હરિભક્તિવિલાસ · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટ-વિલિખિતે શ્રી-ભગવદ્-ભક્તિ-વિલાસે
શૌચીયો નામ તૃતીયો વિલાસઃ ।
4. વૈસ્નવલમ્કર-વિલસ
ચતુર્થો વિલાસઃ
શ્રી-વૈષ્ણવાલઙ્કારઃ
સ્નાત્વા શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-નામ-તીર્થોત્તમે સકૃત્ ।
નિત્યાશુચિઃ શુચીન્દ્રઃ સન્ સ્વ-ધર્મં વક્તુમ્ અર્હતિ

અથ સ્વ-ગૃહમ્ આગચ્છેદ્ આદૌ નત્વેષ્ટ-દેવતામ્ ।
ગુરૂન્ જ્યેષ્ઠાંશ્ ચ પુષ્પૈધઃ-કુશામ્ભોધારકેતરાન્

તથા ચ શ્રી-નૃસિંહ-પુરાણે-
જલે દેવં નમસ્કૃત્ય તતો ગચ્છેદ્ ગૃહં પુમાન્ ।
પૌરુષેણ તુ સૂક્તેન તતો વિષ્ણું સમર્ચયેત્

અથ શ્રી-ભગવન્-મન્દિર-સંસ્કારઃ
મન્દિરં માર્જયેદ્ વિષ્ણોર્ વિધાયાચમનાદિકમ્ ।
કૃષ્ણં પશ્યન્ કીર્તયંશ્ ચ દાસ્યેનાત્માનમ્ અર્પયેત્

શુદ્ધં ગોમયમ્ આદાય તતો મૃત્સ્નાં જલં તથા ।
ભક્ત્યા તત્ પરિતો લિમ્પેદ્ અભુક્ષેચ્ ચ તદ્-અઙ્ગનમ્

તથા ચ નવમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 9.4.28] શ્રીમદ્-અમ્બરીષોપાખ્યાને --
સ વૈ મનઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોર્
વચાંસિ વૈકુણ્ઠ-ગુણાનુવર્ણને
કરૌ હરેર્ મન્દિર-માર્જનાદિષુ
શ્રુતિં ચકારાચ્યુત-સત્-કથોદયે

એકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.11.39] શ્રી-ભગવદ્-ઉદ્ધવ-સંવાદે ભગવદ્-ધર્મ-કથને -
સમ્માર્જનોપલેપાભ્યાં સેક-મણ્ડલ-વર્તનૈઃ ।
ગૃહ-શુશ્રૂષણં મહ્યં દાસવદ્ યદ્ અમાયયા

અથ તત્ર સંમાર્જન-માહાત્મ્યમ્
શ્રી-નૃસિંહ-પુરાણે -
નરસિંહ-ગૃહે નિત્યં યં સમ્માર્જનમ્ આચરેત્ ।
સમસ્ત-પાપ-નિર્મુક્તો વિષ્ણુ-લોકે સ મોદતે

શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
સંમાર્જનં તુ યઃ કુર્યાત્ પુરુષઃ કેશવાલયે ।
રજસ્-તમોભ્યાં નિર્મુક્તઃ સ ભવેન્ નાત્ર સંશયઃ

પાંશૂનાં યાવતાં રાજન્ કુર્યાત્ સંમાર્જનં નરઃ
તાવન્ત્ય્ અબ્દાનિ સ સુખી નાકમ્ આસાદ્ય મોદતે

શ્રી-વારાહે-
યાવત્કાનિ પ્રહારાણિ ભૂમિ-સંમાર્જને દદુઃ ।
તાવદ્-વર્ષ-સહસ્રાણિ શાક-દ્વીપે મહીયતે

જાયતે મમ ભક્તશ્ ચ સર્વ-ધર્મ-સમન્વિતઃ ।
શુચિર્ ભાગવતઃ શુદ્ધો હ્ય્ અપરાધ-વિવર્જિતઃ

તતો ભુક્ત્વા સર્વ-ભોગાન્ તીર્ત્વા સંસાર-સાગરમ્ ।
શાક-દ્વીપાત્ પરિભ્રષ્ટઃ સ્વર્ગ-લોકં સ ગચ્છતિ

નન્દનં વનમ્ આશ્રિત્ય મોદતે ચાપ્સરૈઃ સહ ।
નન્દનાચ્ ચ પરિભ્રષ્ટો મમ કર્મ-વ્યવસ્થિતઃ ।
સર્વ-સઙ્ગાત્ પરિત્યજ્ય મમ લોકં તુ ગચ્છતિ

અથોપલેપન-માહાત્મ્યમ્
તત્રૈવ-
ગો-મયં ગૃહ્ય વૈ ભૂમિં મમ વેશ્મોપલેપયેત્ ।
યાવતસ્ તુ પદાંસ્ તત્ર સમન્તાદ્ ઉપલેપયેત્ ।
તાવદ્-વર્ષ-સહસ્રાણિ મદ્-ભક્તો જાયતે તથા

સમીપે યદિ વા દૂરે યશ્ ચાલયતિ ગોમયમ્ ।
યાવત્ તસ્ય પદાગ્રાણિ તાવત્ સ્વર્ગે મહીયતે

શાલ્મલૌ તત્-પરિભ્રષ્ટો રાજા ભવતિ ધાર્મિકઃ ।
મદ્-ભક્તશ્ ચૈવ જાયતે સર્વ-શાસ્ત્ર-વિશારદઃ

યશ્ ચાલેપયતે ભૂમિં ગો-મયેન દૃઢ-વ્રતઃ ।
તસ્ય દૃષ્ટ્વાનુલેપં તુ મમ તુષ્ટિઃ પ્રજાયતે

ગોશ્ ચ યસ્યાઃ પુરીષેણ ક્રિયતે ભૂમિ-લેપનમ્ ।
એકેનૈવ તુ લેપેન ગો-યોન્યા વિપ્રમુચ્યતે

સ્થાનોપલેપને ભૂમે સલિલં યો દદાતિ મે ।
તસ્ય પુણ્યં મહા-ભાગે શૃણુ તત્ત્વેન નિષ્કલમ્

યાવન્તિ જલ-બિન્દૂનિ લિપ્યમાનસ્ય સુન્દરિ ।
તાવદ્-વર્ષ-સહસ્રાણિ સ્વર્ગ-લોકે મહીયતે

યાવન્તો બિન્દવઃ કેચિત્ પાનીયસ્ય વસુન્ધરે ।
તાવદ્ વર્ષ-સહસ્રાણિ ક્રૌઞ્ચ-દ્વીપે મહીયતે

ક્રૌઞ્ચ-દ્વીપાત્ પરિભ્રષ્ટઃ સર્વ-ધર્મ-પરાયણઃ ।
સર્વ-સઙ્ગાન્ પરિત્યજ્ય મમ લોકં ચ ગચ્છતિ

શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
કૃત્વોપલેપનં વિષ્ણોર્ નરસ્ ત્વ્ આયતને સદા ।
ગો-મયેન શુભાન્ લોકાન્ અયત્નાદ્ એવ ગચ્છતિ

હસ્ત-પ્રમાણં ભૂ-ભાગમ્ ઉપલિપ્ય નરાધિપ ।
દેવ-રામા-શતં નાકે લભતે સતતં નરઃ

નારસિંહે-
ગો-મયેન મૃદા તોયૈર્ યઃ કુર્યાદ્ ઉપલેપનમ્ ।
ચાન્દ્રાયણ-ફલં પ્રાપ્ય વિષ્ણુ-લોકે મહીયતે

તત્રૈવ શ્રી-ધર્મ-રાજસ્ય દૂતાનુશાસને-
સંમાર્જનં યઃ કુરુતે ગોમયેનોપલેપનમ્ ।
કરોતિ ભવને વિષ્ણોસ્ ત્યાજ્યં તેષાં કુલ-ત્રયમ્

