત્રૈવ શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
મૃદઙ્ગ-વાદ્યેન યુતં પણવેન સમન્વિતમ્ ।
અર્ચનં વાસુદેવસ્ય સ-નૃત્યં મોક્ષદં નૄણામ્

ગીતં વાદ્યં ચ નૃત્યં ચ તથા પુસ્તક-વાચનમ્ ।
પૂજા-કાલે તુ કૃષ્ણસ્ય સર્વદા કેશવ-પ્રિયમ્

નૃત્ય-વાદ્યાદ્ય્-અભાવે તુ કુર્યાત્ પુસ્તક-વાચનમ્ ।
પૂજા-કાલે ત્વ્ ઇદં પુત્ર સર્વદા પ્રીતિ-દાયકમ્

પુસ્તકસ્યાપ્ય્ અભાવે તુ વિષ્ણુ-નામ-સહસ્રકમ્ ।
સ્તવ-રાજં મિનિ-શ્રેષ્ઠ ગજેન્દ્રસ્ય ચ મોક્ષણમ્

પૂજા-કાલે તુ દેવસ્ય ગીતા-સ્તોત્રમ્ અનુસ્મૃતિઃ ।
પઞ્ચ-સ્તઅવા મહા-ભાગ મહા-પ્રીતિ-કરા હરેઃ

વિહાય ગીત-વાદ્યાનિ પૂજા-કાલે સદા હરેઃ ।
પઠનીયં મહા-ભક્ત્યા વિષ્ણોર્ નામ-સહસ્રકમ્

દ્વારકા-માહાત્મ્યે-
સ્નાન-કાલે તુ કૃષ્ણસ્ય જય-શબ્દં કરોતિ યઃ ।
કર-તાડન-સંયુક્તં ગીતં નૃત્યં પ્રકુર્વતે

ઉન્મત્ત-ચેષ્ટાં કુર્વાણો હસન્ જલ્પન્ યથેચ્છયા ।
નોત્તાન-શાયી ભવતિ માતુર્ અઙ્કે નરેશ્વર

અથ સહસ્ર-નામ-માહાત્મ્યમ્
તત્રૈવ-
સ્નાન-કાલે તુ દેવસ્ય પઠેન્ નામ-સહસ્રકમ્ ।
પ્રત્યક્સરં લભેત્ પુણ્યં કપિલા-ગો-શતોદ્ભવમ્

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
કૃત્વા નામ-સહસ્રેણ સ્તુતિં તસ્ય મહાત્મનઃ ।
વિયોગમ્ આપ્નોતિ નરઃ સર્વાનર્થૈર્ ન સંશયઃ

સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
વિષ્ણોર્ નામ-સહસ્રં તુ પૂજા-કાલે પઠન્તિ યે ।
વેદાનાં ચૈવ પુણ્યાનાં ફલમ્ આપ્નોતિ માનવઃ

શ્લોકેનૈકેન દેવર્ષે સહસ્ર-નામકસ્ય યત્ ।
પઠિતેન ફલં પ્રોક્તં ન તત્ ક્રતુ-શતૈર્ અપિ

મન્ત્ર-હીનં ક્રિયા-હીનં યત્ કૃતં પૂજનં હરેઃ ।
પરિપૂર્ણં ભવેત્ સર્વં સહસ્ર-નામ-કીર્તનાત્

કિં ચ-
જ્ઞાનાજ્ઞાન-કૃતં પાપં પઠિત્વા વિષ્ણુ-સન્નિધૌ ।
નામ્નાં સહસ્રં વિષ્ણોસ્ તુ પ્રજહાતિ મહા-રુજમ્

બ્રહ્મ-હત્યાદિ-પાપાનિ કામ-ચાર-કૃતાન્ય્ અપિ ।
વિલયં યાન્તિ વૈ નૂનમ્ અન્ય-પાપે તુ કા કથા

સિદ્ધ્યન્તિ સર્વ-કાર્યાણિ મનસા ચિન્તિતાનિ ચ ।
યઃ પઠેત્ પ્રાતર્ ઉત્થાય વિષ્ણોર્ નામ-સહસ્રકમ્

તત્રૈવ શ્રી-કૃષ્ણાર્જુન-સંવાદે-
અધીતાસ્ તેન વૈ વેદાઃ સુરાઃ સર્વ-સમર્ચિતાઃ ।
નામ્નાં સહસ્રં યો ઽધીતે મુક્તિસ્ તસ્ય કરે સ્થિતા

કુર્વત્ પાપ-સહસ્રાણિ ભુઞ્જાનો ઽપિ યતસ્ તતઃ ।
પઠેન્ નામ-સહસ્રસ્ તુ દુર્ગન્ધં ન સ પશ્યતિ

મુક્ત્વા નામ-સહસ્રસ્ તુ નાન્યો ધર્મો ઽસ્તિ કશ્ચન ।
કલૌ પ્રાપ્તે ગુડાકેશ સત્યમ્ એતન્ મયેરિતમ્

યજ્ઞૈર્ દાનૈસ્ તપભિશ્ ચ સ્તવૈઃ પ્રીતિર્ ન મેઽર્જુન ।
સન્તુષ્ટિસ્ તુ ન ચાન્યેન વિના નામ-સહસ્રકમ્

સ્તવં નામ-સહસ્રાખ્યં યે ન જાનન્તિ વૈ કલૌ ।
ભ્રમન્તિ તે નરીઅ લોકે સર્વ-ધર્મ-બહિષ્કૃતાઃ

સ્તવં નામ-સહસ્રાખ્યં લિખિતં યસ્ય વેશ્મનિ ।
પૂજ્યતે મમ સાન્નિધ્યે પૂજાં ગૃહ્ણામિ તસ્ય વૈ

યસ્મિન્ નામ-સહસ્રં મે ગૃહે તિષ્ઠતિ સર્વદા ।
લિખિતં પાણ્ડવ-શ્રેષ્ઠ તત્ર નો વિશતે કલિઃ

તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ કૌન્તેય મદ્-ભક્તો મન્-મના ભવ ।
પઠન્ નામ-સહસ્રં મે સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્સ્યસિ

અહમ્ આરાધિતઃ પૂર્વં બ્રહ્મણા લોક-કર્તૃણા ।
તતો નામ-સહસ્રં મે પ્રાપ્તં લોક-હિતં પરમ્

નારદેન તતઃ પૂર્વં પ્રાપ્તં ચ પરમેષ્ઠિનઃ ।
નારદેન તતઃ પ્રોક્ત-વૃષીણામ્ ઊર્ધ્વ-રેતસામ્

ઋષિભિસ્ તુ મહાબાહો દેવલોકે પ્રકાશિતમ્ ।
મર્ત્ય-લોકે મનુષ્યાણાં વ્યાસેન પરિભાષિતમ્

તપસોગ્રેણ મહતા શઙ્કરેણ મહાત્મના ।
મત્-પ્રસાદાદ્ અનુપ્રાપ્તં ગુહ્યાનામ્ ઉત્તમોત્તમમ્

દત્તં ભવાન્યૈ રુદ્રેણ નામ્નાં મે હિ સહસ્રકમ્ ।
વિશ્રુતં ત્રિષુ લોકેષુ મયા તે પરિકીર્તિતમ્

અશેષાર્તિહરં પાર્થ મમ નામ-સહસ્રકમ્ ।
સદ્યઃ પ્રીતિ-કરં પુણ્યં સુરાણામ્ અમૃતં યથા

અષ્ટાદશ-પુરાણાનાં સારેમ્ એતદ્ ધનઞ્જય ।
મયોદ્ધૃત્ય સમાખ્યાતં તવ નામ-સહસ્રકમ્

સહસ્ર-નામ-માહાત્મ્યં દેવો જાનાતિ શઙ્કરઃ ।
સહસ્ર-નામ-માહાત્મ્યં યઃ પઠેચ્ છૃણુયાદ્ અપિ ।
અપરાધ-સહસ્રેણ ન સ લિપ્યેત્ કદાચન

અથ શ્રી-ભગવદ્-ગીતા-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે અવન્તી-ખણ્ડે શ્રી-વ્યાસોક્તૌ -
ગીતા સુગીતા કર્તવ્યા કિમ્ અન્યૈઃ શાસ્ત્ર-વિસ્તરૈઃ ।
યા સ્વયં પદ્મ-નાભસ્ય મુખ-પદ્માદ્ વિનિઃસૃતા

સર્વ-શાસ્ત્ર-મયી ગીતા સર્વ-દેવ-મયી યતઃ ।
સર્વ-ધર્મ-મયી યસ્માત્ તસ્માદ્ એતાં સમભ્યસેત્

શાલગ્રામ-શિલાગ્રે તુ ગીતાધ્યાયં પઠેત્ તુ યઃ ।
મન્વન્તર-સહસ્રાણિ વસતે બ્રહ્મણઃ પુરે

હત્વા હત્વા જગત્ સર્વં મુષિત્વા સ-ચરાચરમ્ ।
પાપૈર્ ન લિપ્યતે ચૈવ ગીતાધ્યાયી કથઞ્ચન

તેનેષ્ટં ક્રતુભિઃ સર્વૈર્ દત્તં તેન ગવાયુતમ્ ।
ગીતામ્ અભ્યસ્યતા નિત્યં તેનાપ્તં પદમ્ અવ્યયમ્

ગીતાધ્યાયં પઠેદ્ યસ્ તુ શ્લોકં શ્લોકાર્ધમ્ એવ વા ।
ભવ-પાપ-વિનિર્મુક્તો યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

યો નિત્યં વિશ્વ-રૂપાખ્યમ્ અધ્યાયં પઠતિ દ્વિજઃ ।
વિભૂતિં દેવ-દેવસ્ય તસ્ય પુણ્યં વદામ્ય્ અહમ્

વેદૈર્ અધીતૈર્ યત્ પુણ્યં સેતિહાસૈઃ પુરાતનૈઃ ।
શ્લોકેનૈકેન તત્ પુણ્યં લભતે નાત્ર સંશયઃ

આબ્રહ્મ-સ્તમ્બ-પર્યન્તં જગત્-તૃપ્તિં કરોતિ સઃ ।
વિશ્વ-રૂપં સદાધ્યાયં વિભૂતિં ચ પઠેત્ તુ યઃ