અથાભુક્ષણ-માહાત્મ્યમ્
શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
અભ્યુક્ષણં તુ યઃ કુર્યાત્ પાનીયેન સુરાલયે ।
સ શાન્ત-તાપો ભવતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અભ્યુક્ષણં તુ યઃ કુર્યાદ્ દેવ-દેવાજિરે નરઃ ।
સર્વ-પાપ-વિનિર્મુક્તો વારુણં લોકમ્ અશ્નુતે

સર્વતો-ભદ્ર-પદ્માદીન્ અભિજ્ઞઃ સ્વસ્તિકાનિ ચ ।
વિરચય્ય વિચિત્રાણિ મણ્ડયેદ્ ધરિ-મન્દિરમ્

તથા ચ નારસિંહે-
સંમાર્જનોપલેપાભ્યાં રઙ્ગ-પદ્માદિ-શોભનમ્ ।
કુર્યાત્ સ્થાનં મહા-વિષ્ણોઃ સોજ્જ્વલાઙ્ગં મુદાન્વિતઃ

અથ મણ્ડલ-માહાત્મ્યમ્
સ્કન્દ-પુરાણે કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે-
અગમ્ય-ગમને પાપમ્ અભક્ષ્યસ્ય ચ ભક્ષણે ।
સર્વં તન્-નાશમ્ આપ્નોતિ મણ્ડયિત્વા હરેર્ ગૃહમ્

અણુ-માત્રં તુ યઃ કુર્યાન્ મણ્ડલં કેશવાગ્રતઃ ।
મૃદા ધાતુ-વિકારૈશ્ ચ દિવિ કલ્પ-શતં વસેત્

શાલગ્રામ-શિલાગ્રે તુ યઃ કુર્યાત્ સ્વસ્તિકં શુભમ્ ।
કાર્ત્તિકે તુ વિશેષેણ પુનાત્ય્ આસપ્તમં કુલમ્

મણ્ડલં કુરુતે નિત્યં યા નારી કેશવાગ્રતઃ ।
સપ્ત-જન્માનિ વૈધવ્યં ન પ્રાપ્નોતિ કદાચન

ગૃહીત્વા ગો-મયં યા તુ મણ્ડલં કેશવાગ્રતઃ ।
ભર્તુર્ વિયોગં નાપ્નોતિ સન્તતેશ્ ચ ધનસ્ય ચ

પ્રાઙ્ગણં વર્ણકોપેતં સ્વસ્તિકૈશ્ ચ સમન્વિતમ્ ।
દેવસ્ય કુરુતે યસ્ તુ ક્રીડતે ભુવન-ત્રયે

નારદીયે-
મૃદા ધાતુ-વિકારૈર્ વા વર્ણકૈર્ ગોમયેન વા ।
વિષ્ણુ-લોકેઽથ તત્ર રથૈઃ સ-સ્પૃહં વીક્ષ્યતે સુખી

હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે-
ઉપલિપ્યાલયં વિષ્ણોશ્ ચિત્રયિત્વાથ વર્ણકૈઃ ।
વિષ્ણુ-લોકેઽથ તત્રસ્થૈઃ સ-સ્પૃહં વીક્ષ્યતે સુખી

અથ સ્વસ્તિક-લક્ષણમ્
આગમે-
વિદિગ્-ગત-ચતુષ્કાણિ ભિત્ત્વા ષોડશધા સુધીઃ ।
માર્જયેત્ સ્વસ્તિકાકારં શ્વેત-પીતારુણાસિતૈઃ

તત્ર ચ પઞ્ચરાત્ર-વચનમ્-
રજાંસિ પઞ્ચ-વર્ણાનિ મણ્ડલાર્થં હિ કારયેત્ ।
શાલિ-તણ્ડુલ-ચૂર્ણેન શુક્લં વા યવ-સમ્ભવમ્

રક્ત-કુઙ્કુમ-સિન્દૂર-ગૈરિકાદિ-સમુદ્ભવમ્ ।
હરિ-તાલોદ્ભવં પીતં રજની-સમ્ભવં ક્વચિત્ ।
કૃષ્ણં દગ્ધૈર્ હરિદ્-યવૈર્ હરિત્-પીતૈર્ વિમિશ્રિતમ્

અથ તત્ર ધ્વજ-પતાકાદ્ય્-આરોપણમ્
તતો ધ્વજ-પતાકાદિ વિન્યસ્ય હરિ-મન્દિરે ।
વિચિત્રં ભૂષયેત્ તચ્ ચ ભગવદ્-ભક્તિમાન્ નરઃ

અથ ધ્વરારોપણ-માહાત્મ્યમ્
ધ્વજમ્ આરોપયેદ્ યસ્ તુ પ્રાસાદોપરિ ભક્તિતઃ ।
તસ્ય બ્રહ્મ-પદે વાસઃ ક્રીડતે બ્રહ્મણા સહ

બૃહન્-નારદીયે [1.19.2] -
યઃ કુર્યાદ્ વિષ્ણુ-ભવને ધ્વજારોપણમ્ ઉત્તમમ્ ।
સંપૂજ્યતે વિરિઞ્ચ્ય્-આદ્યૈઃ કિમ્ અન્યૈર્ બહુ-ભાષિતૈઃ

તત્રૈવાગ્રે ચ [ણાર્પ્ 1.19.42-3, 45]-
પટો ધ્વજસ્ય વિપ્રેન્દ્ર યાવચ્ ચલતિ વાયુના ।
તાવન્તિ પાપ-જાલાનિ નશ્યન્ત્ય્ એવ ન સંશયઃ

મહા-પાતક-યુક્તો વા યુક્તો વા સર્વ-પાતકૈઃ ।
ધ્વજં વિષ્ણુ-ગૃહે કૃત્વા મુચ્યતે સર્વ-પાતકૈઃ

આરોપિતં ધ્વજં દૃષ્ટ્વા યેઽભિનન્દન્તિ ધાર્મિકાઃ ।
તેઽપિ સર્વે પ્રમુચ્યન્તે મહા-પાતક-કોટિભિઃ

।ઇતિ।
એવં બૃહન્-નારદીયે ખ્યાતં યચ્ ચાન્યદ્ અદ્ભુતમ્ ।
ધ્વજારોપણ-માહાત્મ્યં તદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇહાખિલમ્

અથ પતાદારોપણ-માહાત્મ્યમ્
દ્વારકા-માહાત્મ્યે-
કૃષ્ણાલયં યઃ કુરુતે પતાકાભિશ્ ચ શોભિતમ્ ।
સદૈવ તસ્ય લોકે તુ વાસસ્ તસ્ય ન ચાન્યતઃ

વિષ્ણુધર્મોત્તરે-
પતાકાં ચ શુભાં દત્ત્વા તથા કેશવ-વેશ્મનિ ।
વાયુ-લોકમ્ અવાપ્નોતિ બહૂન્ અબ્દ-ગણાન્ દ્વિજઃ

દોધૂયતે યથા સા તુ વાયુના કેશવાલયે ।
તથા તસ્યાપિ સકલં દેહાત્ પાપં વિધૂયતે

અથ વન્દન-માલા-કદલી-સ્તમ્ભારોપણ-માહાત્મ્યમ્
દ્વારકા-માહાત્મ્યે તત્રૈવ-
ભૂપ વન્દન-માલાં તુ કુરુતે કૃષ્ણ-વેશ્મનિ ।
દેવકન્યાવૃતૈર્ લક્ષૈઃ સેવ્યતે સુર-નાયકૈઃ

યઃ કુર્યાત્ કૃષ્ણ-ભવનં કદલી-સ્તમ્ભ-શોભિતમ્ ।
નન્દતે ચાપ્સરો-યુક્તઃ સ્વાગતં તસ્ય દેવ-રાટ્