અહન્ય્ અહનિ યો મર્ત્યો ગીતાધ્યાયં પઠેત્ તુ વૈ ।
દ્વાત્રિંશદ્-અપરાધાંસ્ તુ ક્ષમતે તસ્ય કેશવઃ

લિખિત્વા વૈષ્ણવાનાં ચ ગીતા-શાસ્ત્રં પ્રયચ્છતિ ।
દિને દિને ચ યજતે હરિં ચાત્ર ન સંશયઃ

ચતુર્ણામ્ એવ વેદાનાં સારમ્ ઉદ્ધૃત્ય વિષ્ણુના ।
ત્રૈલોક્યસ્યોપકારાય ગીતા-શાસ્ત્રં પ્રકાશિતમ્

ભારતામૃત-સર્વસ્વં વિષ્ણોર્ વક્ત્રાદ્ વિનિઃસૃતમ્ ।
ગીતા-ગઙ્ગોદકં પીત્વા પુનર્ જન્મ ન વિદ્યતે

ધર્મં ચાર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચાપીચ્છતા સદા ।
શ્રોતવ્યા પઠનીયા ચ ગીતા કૃષ્ણ-મુખોદ્ગતા

યો નરઃ પઠતે નિત્યં ગીતા-શાસ્ત્રં દિને દિને ।
વિમુક્તઃ સર્વ-પાપેભ્યો યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

અથ પુરાણ-પાઠાદિ-માહાત્મ્યમ્
પાદ્મે દેવદૂત-વિકુણ્ડલ-સંવાદે [પદ્મપ્ 3.31.94-96] -
વિચારયન્તિ યે શાસ્ત્રં વેદાભ્યાસ-રતાશ્ ચ યે ।
પુરાણં સંહિતાં યે ચ શ્રાવયન્તિ પઠન્તિ ચ

વ્યાકુર્વન્તિ સ્મૃતિં યે ચ યે ધર્મ-પ્રતિબોધકાઃ ।
વેદાન્તેષુ નિષણ્ણા યે તૈર્ ઇયં જગતી ધૃતા

તત્-તદ્-અભ્યાસ-માહાત્મ્યૈઃ સર્વે તે હત-કિલ્બિષાઃ ।
ગચ્છન્તિ બ્રહ્મણો લોકં યત્ર મોહો ન વિદ્યતે

તત્રૈવ શ્રી-શિવોમા-સંવાદે -
અન્તં ગતો ઽપિ વેદાનાં સર્વ-શાસ્ત્રાર્થ-વેદ્ય્ અપિ ।
પુંસો ઽશ્રુત-પુરાણસ્ય ન સમ્યગ્ ગતિ-દર્શનમ્

વેદાર્થાદ્ અધિકં મન્યે પુરાણાર્થં ચ ભામિનિ ।
પુરાણમ્ અન્યથા કૃત્વા તિર્યગ્-યોનિમ્ અવાપ્નુયાત્

બૃહન્-નારદીયે ચ [ણાર્પ્ 1.1.57, ?, 60-61] -
પુરાણેષ્વ્ અર્થ-વાદત્વં યે વદન્તિ નરાધમાઃ ।
તૈર્ અર્જિતાનિ પુણ્યાનિ ક્ષયં યાન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ

પુરાણેષુ દ્વિજ-શ્રેષ્ઠાઃ સર્વ-ધર્મ-પ્રવક્તૃષુ ।
પ્રવદન્ત્ય્ અર્થ-વાદત્વં યે તે નરક-ભાજનાઃ

અનાયાસેન યઃ પુણ્યાનીચ્છતીહ દ્વિજોત્તમાઃ ।
શ્રોતવ્યાનિ ભક્ત્યા તેનૈવ પુરાણાનિ ન સંશયઃ

પુરાર્જિતાનિ પાપાનિ નશમ્ આયાન્તિ તસ્ય વૈ ।
પુરાણ-શ્રવણે બુદ્ધિસ્ તસ્યૈવ ભવતિ ધ્રુવમ્

કિં ચ -
પુરાણે વર્તમાનેઽપિ પાપ-પાશેન યન્ત્રિતઃ ।
અનાદૃત્યાન્ય-ગાથાસુ સક્ત-બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે

અથ વસ્ત્રાર્પણમ્
સ્નાન-મુદ્રાં પ્રદર્શ્યાથ શુદ્ધ-સૂક્ષ્માઙ્ગ-વાસસા ।
શનૈઃ સંમાર્જ્ય ગાત્રાણિ દિવ્યે વસ્ત્રે સમર્પયેત્

મધ્ય-દેશીય-નેપથ્યાદ્ય્-અનુસારેણ ભક્તિતઃ ।
કેઽપ્ય્ અત્ર કઞ્ચુકોસ્ણીષાદ્ય્-અમ્બરાણ્ય્ અર્પયન્તિ ચ

તથા ચ મત્સ્યે-
તત્-તદ્-દેશીય-ભૂષાઢ્યાં તત્-તન્-મૂર્તિં ચ કારયેત્

એકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.27.32] -
અલઙ્કુર્વીત સ-પ્રેમ મદ્-ભક્તો માં યથોચિતમ્