અથ પીઠ-પાત્ર-વસ્ત્રાદિ-સંસ્કારઃ
તત્ર તામ્રાદિ-પાત્રં યત્ પ્રભોર્ વસ્ત્રાદિકં ચ યત્ ।
પીઠાદિકં ચ તત્ સર્વં યથોક્તં ચ વિશોધયેત્

તત્ર પીઠસ્ય સંસ્કારઃ
નારસિંહે-
પાદ-પીઠં ચ કૃષ્ણસ્ય બિલ્વ-પત્રેણ ધર્ષયેત્ ।
ઉષ્ણામ્બુના ચ પ્રક્ષાલ્ય સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અથ તૈજસાદિ-પાત્રાણાં સંસ્કારઃ
માર્કણ્ડેય-પુરાણે-
ઉડુમ્બરાણામ્ અમ્લેન ક્ષારેણ ત્રપુ-સીસયોઃ ।
ભસ્મામ્બુભિશ્ ચ કામ્સ્યાનાં શુદ્ધિઃ પ્લાવો દ્રવસ્ય ચ

વાયુ-પુરાણે ચ-
મણિ-વજ્ર-પ્રવાલાનાં મુક્તા-શઙ્ખોપલસ્ય ચ ।
સિદ્ધાર્થકાનાં કલ્કેન તિલ-કલ્કેન વા પુનઃ

બ્રાહ્મે-
સુવર્ણ-રૂપ્ય-શઙ્ખાશ્મ-શુક્તિ-રત્ન-મયાનિ ચ ।
કાંસ્યાયસ્-તામ્ર-રૈત્યાનિ ત્રપુ-સીસ-મયાનિ ચ

નિર્લેપાનિ તુ શુધ્યન્તિ કેવલેનોદકેન તુ ।
શૂદ્રોચ્છિષ્ઠાનિ શોધ્યાનિ ત્રિધા ક્ષારામ્લ-વારિભિઃ

।ઇતિ।
અતિદુષ્ટં તુ પાત્રાદિ વિશોધ્યાતિથ્ય-કર્મણે ।
યુઞ્જ્યાત્ તત્-પરિવર્તાય પ્રભુ-કર્માન્તરાય વા

એતસ્ય પરિવર્તેન પ્રભવેઽન્યત્ સમર્પયેત્ ।
ઇત્ય્ અયં સર્વતો લોકે સદાચારો વિરાજતે

મનુઃ [5.114]-
તામ્રાયઃ-કાંસ્ય-રૈત્યાનાં ત્રપુણઃ સીસકસ્ય ચ ।
શૌચં યથાર્હં કર્તવ્યં ક્ષારામ્લોદક-વારિભિઃ

શઙ્ખઃ-
અમ્લોદકેન તામ્રસ્ય સીસસ્ય ત્રપુણસ્ તથા ।
ક્ષારેણ શુદ્ધિં કાંસ્યસ્ય લૌહસ્ય ચ વિનિર્દિશેત્

કિં ચ-
સૂતિકોચ્છિષ્ઠ-ભાણ્ડસ્ય સુરાદ્ય્-ઉપહતસ્ય ચ ।
ત્રિઃ-સપ્ત-માર્જનાચ્ છુદ્ધિર્ ન તુ કાંસ્યસ્ય તાપનમ્

અન્યત્ર ચ-
તામ્રમ્ અમ્લેન શુધ્યેન ન ચેદામિષ-લેપનમ્ ।
આમિષેણ તુ યલ્ લિપ્તં પુનર્ દાહેન શુધ્યન્તિ

બ્રાહ્મે-
સૂતિકા-શવ-વિણ્-મૂત્ર-રજઃસ્વલ-હતાનિ ચ ।
પ્રક્ષેપ્તવ્યાનિ તાન્ય્ અગ્નૌ યચ્ ચ યાવત્ સહેદ્ અપિ

અત એવ દેવલઃ-
લોહાનાં દહનાચ્ છુદ્ધિર્ ભસ્મના ગોમયેન વા ।
દહનાત્ ખનનાદ્ વાપિ શૈલાનામ્ અમ્ભસાપિ વા

કાષ્ઠાનાં તક્ષણાચ્ છુદ્ધિર્ મૃદ્-ગોમય-જલૈર્ અપિ ।
મૃણ્-મયાનાં તુ પાત્રાણાં દહનાચ્ છુદ્ધિર્ ઇષ્યતે

મનુઃ [5.123]-
મદ્યૈર્ મૂત્રૈઃ પુરીષૈર્ વા ષ્ઠીવનૈહ્ પૂયશોણિતૈઃ ।
સંસ્પૃષ્ટં નૈવ શુદ્ધ્યેત પુનઃપાકેન મૃન્-મયમ્

વૃદ્ધ-શાતાતપઃ-
સંહતાનાં તુ પાત્રાણાં યદ્ એકમ્ ઉપહન્યતે ।
તસ્યૈવં શોધનં પ્રોક્તં સામાન્ય-દ્રવ્ય-શુદ્ધિ-કૃત્

અથ વસ્ત્રાદીનાં સંસ્કારઃ
તત્ર શઙ્ખઃ-
તાન્તવં મલિનં પૂર્વમ્ અદ્ભિઃ ક્ષારૈશ્ ચ શોધયેત્ ।
અંશુભિઃ શોષયિત્વા વા વાયુના વા સમાહરેત્

ઊર્ણા-પટ્ટાંશુક-ક્ષૌમ-દુકૂલાવિક-ચર્મણામ્ ।
અલ્પાશૌચે ભવેચ્ છુદ્ધિઃ શોષણ-પ્રોક્ષણાદિભિઃ

તાન્ય્ એવામેધ્ય-લિપ્તાનિ નેનિજ્યાદ્ ગૌર-સર્ષપૈઃ ।
ધાન્ય-કલ્કૈઃ પર્ણ-કલ્કૈઃ રસૈશ્ ચ ફલ-બલ્કલૈઃ

તુલિકાદ્ય્-ઉપધાનાનિ પુષ્પ-રત્નામ્બરાણિ ચ ।
શોધયિત્વાતપે કિંચિત્ કરૈર્ ઉન્માર્જયેન્ મુહુઃ

પશ્ચાચ્ ચ વારિણા પ્રોક્ષ્ય શુચીત્ય્ એવમ્ ઉદાહરેત્ ।
તાન્ય્ અપ્ય્ અતિમલાક્તાનિ યથાવત્ પરિશોધયેત્

શાતાતપઃ-
કુસુમ્ભ-કુઙ્કુમારક્તાસ્ તથા લાક્ષા-રસેન ચ ।
પ્રક્ષાલનેન શુધ્યન્તિ ચણ્ડાલ-સ્પર્શને તથા

યમઃ-
કૃષ્ણાજિનાનાં વાતૈશ્ ચ બાલાનાં મૃદ્ભિર્ અમ્ભસા ।
ગોમૂત્રેણાસ્થિ-દન્તાનાં ક્ષૌમાણાં ગૌર-સર્ષપૈઃ

શઙ્ખઃ-
સિદ્ધાર્થકાનાં કલ્કેન દન્ત-શૃઙ્ગ-મયસ્ય ચ ।
ગો-બાલૈઃ ફલ-પાત્રાણામ્ અસ્થ્નાં સ્યાચ્ છૃઙ્ગવત્ તથા

કિં ચ-
નિર્યાસાનાં ગુડાનાં ચ લવણાનાં તથૈવ ચ ।
કુસુમ્ભ-કુસુમાનાં ચ ઊર્ણાકાર્પાસયોસ્ તથા ।
પ્રોક્ષણાત્ કથિતા શુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ યમઃ

મનુઃ [5.118-9, 122]
અદ્ભિસ્ તુ પ્રોક્ષણં શૌચં બહૂનાં ધાન્ય-વાસસામ્ ।
પ્રક્ષાલનેન ત્વ્ અલ્પાનામ્ અદ્ભિઃ શૌચં વિધીયતે

ચૈલવત્-ચર્મણાં શુદ્ધિર્ વૈદલાનાં તથા-એવ ચ ।
શાક-મૂલ-ફલાનાં ચ ધાન્યવત્-શુદ્ધિર્ ઇષ્યતે

પ્રોક્ષણાત્ તૃણ-કાષ્ઠં ચ પલાલં ચૈવ શુધ્યતિ ।
માર્જન-ઉપાઞ્જનૈર્ વેશ્મ પુનઃપાકેન મૃત્-મયમ્

કિં ચ [મનુ 5.126]-
યાવન્ નાપૈત્ય્ અમેધ્યાક્તાદ્ ગન્ધો લેપશ્ ચ તત્-કૃતઃ ।
તાવન્ મૃદ્-વારિ ચાદેયં સર્વાસુ દ્રવ્યશુદ્ધિષુ

બૃહસ્પતિઃ-
વસ્ત્ર-વૈદલ-ચર્માદેઃ શુદ્ધિઃ પ્રક્ષાલનં સ્મૃતમ્ ।
અતિદુષ્ટસ્ય તન્-માત્રં ત્યજેચ્ છિત્ત્વા તુ શુદ્ધયે

વિષ્ણુઃ-
મૃત્-પર્ણ-તૃણ-કાષ્ઠાનાં શ્વાસ્થિ-ચાણ્ડાલ-વાયસૈઃ ।
સ્પર્શને વિહિતં શૌચં સોમ-સૂર્યાંશુ-મારુતૈઃ

બૌધાયનઃ-
આસનં શયનં યાનં નાવઃ પન્થાસ્ તૃણાનિ ચ ।
મારુતાર્કેણ શુધ્યન્તિ પક્વેષ્ટ-રચિતાનિ ચ

અથ ધાન્યાદીનાં સંસ્કારઃ
તત્ર બૌધાયનઃ-
વ્રીહયઃ પ્રોક્ષણાદ્ અદ્ભિઃ શાક-મૂલ-ફલાનિ ચ ।
તન્-માત્રસ્યાપહારાદ્ વા નિસ્તુષીકરણેન ચ

શઙ્ખઃ-
શ્રપણં ઘૃત-તૈલાનાં પ્લાવનં ગો-રસસ્ય ચ ।
ભાણ્ડાનિ પ્લાવયેદ્ અદ્ભિઃ શાક-મૂલ-ફલાનિ ચ

બ્રાહ્મે-
દ્રવ-દ્રવ્યાણિ ભૂરીણિ પરિપ્લાવ્યાનિ ચામ્ભસા

શસ્યાનિ વ્રીહયશ્ ચૈવ શાક-મૂલ-ફલાનિ ચ ।
ત્યક્ત્વા તુ દૂષિતં ભાગં પ્લાવ્યાન્ય્ અથ જલેન તુ

બૃહસ્પતિઃ-
તાપનં ઘૃત-તૈલાનાં પ્લાવનં ગોરસસ્ય ચ ।
તન્-માત્રમ્ ઉદ્ધૃતં શુધ્યેત્ કઠિનં તુ પયોદધિ

અવિલીનં તથા સર્પિર્ વિલીનં શ્રપણેન તુ ।
આધાર-દોષે તુ નયેત્ પાત્રાત્ પાત્રાન્તરં દ્રવમ્

ઘૃતં ચ પાયસં ક્ષીરં તથૈક્ષવ-રસો ગુડઃ ।
શૂદ્ર-ભાણ્ડ-સ્થિતં તક્રં તથા મધુ ન દુષ્યતિ

કિં ચ મનુઃ [5.143]-
ઉચ્છિષ્ટેન તુ સંસ્પૃષ્ટો દ્રવ્ય-હસ્તઃ કથં ચન ।
અનિધાયૈવ તદ્ દ્રવ્યમ્ આચાન્તઃ શુચિતામ્ ઇયાત્

।ઇતિ।
અન્યેઽપિ શુદ્ધિ-વિધયો દ્રવ્યાણાં સ્મૃતિ-શાસ્ત્રતઃ ।
અપેક્ષ્યા વૈષ્ણવૈર્ જ્ઞેયાસ્ તત્-તદ્-વિસ્તારણૈર્ અલમ્

અથ પૂજાર્થ-તુલસી-પુષ્પાદ્ય્-આહરણમ્
પ્રણમ્યાથ મહા-વિષ્ણું પ્રાર્થ્યાનુજ્ઞાં તુ વૈષ્ણવઃ ।
સમાહરેત્ શ્રી-તુલસીં પુષ્પાદિ ચ યથોદિતમ્

યચ્ ચ હારીત-વચનમ્-
સ્નાનં કૃત્વા તુ યે કેચિત્ પુષ્પં ગૃહ્ણન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ।
દેવતાસ્ તન્ ન ગૃહ્ણન્તિ ભસ્મીભવતિ કાષ્ઠવત્

।ઇતિ।
તચ્ ચ મધ્યાહ્ન-સ્નાન-વિષયમ્, યત ઉક્તં પાદ્મે [5.98.7] વૈશાખ-માહાત્મ્યે-
અસ્નાત્વા તુલસીં છિત્ત્વા દેવાર્થં પિતૃ-કર્મણિ ।
તત્ સર્વં નિષ્ફલં યાતિ પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ

અથ ગૃહ-સ્નાન-વિધિઃ
સ્વ-ગૃહે વાચરન્ સ્નાનં પ્રક્ષાલ્યાઙ્ઘ્રી કરૌ તથા ।
આચમ્યાયમ્ય ચ પ્રાણાન્ કૃત-ન્યાસો હરિં સ્મરેત્

તતો ગઙાદિકં સ્મૃત્વા તુલસી-મિશ્રિતૈર્ જલૈઃ ।
પૂર્ણે પાત્રે સમસ્તાનિ તીર્થાન્ય્ આવાહયેત્ કૃતી

આવાહન-મન્ત્રશ્ ચાયમ્-
ગઙ્ગે ચ યમુને ચૈવ ગોદાવરિ સરસ્વતિ ।
નર્મદે સિન્ધુ કાવેરિ જલેઽસ્મિન્ સન્નિધિં કુરુ

।ઇતિ ॥
અથવા જાહ્નવીમ્ એવ સર્વ-તીર્થ-મયીં બુધઃ ।
આવાહયેદ્ દ્વાદશભિર્ નામભિર્ જલ-ભાજને

દ્વાદશ-નામાનિ-
નલિની નન્દિની સીતા માલિની ચ મહાપગા ।
વિષ્ણુ-પાદાર્ઘ્ય-સમ્ભૂતા ગઙ્ગા ત્રિપથ-ગામિની ।
ભાગીરથી ભોગવતી જાહ્નવી ત્રિદશેશ્વરી

પદ્મ-પુરાણે [5.95.17-18] ચ વૈશાખ-માહાત્મ્યે-
નન્દિનીત્ય્ એવ તે નામ વેદેષુ નલિનીતિ ચ ।
દક્ષા પૃથ્વી ચ વિહગા વિશ્વ-ગાથા શિવ-પ્રિયા

વિદ્યાધરી મહા-દેવી તથા લોક-પ્રસાદિની ।
ક્ષેમંકરી જાહ્નવી ચ શાન્તા શાન્તિ-પ્રદાયિની

અથાચમ્ય ગુરું સ્મૃતાનુજ્ઞાં પ્રાર્થ્ય ચ પૂર્વવત્ ।
કૃષ્ણ-પાદાબ્જતો ગઙ્ગાં પતન્તીં મૂર્ધ્નિ ચિન્તયેત્

તથા ચોક્તં શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
સ્વસ્થિતં પુણ્ડરીકાક્ષં મન્ત્ર-મૂર્તિં પ્રભું સ્મરેત્ ।
અનન્તાદિત્ય-સઙ્કાશં વાસુદેવં ચતુર્ભુજમ્

શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મધરં પીતામ્બરાવૃતમ્ ।
શ્યામલં શાન્ત-વદનં પ્રસન્નં વરદેક્ષણમ્