ભવિષ્યે ચ-
વાસોભિઃ પૂજયેદ્ વિષ્ણું ય્ન્ય્ એવાત્મ-પ્રિયાણિ તુ ।
તથાન્યૈશ્ ચ શુભિઅર્ દિવ્યૈર્ અર્ચયેચ્ ચ દુકૂલૈઃ

વાસાંસિ ચ વિચિત્રાણિ સારવન્તિ શુચીનિ ચ ।
ધૂપિતાનિ હરેર્ દદ્યાત્ વિકેશાનિ નવાનિ ચ

॥
ભૂષયેદ્ બહુભિર્ વસ્ત્રૈર્ વિચિત્રૈઃ કઞ્ચુકાદિભિઃ ।
ભોગાનન્તરમ્ એવેતિ બહૂનાં સમ્મતં સતામ્

અથ શ્રીમદ્-અઙ્ગ-માર્જન-માહાત્મ્યમ્
દ્વારકા-માહાત્મ્યે-
કૃષ્ણં સ્નાનાર્દ્ર-ગાત્રં તુ વસ્ત્રેણ પરિમાર્જતિ ।
તસ્ય લક્ષાર્જિતસ્યાપિ ભવેત્ પાપસ્ય માર્જનમ્

અથ વસ્ત્રાર્પણ-માહાત્મ્યમ્
નારસિંહે-
વસ્ત્રાભ્યામ્ અચ્યુતં ભક્ત્યા પરિધાપ્ય વિચિત્રિતમ્ ।
સોમ-લોકે વસિત્વા તુ વિષ્ણુ-લોકે મહીયતે

સ્કાન્દે શ્રી-શિવોમા-સંવાદે-
વસ્ત્રાણિ સુપવિત્રાણિ સારવન્તિ મૃદૂનિ ચ ।
રૂપવન્તિ હરેર્ દત્ત્વા સદશાનિ નવાનિ ચ

યાવદ્ વસ્ત્રસ્ય તન્તુના પરિમાણં ભવત્ય્ અથ ।
તાવદ્ વર્ષ-સહસ્રાણિ વિષ્ણુ-લોકે મહીયતે

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે [3.341.176-178]-
રાઙ્કવસ્ય પ્રદાનેન સર્વાન્ કાનામ્ અવાપ્નુયાત્* ।
કાર્પાસિકં વસ્ત્ર-યુગં યઃ પ્રદદ્યાજ્ જનાર્દને

યાવન્તિ તસ્ય તન્તૂનિ હસ્ત-માત્ર-મિતાનિ તુ ।
તાવદ્ વર્ષ-સહસ્રાણિ વિષ્ણુ-લોકે મહીયતે

મહાર્ઘતા યથા તસ્ય સાધુ-દેશોદ્ભવો યથા ।
સૂક્ષ્મતા ચ યથા વિપ્રાસ્ તથા પ્રોક્તં ફલં મહત્

કિં ચ તત્રૈવાન્યત્ર [3.341.179-185]-
શુક્લ-વસ્ત્ર-પ્રદાનેન શ્રિયમ્ આપ્નોત્ય્ અનુત્તમામ્ ।
મહા-રજન-રક્તેન સૌભાગ્યં મહદ્ અશ્નુતે

તથા કુઙ્કુમ-રક્તેન સ્ત્રીણાં વલ્લભતાં વ્રજેત્ ।
નીલી-રક્તં વિના રક્તં શેષ-રઙ્ગૈર્ દ્વિજોત્તમાઃ ।
દત્ત્વા ભવતિ ધર્માત્મા સર્વ-વ્યાધિ-વિવર્જિતઃ

કૌશેયાનિ ચ વસ્ત્રાણિ સુમૃદૂનિ લઘૂનિ ચ ।
યઃ પ્રયચ્છતિ દેવાય સો ઽશ્વમેધ-ફલં લભેત્

રાઙ્કવા મૃગ-લોમ્યાશ્ ચ કદલ્યાશ્ ચ તથા શુભા ।
યો દદ્યાદ્ દેવ-દેવાય સો ઽશ્વમેધ-ફલં લભેત્

નાના-ભક્તિ-વિચિત્રાણિ ચીરજાનિ નવાનિ ચ ।
દત્ત્વા વાસાંસિ શુભ્રાણિ રાજસૂય-ફલં લભેત્

દ્વારકા-માહાત્મ્યે ચ-
નાના-દેશ-સમુદ્ભૂતૈઃ સુવસ્ત્રૈશ્ ચ સુકોમલૈઃ ।
ધૂપયિત્વા સુભક્ત્યા ચ પ્રધાપયતિ માધવમ્ ।
મન્વન્તરાણિ વસતે તન્તુ-સંખ્યં હરેર્ ગૃહે

અથ વસ્ત્રાર્પણે નિષિદ્ધમ્
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
નીલી-રક્તં તથા જીર્ણં વસ્ત્રમ્ અન્ય-ધૃતં તથા ।
દેવ-દેવાય યો દદ્યાત્ સ તુ પાપૈર્ હિ યુજ્યતે