દિવ્ય-ચન્દન-લિપ્તાઙ્ગં ચારહાસ-મુખામ્બુજમ્ ।
અનેક-રત્ન-સંછન્ન-જ્વલન્-મકર-કુણ્ડલમ્

વનમાલા-પરિવૃતં નારદાદિભિર્ અર્ચિતમ્ ।
કેયૂર-વલયોપેતં સુવર્ણ-મુકુટોજ્જ્વલમ્ ।
સર્વાઙ્ગ-સુન્દરં દેવં સર્વાભરણ-ભૂષિતમ્

તત્-પાદ-પઙ્કજાદ્ ધારાં નિપતન્તીં સ્વ-મૂર્ધનિ ।
ચિન્તયેદ્ બ્રહ્મ-રન્ધ્રેણ પ્રવિશન્તીં સ્વકાં તનુમ્ ।
તયા સંક્ષાલયેત્ સર્વમ્ અન્તર્-દેહ-ગતં મલમ્

તત્-ક્ષણાદ્ વિરજા મન્ત્રી જાયતે સ્ફટિકોપમઃ ।
ઇદં સ્નાનાન્તરં માન્ત્રાત્ સહસ્રમ્ અધિકં સ્મૃતમ્

।ઇતિ।
સકૃન્ નારાયણેત્ય્ આદિ વચનં તત્ર કીર્તયેત્ ।
સ્નાન-કાલે તુ તન્-નામ સંસ્મરેચ્ ચ મહાપ્રભુમ્

તથા ચ કૂર્મ-પુરાણે-
આપો નારાયણોદ્ભૂતાસ્ તા એવાસ્યાયનં યથઃ ।
તસ્માન્ નારાયણં દેવં સ્નાન-કાલે સ્મરેદ્ બુધઃ

।ઇતિ।
સ્નાયાદ્ ઉષ્ણોદકેનાપિ શક્તો ઽપ્ય્ આમલકૈસ્ તથા ।
તિલૈસ્ તૈલૈશ્ ચ સંવર્જ્ય પ્રતિષિદ્ધ-દિનાનિ તુ

અથોષ્ણોદક-સ્નાનમ્
ષટ્-ત્રિંશન્-મતે-
આપઃ સ્વભાવતો મેધ્યા વિશેષાદ્ અગ્નિ-યોગતઃ ।
તેન સન્તઃ પ્રશંસન્તિ સ્નાનમ્ ઉષ્ણેન વારિણા

યમશ્ ચ-
આપઃ સ્વયં સદા પૂતા વહ્નિ-તપ્તા વિશેષતઃ ।
તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ ઉષ્ણામ્ભઃ પાવનં સ્મૃતમ્

યચ્ ચોક્તં શઙ્ખેન-
સ્નાતસ્ય વહ્નિ-તપ્તેન તથૈવાતપ-વારિણા ।
શરીર-શુદ્ધિર્ વિજ્ઞેયા ન તુ સ્નાન-ફલં ભવેત્

।ઇતિ।
તત્ તુ કામ્ય-નૈમિત્તિક-વિષયમ્ । અત એવોક્તં ગર્ગેણ-
કુર્યાન્ નૈમિત્તિકં સ્નાનં શીતાદ્ભિઃ કામ્યમ્ એવ ચ ।
નિત્યં યાદૃચ્છિકં ચૈવ યથારુચિ સમાચરેત્

અથ તત્ર નિષિદ્ધ-દિનાનિ
તત્ર યમઃ-
પુત્ર-જન્મનિ સઙ્ક્રાન્તૌ ગ્રહણે ચન્દ્ર-સૂર્યયોઃ ।
અસ્પૃશ્ય-સ્પર્શને ચૈવ ન સ્નાયાદ્ ઉષ્ણ-વારિણા

વૃદ્ધ-મનુઃ-
પૌર્ણમાસ્યાં તથા દર્શે યઃ સ્નાયાદ્ ઉષ્ણ-વારિણા ।
સ ગોહત્યા-કૃતં પાપં પ્રાપ્નોતીહ ન સંશયઃ

અથામલક-સ્નાનમ્
તત્ર માર્કણ્ડેયઃ-
તુષ્યત્ય્ આમલકૈર્ વિષ્ણુર્ એકાદશ્યાં વિશેષતઃ ।
શ્રી-કામઃ સર્વદા સ્નાનં કુર્વીતામલકૈર્ નરઃ

સપ્તમ્યાં ન સ્પૃશેત્ તૈલં નીલીવસ્ત્રં ન ધારયેત્ ।
ન ચાપ્ય્ આમલકં સ્નાયાન્ ન કુર્યાત્ કલહં નરઃ

ભૃગુઃ-
અમાં ષષ્ઠીં સપ્તમીં ચ નવમીં ચ ત્રયોદશીમ્ ।
સઙ્ક્રાન્તૌ રવિ-વારે ચ સ્નાન-માલકૈસ્ ત્યજેત્

યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-
ધાત્રી-ફલૈર્ અમાવસ્યા-સપ્તમી-નવમીષુ ચ ।
યઃ સ્નાયાત્ તસ્ય હીયન્તે તેજશ્ ચાયુર્ધનં સુતાઃ

અથ તિલ-સ્નાનમ્
તત્ર બૃહસ્પતિઃ-
સર્વ-કાલં તિલૈઃ સ્નાનં પુનર્ વ્યાસો ઽબ્રવીન્ મુનિઃ

ષટ્ત્રિંશન્-મતે-
તથા સપ્તમ્ય્-અમાવસ્યા-સઙ્ક્રાન્તિ-ગ્રહણેષુ ચ ।
ધન-પુત્ર-કલત્રાર્થી તિલ-સ્પૃષ્ટં ન સંસ્પૃશેત્

અથ તૈલ-સ્નાનમ્
તત્રૈવ-
ષષ્ઠ્યાં તૈલમ્ અનાયુષ્યં ચતુર્થીષ્વ્ અપિ ચ પર્વસુ

યોગી-યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-
દશમ્યાં તૈલમ્ અપૃષ્ટ્વા યઃ સ્નાયાદ્ અવિચક્ષણઃ ।
ચત્વારિ તસ્ય નશ્યન્તિ આયુઃ પ્રજ્ઞા યશોધનમ્

મોહાત્ પ્રતિપદં ષષ્ઠીં કુહૂં રિક્તાતિથિં તથા ।
તૈલેનાભ્યઞ્જયેદ્ યસ્ તુ ચતુર્ભિઃ પરિહીયતે

પઞ્ચદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં સપ્તમ્યાં રવિ-સઙ્ક્રમે ।
દ્વાદશ્યાં સપ્તમીં ષષ્ઠીં તૈલ-સ્પર્શં વિવર્જયેત્

અન્યચ્ ચ-
સપ્તમ્યાં ન સ્પૃશેત્ તૈલં નવમ્યાં પ્રતિપદ્ય્ અપિ ।
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાંમ્ અમાવસ્યાં વિશેષતઃ

કિં ચ-
સ્નાને વા યદિ વાસ્નાને પક્ક-તૈલં ન દુષ્યતિ

કિં ચ અત્રિ-સ્મૃતૌ-
તૈલાભ્યુક્તો ઘૃતાભ્યક્તો વિણ્-મૂત્રે કુરુતે દ્વિજઃ ।
અહો-રાત્રોષિતો ભૂત્વા પઞ્ચ-ગવ્યેન શુધ્યતિ

અથાઙ્ગમ્ અલમ્ ઉત્તાર્ય સ્નાત્વા વિધિવદ્ આચરેત્ ।
નાસાલગ્નેન ચુલુકોદકેનૈવાઘ-મર્ષણમ્

તતો ગુર્વ્-આદિ-પાદોદૈઃ પ્રાગ્વત્ કૃત્વાભિષેચનમ્ ।
કાર્યો ઽભિષેકઃ શઙ્ખેન તુલસી-મિશ્રિતૈર્ જલૈઃ

અથ તુલસી-જલાભિષેક-માહત્મ્યમ્
ગારુડે-
માર્જયત્ય્ અભિષેકે તુ તુલસ્યા વૈષ્ણવો નરઃ ।
સર્વ-તીર્થ-મયં દેહં તત્-ક્ષણાત્ દ્વિજ જાયતે

તુલસી-દલજ-સ્નાને એકાદશ્યાં વિશેષતઃ ।
મુચ્યતે સર્વ-પાપેભ્યો યદ્યપિ બ્રહ્મહા ભવેત્

તન્-મૂલ-મૃત્તિકાભ્યઙ્ગં કૃત્વા સ્નાતિ દિને દિને ।
દશાશ્વમેધાવભૃતં લભતે સ્નાન-જં ફલમ્

તુલસી-દલ-સંમિશ્રં તોયં ગઙ્ગા-સમં વિદુઃ ।
યો વહેચ્ છિરસા નિત્યં ધૃતા ભવતિ જાહ્નવી

પાદોદકં તામ્ર-પાત્રે કૃત્વા સ-તુલસી-દલમ્ ।
શઙ્ખં કૃત્વાભિષિઞ્ચેત મૂલેનૈવ સ્વ-મૂર્ધનિ

તન્-માહાત્મ્યે ચોક્તં પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે-
દ્વારકા-ચક્ર-સંયુક્ત-શાલગ્રામ-શિલા-જલમ્ ।
શઙ્ખે કૃત્વા તુ નિક્ષિપ્તં સ્નાનાર્થં તામ્ર-ભાજને ।
તુલસી-દલ-સંયુક્તં બ્રહ્મ-હત્યા-વિનાશનમ્

।ઇતિ।
સ્નાન-શાટીતરેણૈવ વાસસામ્ભાંસિ ગાત્રતઃ ।
સંમાર્જ્ય વાસસી દધ્યાત્ પરિધાનોત્તરીયકે

અથ વસ્ત્ર-ધારણ-વિધિઃ
તત્રાત્રિઃ-
અધૌતં કારુ-ધૌતં વા પરેદ્યુ-ધૌતમ્ એવ વા ।
કાષાયં મલિનં વસ્ત્રં કૌપીનં ચ પરિત્યજેત્

ન ચાર્દ્રમ્ એવ વસનં પરિદધ્યાત્ કદાચન

નગ્નો મલિન-વસ્ત્રઃ સ્યાત્ નગ્નશ્ ચાર્ધ-પટસ્ તથા ।
નગ્નો દ્વિગુણ-વસ્ત્રઃ સ્યાન્ નગ્નો રક્ત-પટસ્ તથા

નગ્નશ્ ચ સ્યૂત-વસ્ત્રઃ સ્યાન્ નગ્નઃ સ્નિગ્ધ-પટસ્ તથા ।
દ્વિકચ્છો ઽનુત્તરીયશ્ ચ નગ્નશ્ ચાવસ્ત્ર એવ ચ

શ્રૌતં સ્માર્તં તથા કર્મ ન નગ્નશ્ ચિન્તયેદ્ અપિ ।
મોહાત્ કુર્વન્ન્ અધો ગચ્છેત્ તદ્ ભવેદ્ આસુરં સ્મૃતમ્

જપ-હોમોપવાસેષુ ધૌત-વસ્ત્ર-ધરો ભવેત્ ।
અલઙ્કૃતઃ શુચિર્ મૌની શ્રાદ્ધાદૌ ચ જિતેન્દ્રિયઃ

ગોભિલઃ-
એક-વસ્ત્રો ન ભુઞ્જીત ન કુર્યાદ્ દેવનાર્ચનમ્

ત્રૈલોક્ય-સમ્મોહન-પઞ્ચરાત્રે-
શુક્લ-વાસો ભવેન્ નિત્યં રક્તં ચૈવ વિવર્જયેત્

અઙ્ગિરાઃ-
શૌચં સહસ્ર-રોમાણાં વાય્વ્-અગ્ન્ય્-અર્કેન્દુ-રશ્મિભિઃ ।
રેતઃ-સ્પૃષ્ટં શવ-સ્પૃષ્ટમ્ આવિકં નૈવ દુષ્યતિ

અન્યત્ર ચ-
છિન્નં વા સન્ધિતં દગ્ધ્મ્ આવિકં ન પ્રદુષ્યતિ ।
આવિકેન તુ વસ્ત્રેણ માનવઃ શ્રાદ્ધમ્ આચરેત્ ।
ગયા-શ્રાદ્ધ-સમં પ્રોક્તં પિતૃભ્યો દત્તમ્ અક્ષયમ્

ન કુર્યાત્ સન્ધિતં વસ્ત્રં દેવ-કર્મણિ ભૂમિપ ।
ન દગ્ધં ન ચ વૈ છિન્નં પારક્યં ન તુ ધારયેત્

કાક-વિષ્ઠા-સમં હ્ય્ ઉક્તમ્ અવિધૌતં ચ યદ્ ભવેત્ ।
રજકાદ્ આહૃતં યચ્ ચ ન તદ્ વસ્ત્રં ભવેચ્ છુચિ

કીટ-સ્પૃષ્ટં તુ યદ્ વસ્ત્રં પુરીષં યેન કારિતમ્ ।
મૂત્રં વા મૈથુનં વાપિ તદ્ વસ્ત્રં પરિવર્જયેત્

આવિકં તુ સદા વસ્ત્રં પવિત્રં રાજ-સત્તમ ।
પિતૃ-દેવ-મનુષ્યાણાં ક્રિયાયાં ચ પ્રશસ્યતે

ધૌતાધૌતં તથા દગ્ધં સન્ધિતં રજકાહૃતમ્ ।
શુક્ર-મૂત્ર-રક્ત-લિપ્તં તથાપિ પરમં શુચિ

અગ્નિર્ આવિક-વસ્ત્રં ચ બ્રહ્મણાશ્ ચ તથા કુશાઃ ।
ચતુર્ણાં ન કૃતો દોષો બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના

કિં ચાન્યત્ર-
ધારયેદ્ વાસસી શુદ્ધે પરિધાનોત્તરીયકે ।
અચ્છિન્ન-સુદશે શુક્લે આચામેત્ પીઠ-સંસ્થિતઃ

અથ પીઠમ્
બહ્વૃચ-પરિશિષ્ટે-
યતીનામ્ આસનં શુક્લં કૂર્માકારં તુ કારયેત્ ।
અન્યેષાં તુ ચતુષ્પાદં ચતુરસ્રં તુ કારયેત્

ગો-શકૃન્-મયં ભિન્નં તથા પલાશ-પૈપ્પલમ્ ।
લોહ-બદ્ધં સદૈવાર્કં વર્જયેદ્ આસનં બુધઃ

અથાસન-વિધિઃ
તત્રૈવ-
દાનમ્ આચમનં હોમં ભોજનં દેવતાર્ચનમ્ ।
પ્રૌઢ-પાદો ન કુર્વીત સ્વાધ્યાયં ચૈવ તર્પણમ્

આસનારૂઢ-પાદસ્ તુ જાનુનોર્ વાથ જઙ્ઘયોઃ ।
કૃતાવસ્ક્થિકો યસ્ તુ પ્રૌઢ-પાદઃ સ ઉચ્યતે

।ઇતિ।
તતો ભૂમિ-ગતાઙ્ઘ્રિઃ સન્ નિવિશ્યાચમ્ય દર્ભ-ભૃત્ ।
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રાદિકં કુર્યાત્ શ્રી-ગોપી-ચન્દનાદિના

તત્રાદાવ્ અનુલેપેન ભગવચ્-ચરણાબ્જયોઃ ।
નિર્માલ્યેન પ્રસાદેન સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાનિ માર્જયેત્