અત્રાપવાદઃ
તત્રૈવ-
આવિકે પટ્ટ-વસ્ત્રે ચ નીલી-રાગો ન દુષ્યતિ

અથ યજ્ઞોપવીતમ્
વસ્ત્રસ્યાર્પણ-મુદ્રાં ચ પ્રદર્શ્ય પરિધાપ્ય તત્ ।
ઉપવીતં સમાર્પ્યાથ તન્-મુદ્રાં ચ પ્રદર્શયેત્

અથોપવીતાર્પણ-માહાત્મ્યમ્
ત્રિવૃત્ શુક્લં ચ પીતં ચ પટ્ટ-સૂત્રાદિ-નિર્મિતમ્ ।
યજ્ઞોપવીતં ગોવિન્દે દત્ત્વા વેદાન્તગો ભવેત્

નન્દિ-પુરાણે-
યજ્ઞોપવીત-દાનેન સુરેભ્યો બ્રાહ્મણાય વા ।
ભવેદ્ વિદ્વાંશ્ ચતુર્વેદી શુદ્ધ-ધીર્ નાત્ર સંશયઃ

અથ પાદ્ય-તિલકાચમનાનિ
અથ પાદ્યં નિવેદ્યાદાવ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં મનોહરમ્ ।
નિર્માય ભાલે કૃષ્ણસ્ય દદ્યાદ્ આચમનં તતઃ

અથ ભૂષણમ્
તતો દેવાય દિવ્યાનિ ભૂષણાનિ નિવેદ્ય ચ ।
પરિધાપ્ય યથા-યુક્તં તન્-મુદ્રાં ચ પ્રદર્શયેત્

અથ ભૂષણાર્પણ-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે શિવોમા-સંવાદે-
મણિ-મૌક્તિક-સંયુક્તં દત્ત્વાભરણમ્ ઉત્તમમ્ ।
સ્વ-શક્ત્યા ભૂષણં દત્ત્વા અગ્નિષ્ટોમ-ફલં લભેત્

કિં ચ--
ગુઞ્જા-માત્રં સુવર્ણસ્ય યો દદ્યાદ્ વિષ્ણુ-મૂર્ધનિ ।
ઇન્દ્રસ્ય ભવને તિષ્ઠેદ્ યાવદ્ આહૂત-સમ્પ્લવમ્

તસ્માદ્ આભરણં દેવિ દાતવ્યં વિષ્ણવે સદા ।
નારાયણો ભવેત્ પ્રીતો ભક્ત્યા પરમયા મુભે

નન્દિ-પુરાણે-
અલઙ્કારં તુ યો દદ્યાદ્ વિપ્રાયાથ સુરાય વા ।
સ ગચ્છેદ્ વારુણં લોકં નાનાભરણ-ભૂષિતઃ ।
જાતઃ પૃથિવ્યાં કાએન ભવેદ્ દ્વીપ-પતિર્ નૃપઃ

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
કર્ણાભરણ-દાનેન ભવેચ્ છ્રુતિ-ધરો નરઃ ।
અશ્વમેધમ્ અવાપ્નોતિ સૌભાગ્યં ચાપિ વિન્દતિ

કર્ણપૂર-પ્રદાનેન શ્રુતિં સર્વત્ર વિન્દતિ

મૂર્ધાભરણ-દાનેન ભૂર્ ધન્યો ભૂતલે ભવેત્ ।
ચતુઃ-સમુદ્ર-વલયાં પ્રશાસ્તિ ચ વસુન્ધરામ્

તત્રૈવ તૃતીય-ખણ્ડે-
વિભૂષણ-પ્રદાનેન મૂર્ધન્યો ભૂતલે ભવેત્ ।
રમ્યાણિ રત્ન-ચિત્રાણિ સૌર્વર્ણાનિ દ્વિજોત્તમાઃ

દત્ત્વાભરણ-જાતાનિ રાજસૂય-ફલં લભેત્ ।
પાદાઙ્ગુલીય-દાનેન ગુહ્યકાધિપતિર્ ભવેત્

પાદાભરણ-દાનેન સ્થાનં સર્વત્ર વિન્દતિ

શ્રોણી-સૂત્ર-પ્રદાનેન મહીં સાગર-મેખલામ્ ।
પ્રશાસ્તિ નિહતામિત્રો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સૌભાગ્યં મહદ્ આપ્નોતિ કિઙ્કિણીં પ્રદદદ્ ધરેઃ ।
હસ્તાઙ્ગુલીય-દાનેન પરં સૌભાગ્યમ્ આપ્નુયાત્

તથૈવાઙ્ગદ-દાનેન રાજા ભવતિ ભૂતલે ।
કેયૂર-દાનાદ્ ભવતિ શતુર્-પક્ષ-ક્ષયઙ્કરઃ

ગ્રૈવેયકાણિ દત્ત્વા ચ સર્વ-શાસ્ત્રાર્થવિદ્ ભવેત્ ।
નાર્યશ્ ચ વશગાસ્ તસ્ય ભવતિ દ્વિજ-પુઙ્ગવાઃ

દત્ત્વા પ્રતિસરાન્ મુખ્યાન્ ન ભૂતૈર્ અભિભૂયતે

કિં ચ તત્રૈવ-
કૃત્રિમં ચ પ્રદાતવ્યં તથૈવાભરણં દિવ્જાઃ ।
પ્રતિરૂપ-કૃતં દત્ત્વા ક્ષિપ્રં પુષ્ટ્યા પ્રયુજ્યતે

પાદ્મે-
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદાદીનિ પાદાદ્ય્-અવયવેષુ ચ ।
સૌવર્ણાભરણં કૃત્વા વિષ્ણુ-લોકે મહીયતે

નારસિંહે-
સુવર્ણાભરણૈર્ દિવ્યૈર્ હાર-કેયૂર-કુણ્ડલૈઃ ।
મુકુટૈઃ કટકાદ્યૈશ્ ચ યો વિષ્ણું પૂજયેન્ નરઃ

સર્વ-પાપ-વિનિર્મુક્તઃ સર્વ-ભૂષણ-ભૂષિતઃ ।
ઇન્દ્ર-લોકે વસેદ્ ધીમાન્ યાવદ્ ઇન્દ્રશ્ ચતુર્દશ

ગરુડ-પુરાણે-
યસ્યાર્ચા તિષ્ઠતે વિષ્ણોર્ હેમ-ભૂષણ-ભૂષિતા ।
રત્નૈર્ મુક્તાવિશેષેણ અહન્ય્ અહનિ વાસવ

કલ્પ-કોટિ-સહસ્રાણિ તસ્ય વૈ ભુવને હરેઃ ।
વાસો ભવતિ દેવેન્દ્ર કથિતં બ્રહ્મણા મમ

યઃ પશ્યતિ નરઃ કૃષ્ણં હેમ-ભૂષણ-ભૂષિતમ્ ।
સકૃદ્ ભક્ત્યા કલૌ શક્ર પુનાત્ય્ આસપ્તમં કુલમ્

। ઇતિ।
બહુલં ભૂષણં ભોગાત્ પશ્ચાદ્ એવાનુલેપનમ્ ।
પુષ્પં ચેચ્છન્તિ સન્તો ઽનુલેપનાર્ચાનુભૂષણમ્

સમ્પ્રાર્થ્યાથ પ્રભું પ્રાગ્વત્ નિવેદ્ય શુચિ-પાદુકે ।
વાદ્ય-ગીતાતપત્રાન્યૈઃ પૂજા-સ્થાનં પુનર્ નયેત્

પ્રાગ્વદ્ દત્ત્વાસનાદીનિ ગન્ધં તન્-મુદ્રયાર્પયેત્ ।
શઙ્ખે નિધાય તુલસી-દલેનૈવાથ ચન્દનમ્

અથ ગન્ધઃ
આગમે-
ચન્દનાગુરુ-કર્પૂર-પઙ્કં ગન્ધમ્ ઇહોચ્યતે

ગારુડે-
કસ્તૂરિકાયા દ્વૌ ભાગૌ ચત્વારશ્ ચન્દનસ્ય તુ ।
કુઙ્કુમસ્ય ત્રયશ્ ચૈકઃ શશિનઃ સ્યાચ્ ચતુઃસમમ્

કર્પૂરં ચન્દનં દર્પઃ કુઙ્કુમં ચ ચતુઃસમ ।
સર્વં ગન્ધમ્ ઇતિ પ્રોક્તં સમસ્ત-સુર-વલ્લભમ્

વારાહે-
કર્પૂરં કુઙ્કુમશ્ ચૈવ વરં તગરમ્ એવ ચ ।
રસ્યં ચ ચન્દનં ચૈવ અગુરું ગુગ્ગુલં તથા ।
એતૈર્ વિલેપનં દદ્યાત્ શુભં ચારુ વિચક્ષણઃ

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરાગ્નિ-પુરાણયોઃ-
સુગન્ધૈશ્ ચ મુરામાંસી-કર્પૂરાગુરુ-ચન્દનૈઃ ।
તથાન્યૈશ્ ચ શુભૈર્ દ્રવ્યૈર્ અર્ચયેજ્ જગતી-પતિમ્

વશિષ્ઠ-સંહિતાયામ્-
કર્પૂરાગુરુ-મિશ્રેણ ચન્દનેનાનુલેપયેત્ ।
મૃગ-દર્પં વિશેષેણ અભીષ્ટં ચક્ર-પાણિનઃ

સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
ગન્ધેભ્યશ્ ચન્દનં પુણ્યં ચન્દનાદ્ અગુરુર્ વરઃ ।
કૃષ્ણાગુરુસ્ તતઃ શ્રેષ્ઠઃ કુઙ્કુમં તુ તતો ઽધિકમ્

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
ન દાતવ્યં દ્વિજ-શ્રેષ્ઠ અતો ઽન્યદ્ અનુલેપનમ્ ।
અનુલેપન-મુખ્યં તુ ચન્દનં પરિકીર્તિતમ્

નારદીયે-
યથા વિષ્ણોઃ સદાભીષ્ટં નૈવેદ્યં શાલિ-સમ્ભવમ્ ।
શુકેનોક્તં પુરાણે ચ તથા તુલસિ-ચન્દનમ્

અગસ્ત્ય-સંહિતાયાં ચ-
સંઘૃષ્ય તુલસી-કાષ્ઠં યો દદ્યાદ્ રામ-મૂર્ધનિ ।
કર્પૂરાગુરુ-કસ્તૂરી-કુઙ્કુમં ન ચ તત્-સમમ્

અથાનુલેપન-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે શઙ્ખ-માહાત્મ્યે-
વિલેપયન્તિ દેવેશં શઙ્ખે કૃત્વા તુ ચન્દનમ્ ।
પરમાત્મા પરાં પ્રીતિં કરોતિ શત્વાર્ષિકીમ્

ગારુડે-
તુલસી-દલ-લગ્નેન ચન્દનેન જનાર્દનમ્ ।
વિલેપયન્તિ યો નિત્યં લભતે વાઞ્છિતં ફલમ્

નારસિંહે-
કુઙ્કુમાગુરુ-શ્રીખણ્ડ-કર્દમૈર્ અચ્યુતાકૃતિમ્ ।
વિલિપ્ય ભક્ત્યા રાજેન્દ્ર કલ્પ-કોટિં વસેદ્ દિવિ

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરાગ્નિ-પુરાણયોઃ-
ચન્દનાગુરુ-કર્પૂર-કુઙ્કુમોશીર-પદ્મકૈઃ ।
અનુલિપ્તો હરિર્ ભક્ત્યા વરાન્ ભોગાન્ પ્રયચ્છતિ

કાલેયકં તુરુષ્કં ચ રક્ત-ચન્દનમ્ ઉત્તમમ્

નૃણાં ભવન્તિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ પુરુષોત્તમ

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
ચન્દનેનાનુલેપ્યૈનં ચન્દ્ર-લોક અવાપ્નુયાત્ ।
શારીરૈર્ માનસૈર્ દુઃખૈસ્ તથૈવ ચ વિમુચ્યતે

કુઙ્કુમેનાનુલેપ્યૈનં સૂર્ય-લોકે મહીયતે ।
સૌભાગ્યમ્ ઉત્તમં લોકે તથા પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

કર્પૂરેણાનુલ્પિયૈનં વારુણં લોકમ્ આપ્નુયાત્ ।
શારીરૈર્ માનસૈર્ દુઃખૈસ્ તથૈવ ચ વિમુચ્યતે

દત્ત્વા મૃગમદં મુખ્યં યશસા ચ વિરાજતે ।
દત્ત્વા જાત-ફલ-ક્ષોદં ક્રિયા-સાફલ્યમ્ અશ્નુતે

રમ્યેણાગુરુ-સારેણ અનુલિપ્ય જનાર્દનમ્ ।
સૌભાગ્યમ્ અતુલં લોકે બલં પ્રાપ્નોતિ ચોત્તમમ્

તથા બકુલ-નિર્યાસૈર્ અગ્નિષ્ટોમ-ફલં લભેત્ ।
બકુલાગુરુ-મિશ્રેણ ચન્દનેન સુગન્ધિના ।
સમાલિપ્ય જગન્નાથં પુણ્ડરીક-ફલં લભેત્

એકીકૃત્ય તુ સર્વાણિ સમાલિપ્ય જનાર્દનમ્ ।
અશ્વમેધસ્ય મુખ્યસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્ય્ અસંશયમ્

યો ઽનુલિમ્પેત દેવેશં કીર્તિતૈર્ અનુલેપનૈઃ ।
પાર્થિવાદ્યાનિ યાવન્તિ પરમાણૂનિ તત્ર વૈ

તાવદ્ અબ્દાનિ લોકેષુ કામચારી ભવત્ય્ અસૌ ।
કેશ-સૌગન્ધ્ય-જનનં કૃત્વા મૃગમદં નરઃ

સર્વ-કામ-સમૃદ્ધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમ્ અશ્નુતે

યઃ પ્રયચ્છતિ ગન્ધાનિ ગન્ધ-યુક્તી-કૃતાનિ ચ ।
ગન્ધર્વત્વં ધ્રુવં તસ્ય સૌભાગ્યં તથોત્તમમ્

અથ શ્રી-તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દન-માહાત્મ્યમ્
ગારુડે શ્રી-નારદ-ધુન્ધુમાર-નૃપ-સંવાદે-
યો દદાતિ હરેર્ નિત્યં તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્ ।
યુગાનિ વસતે સ્વર્ગે હ્ય્ અનન્તાનિ નરોત્તમ

મહા-વિષ્ણૌ કલૌ ભક્ત્યા દત્ત્વા તુલસી-ચન્દનમ્ ।
યો ઽર્ચયેન્ માલતી-પુષ્પૈર્ ન ભૂય-સ્તનપો ભવેત્

તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભૂતં ચન્દનમ્ યચ્છતો હરેઃ ।
નિર્દહેત્ પાતકં સર્વં પૂર્વ-જન્મ-શતૈઃ કૃતમ્

સર્વેષામ્ અપિ દેવાનાં તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્ ।
પિતૄણાં ચ વિશેષેણ સદાભીષ્ટં હરેર્ યથા

મૃત્યુ-કાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્ ।
ભવતે યસ્ય દેહે તુ હરિર્ ભૂત્વા હરિં વ્રજેત્

તાવન્ મલય-જં વિષ્ણોર્ ભાતિ કૃષ્ણાગુરુર્ નૃપ ।
યાવન્ ન દૃશ્યતે પુણ્યં તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્

તાવત્ કસ્તૂરિકામોદઃ કર્પૂરસ્ય સુગન્ધિના ।
યાવન્ ન દીયતે વિષ્ણોસ્ તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્

કલૌ યચ્છન્તિ યે વિષ્ણૌ તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્ ।
ધુન્ધુમાર ન વૈ મર્ત્યાઃ પુનર્ આયાન્તિ તે ભુવિ

યો હિ ભાગવતો ભૂત્વા કલૌ તુલસી-ચન્દનમ્ ।
નાર્પયતિ સદા વિષ્ણોર્ ન સ ભાગવતો નરઃ

પ્રહ્લાદ-સંહિતાયાં-
ન તેન સદૃશો લોકે વૈષ્ણવો વિદ્યતે ભુવિ ।
યઃ પ્રયચ્છતિ કૃષ્ણાય તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્

તુલસી-દારુ-જાતેન ચન્દનેન કલૌ નરઃ ।
વિલિપ્ય ભક્તિતો વિષ્ણું રમતે સન્નિધૌ હરેઃ

॥
તુલસી-કાષ્ઠ-જાતેન ચન્દનેન વિલેપનમ્ ।
યઃ કુર્યાદ્ વિષ્ણુ-તોષાય કપિલાગો-ફલં લભેત્

તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભૂતં ચન્દનં યસ્ તુ સેવતે ।
મૃત્યુ-કાલે વિશેષેણ કૃત-પાપો ઽપિ મુચ્યતે

યો દદાતિ પિતૄણાં તુ તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્ ।
તેષાં સ કુરુતે તૃપ્તિં શ્રાદ્ધે વૈ શતવાર્ષિકીમ્

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે ચ-
તુલસી-ચન્દનાક્તાઙ્ગઃ કુરુતે કૃષ્ણ-પૂજનમ્ ।
પૂજનેન દિનૈકેન લભતે શત-વાર્ષિકીમ્

વિલેપનાર્થં કૃષ્ણસ્ય તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનમ્ ।
મન્દિરે વસતે યસ્ય તસ્ય પુણ્ય-ફલં શૃણુ

તિલ-પ્રસ્થાષ્ટકં દત્ત્વા યત્ પુણ્યં ચોત્તરાયણે ।
તત્ તુલ્યં જાયતે પુણ્યં પ્રસાદાચ્ ચક્ર-પાણિનઃ

। ઇતિ।
દેયં મલયજાભાવે શીતલત્વાત્ કદમ્બજમ્ ।
યથા કિઞ્ચિત્ સુગન્ધિત્વાચ્ ચન્દનં દેવ-દારુજમ્

ગારુડે-
હરેર્ મલયજં શ્રેષ્ઠમ્ અભાવે દેવદારુજમ્

અથાનુલેપે નિષિદ્ધાનિ
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
દારિદ્ર્યં પદ્મકં કુર્યાદ્ અસ્વાસ્થ્યં રક્ત-ચન્દનમ્ ।
ઉશીરં ચિત્ત-વિભ્રંશમ્ અન્યે કુર્યુર્ ઉપદ્રવમ્

। ઇતિ।
પદ્મકાદિ ન દાતવ્યમ્ ઐહિકં હીચ્છતા સુખમ્ ।
મુખ્યાલાભે તુ તત્ સર્વં દાતવ્યં ભગવત્-પરૈઃ

તતો ભગવતઃ કુર્યાદ્ અનુલેપાદ્ અનન્તરમ્ ।
વિદ્વાન્ વિચિત્રૈર્ વ્યજનૈશ્ ચામરૈર્ અપિ વીજનમ્

વીજન-માહાત્મ્યં ચ
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
અનુલિપ્ય જગન્નાથં તાલ-વૃન્તેન વીજયેત્ ।
વાયુ-લોકમ્ અવાપ્નોતિ પુરુષસ્ તેન કર્મણા

ચામરૈર્ વીજયેદ્ યસ્ તુ દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।
તિલ-પ્રસ્થ-પ્રદાનસ્ય ફલમ્ આપ્નોત્ય્ અસંશયમ્

વ્યજનેનાથ વસ્ત્રેણ સુભક્ત્યા માતરિશ્વન ।
દેવદેવસ્ય રાજેન્દ્ર કુરુતે તાપ-વારણમ્

તત્-કુલે યમ-લોકે તુ શમતે નારકો દરઃ ।
વાયુ-લોકાન્ મહીપાલ ન ચ્યુતિર્ વિદ્યતે પુનઃ

ચલચ્-ચામર-વાતેન કૃષ્ણં સન્તોષયેન્ નરઃ

તસ્યોત્તમાઙ્ગં દેવેશ સ્તુવતે સ્વ-મુખેન વૈ ।
ઉષ્ણ-કાલે ત્વ્ ઇદં જ્ઞેયં યત્ સન્તઃ પૌષ-માઘયોઃ ।
શીતલત્વાન્ મલયજમ્ અપિ નૈવાર્પયન્તિ હિ

તથા ચોક્તમ્-
ન શીતે શીતલં દેયમ્