તદ્ ઉક્તં બ્રાહ્મે શ્રી-ભગવતા-
શાલગ્રામ-શિલા-લગ્નં ચન્દનં ધારયેત્ સદા ।
સર્વાઙ્ગેષુ મહા-શુદ્ધિ-સિદ્ધયે કમલાસન

।ઇતિ।
તતો દ્વાદશભિઃ કુર્યાન્ નામભિઃ કેશવાદિભિઃ ।
દ્વાદશાઙ્ગેષુ વિધિવદ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રાણિ વૈષ્ણવઃ

અથ દ્વાદશ-તિલક-વિધિઃ
પદ્મ-પુરાણે ઉત્તર-ખણ્ડે [6.225.45-47]-
લલાટે કેશવં ધ્યાયેન્ નારાયણમ્ અથોદરે ।
વક્ષઃ-સ્થલે માધવં તુ ગોવિન્દં કણ્ઠ-કૂપકે

વિષ્ણું ચ દક્ષિણે કુક્ષૌ બાહૌ ચ મધુસૂદનમ્ ।
ત્રિવિક્રમં કન્ધરે તુ વામનં વામ-પાર્શ્વકે

શ્રીધરં વામ-બાહૌ તુ હૃષીકેશં તુ કન્ધરે ।
પૃષ્ઠે તુ પદ્મનાભં ચ કટ્યાં દામોદરં ન્યસેત્

તત્-પ્રક્ષાલન-તોયં તુ વાસુદેવેતિ મૂર્ધનિ

કિં ચ [6.225.54]-
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં લલાટે તુ સર્વેષાં પ્રથમં સ્મૃતમ્ ।
લલાટાદિ-ક્રમેણૈવ ધારણં તુ વિધીયતે

।ઇતિ।
એવં ન્યાસં સમાચર્ય સમ્પ્રદાયાનુસારતઃ ।
ન્યસેત્ કિરીટ-મન્ત્રં ચ મૂર્ધ્નિ સર્વાર્થ-સિદ્ધયે

અથ કિરીટ-મન્ત્રઃ
ઓં શ્રી-કિરીટ-કેયૂર-હાર-મકર-કુણ્ડલ-ચક્ર-શઙ્ખ-ગદા-પદ્મ-હસ્ત-પીતામ્બર-ધર શ્રીવત્સાઙ્કિત-વક્ષઃ-સ્થલ શ્રી-ભૂમિ-સહિત-સ્વાત્મ-જ્યોતિર્ દીપ્તિ-કરાય સહસ્રાદિત્ય-તેજસે નમો નમઃ

।ઇતિ।
અથોર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-નિત્યતા
પાદ્મે શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ-
મત્-પ્રિયાર્થં શુભાર્થં વા રક્ષાર્થે ચતુરાનન ।
મત્-પૂજા-હોમ-કાલે ચ સાયં પ્રાતઃ સમાહિતઃ ।
મદ્-ભક્તો ધારયેન્ નિત્યમ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં ભયાપહમ્

તત્રૈવ શ્રી-નારદોક્તૌ-
યજ્ઞો દાનં તપો હોમઃ સ્વાધ્યાયઃ પિતૃ-તર્પણમ્ ।
વ્યર્થં ભવતિ તત્ સર્વમ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં વિના કૃતમ્

તત્રૈવોત્તર-ખણ્ડે-
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રૈર્ વિહીનસ્ તુ કિંચિત્ કર્મ કરોતિ યઃ ।
ઇષ્ટાપૂર્તાદિકં સર્વં નિષ્ફલં સ્યાન્ ન સંશયઃ

ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રૈર્ વિહીનસ્ તુ સન્ધ્યા-કર્માદિકં ચરેત્ ।
તત્ સર્વં રાક્ષસં નિત્યં નરકં ચાધિગચ્છતિ

અન્યચ્ ચ-
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રે ત્રિ-પુણ્ડ્રં યઃ કુરુતે નરાધમઃ ।
ભઙ્ક્ત્વા વિષ્ણુ-ગૃહં પુણ્ડ્રં સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્

અત એવ પાદ્મે શ્રી-નારદોક્તૌ-
યચ્ છરીરં મનુષ્યાણામ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં વિના કૃતમ્ ।
દ્રષ્ટવ્યં નૈવ તત્ તાવત્ શ્મશાન-સદૃશં ભવેત્

પદ્મ-પુરાણે-
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં મૃદા સૌમ્યં લલાટે યસ્ય દૃશ્યતે ।
સ ચાણ્ડાલો ઽપિ શુદ્ધાત્મા પૂજ્ય એવ ન સંશયઃ

સ્કાન્દે-
તિર્યક્-પુણ્ડ્રં ન કુર્વીત સમ્પ્રાપ્તે મરણેઽપિ ચ ।
નૈવાન્યન્ નામ ચ બ્રૂયાત્ પુમાન્ નારારાયણાદ્ ઋતે

ધારયેદ્ વિષ્ણુ-નિર્માલ્યં ધૂપ-શેષં વિલેપનમ્ ।
વૈષ્ણવં કારયેત્ પુણ્ડ્રં ગોપી-ચન્દન-સમ્ભવમ્

તત્રૈવ કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે-
યસ્યોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં દૃશ્યેત લલાટે નો નરસ્ય હિ ।
તદ્-દર્શનં ન કર્તવ્યં દૃષ્ટ્વા સૂર્યં નિરીક્ષયેત્

અન્યત્રાપિ-
વૈષ્ણવાનાં બ્રાહ્મણાનામ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં વિધીયતે ।
અન્યેષાં તુ ત્રિ-પુણ્ડ્રં સ્યાદ્ ઇતિ બ્રહ્મ-વિદો વિદુઃ

ત્રિપુણ્ડ્રં યસ્ય વિપ્રસ્ય ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં ન દૃશ્યતે ।
તં સ્પૃષ્ટ્વાપ્ય્ અથવા દૃષ્ટ્વા સ-ચેલં સ્નાનમ્ આચરેત્

ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રે ન કુર્વીત વૈષ્ણવાનાં ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
કૃત-ત્રિ-પુણ્ડ્ર-મર્ત્યસ્ય ક્રિયા ન પ્રીતયે હરેઃ

અતએવોત્તર-ખણ્ડે-
અશ્વત્થ-પત્ર-સઙ્કાશો વેણુ-પત્રાકૃતિસ્ તથા ।
પદ્મ-કુટ્મલ-સઙ્કાશો મોહનં ત્રિતયં સ્મૃતમ્

અથોર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે-
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રો મૃદા શુભ્રો લલાટે યસ્ય દૃશ્યતે ।
ચણ્ડાલો ઽપિ વિશુદ્ધાત્મા યાતિ બ્રહમ્ સનાતનમ્

ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રે સ્થિતા લક્ષ્મીર્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રે સ્થિતં યશઃ ।
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રે સ્થિતા મુક્તિર્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રે સ્થિતો હરિઃ

પદ્મ-પુરાણે-
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં મુદા સૌમ્યં લલાટે યસ્ય દૃશ્યતે ।
સ ચાણ્ડાલો ઽપિ શુદ્ધાત્મા પૂજ્ય એવ ન સંશયઃ

તત્રૈવોત્તર-ખણ્ડે શિવોમા-સંવાદે [6.225.2-3,5,7-10] -
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રસ્ય મધ્યે તુ વિશાલે સુમનોહરે ।
લક્ષ્મ્યા સાર્ધં સમાસીનો દેવ-દેવો જનાર્દનઃ

તસ્માદ્ યસ્ય શરીરે તુ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં ધૃતો ભવેત્ ।
તસ્ય દેહં ભગવતો વિમલં મન્દિરં શુભમ્

ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-ધરો વિપ્રઃ સર્વ-લોકેષુ પૂજિતઃ ।
વિમાન-વરમ્ આરુહ્ય યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-ધરં દૃષ્ટ્વા સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
નમસ્કૃત્વાથવા ભક્ત્યા સર્વ-દાન-ફલં લભેત્

ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-ધરં વિપ્રં યઃ શ્રાદ્ધે ભોજયિષ્યતિ ।
આકલ્પ-કોટિ-પિતરસ્ તસ્ય તૃપ્તા ન સંશયઃ

ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-ધરો યસ્ તુ કુર્યાચ્ છ્રાદ્ધં શુભાનને ।
કલ્પ-કોટિ-સહસ્રાણિ ગયા-શ્રાદ્ધ-ફલં લભેત્

યજ્ઞ-દાન-તપશ્-ચર્યા-જપ-હોમાદિકં ચ યત્ ।
ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-ધરઃ કુર્યાત્ તસ્ય પુણ્યમ્ અનન્તકમ્

શ્રી-બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે-
અશુચિર્ વાપ્ય નાચારો મનસા પાપમ્ આચરન્ ।
શુચિર્ એવ ભવેન્ નિત્યમ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રાઙ્કિતો નરઃ

તત્રૈવ શ્રી-ભગવદ્-વચનમ્-
ઊર્ધ્વ-પૂણ્ડ્ર-ધરો મર્ત્યો મ્રિયતે યત્ર કુત્રચિત્ ।
શ્વપાકો ઽપિ વિમાનસ્થો મમ લોકે મહીયતે

ઊર્ધ્વ-પૂણ્ડ્ર-ધરો મર્ત્યો ગૃહે યસ્યાન્નમ્ અશ્નુતે ।
તદા વિંશત્-કુલં તસ્ય નરકાદ્ ઉદ્ધરામ્ય્ અહં

અથોહ્વ-પૂણ્ડ્ર-ઇર્માણ-વિધિઃ
શ્રી-બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે-
વીક્ષ્યાદર્શે જલે વાપિ યો વિદધ્યાત્ પ્રયત્નતઃ ।
ઊર્ધ્વ-પૂણ્ડ્રં મહા-ભાગ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

દશાઙ્ગુલ-પ્રમાણં તુ ઉત્તમોત્તમમ્ ઉચ્યતે ।
નવાઙ્ગુલં મધ્યમં સ્યાદ્ અષ્ટાઙ્ગુલમ્ અતઃ પરમ્

એતૈર્ અઙ્ગુલિ-ભેદૈસ્ તુ કારયેન્ ન નખૈઃ સ્પૃશેત્

પદ્મ-પુરાણે ઉત્તર-ખણ્ડે તત્રૈવ [6.253.21, 40-43] -
એકાન્તિનો મહા-ભાગાઃ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ ।
સાન્તરાલં પ્રકુર્વીરન્ પુણ્ડ્રં હરિ-પદાકૃતિમ્

શ્યામં શાન્તિ-કરં પ્રોક્તં રક્તં વશ્ય-કરં તથા ।
શ્રી-કરં પીતમ્ ઇત્ય્ આહુઃ શ્વેતં મોક્ષ-કરં શુભમ્

વર્તુલં તિર્યગ્ અછિદ્રં હ્રસ્વં દીર્ઘં તતં તનુમ્ ।
વક્રં વિરૂપં બદ્ધાગ્રં છિન્ન-મૂલં પદ-ચ્યુતમ્

અશુભં રૂક્ષમ્ આસક્તં તથા નાઙ્ગુલિ-કલ્પિતમ્ ।
વિગન્ધમ્ અવસહ્યં ચ પુણ્ડ્રમ્ આહુર્ અનર્થકમ્

આરભ્ય નાસિકા-મૂલં લલાટાન્તં લિખેન્ મૃદા ।
નાસિકાયાસ્ ત્રયો ભાગા નાસા-મૂલં પ્રચક્ષ્યતે

સમારભ્ય ભ્રુવોર્ મધ્યમ્ અન્તરાલં પ્રકલ્પયેત્

તત્રૈવ [6.253.26-7, 24]--
નિરન્તરાલં યઃ કુર્યાદ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં દ્વિજાધમઃ ।
સ હિ તત્ર સ્થિતં વિષ્ણું શ્રિયં ચૈવ વ્યપોહતિ

અચ્છિદ્રમ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં તુ યે કુર્વન્તિ દ્વિજાધમાઃ ।
તેષાં લલાટે સતતં શુનઃ પાદો ન સંશયઃ

તસ્માચ્ છિદ્રાન્વિતં પુણ્ડ્રં દણ્ડાકારં સુશોભનમ્ ।
વિપ્રાણાં સતતં કાર્યં સ્ત્રીણાં ચ શુભ-દર્શને

હરિ-મન્દિર-લક્ષણમ્
નાસાદિ-કેશ-પ્રયન્તમ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં સુશોભનમ્ ।
મધ્યે છિદ્ર-સમાયુક્તં તદ્ વિદ્યાદ્ હરિમન્દિરમ્

વામ-પાર્શ્વે સ્થિતો બ્રહ્મા દક્ષિણે ચ સદા-શિવઃ ।
મધ્યે વિષ્ણું વિજાનીયાત્ તસ્માન્ મધ્યં ન લેપયેત્

વાયુ-પુરાણે સેવાપરાધે-
અધૃત્વા ચોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં ચ હરેઃ પૂજાં કરોતિ યઃ ।
તિર્યક્-પુણ્ડ્ર-ધરો યસ્ તુ યજેદ્ દેવં જનાર્દનમ્

અચ્ચિદ્રેણોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રેણ ભસ્મના તિર્યગ્-અઙ્ગિના ।
અધૃત્વા શઙ્ખ-ચક્રે ચ ચેત્ય્ આદિના દોષ ઉક્તઃ

શ્રુતિશ્ ચ, યજુર્વેદસ્ય હિરણ્ય-કેશૌર્ય-શખાયામ્-
હરેઃ પદાક્રાન્તિમ્ આત્મનિ ધારયતિ યઃ ।
સ પરસ્ય પ્રિયો ભવતિ સ પુણ્યવાન્ ।
મધ્યે છિદ્રમ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં
યો ધારયતિ સ મુક્તિભાગ્ ભવતિ

।ઇતિ।
તિલક-રચનાઙ્ગુલિ-નિયમઃ
સ્મૃતિઃ-
અનામિકા કામદોક્તા મધ્યમ્ આયુસ્કરી ભવેત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠઃ પુષ્ટિદઃ પ્રોક્તસ્ તર્જની મોક્ષ-દાયિની

અથોર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-મૃત્તિકાઃ
પદ્મ-પુરાણે [6.225.35-38] તત્રૈવ-
પર્વતાગ્રે નદી-તીરે બિલ્વ-મૂલે જલાશયે ।
સિન્ધુ-તીરે ચ વલ્મીકે હરિ-ક્ષેત્રે વિશેષતઃ

વિષ્ણોઃ સ્નાનોદકં યત્ર પ્રવાહયતિ નિત્યશઃ ।
પુણ્ડ્રાણાં ધારણાર્થાય ગૃહ્ણીયાત્ તત્ર મૃત્તિકામ્

શ્રી-રઙ્ગે વેઙ્કટાદ્રૌ ચ શ્રી-કૂર્મે દ્વારકે શુભે ।
પ્રયાગે નારસિંહાદ્રૌ વારાહે તુલસી-વને

ગૃહીત્વા મૃત્તિકાં ભક્ત્યા વિષ્ણુ-પાદ-જલૈઃ સહ ।
ધૃત્વા પુણ્ડ્રાણિ ચાઙ્ગેષુ વિષ્ણુ-સાયુજ્યમ્ આપ્નુયાત્

તત્રૈવ-
યત્ તુ દિવ્યં હરિ-ક્ષેત્રે તસ્યૈવ મૃદમ્ આહરેત્

ઉક્તં ચ પાદ્મે શ્રી-નારદેન-
બ્રહ્મઘ્નો વાથ ગો-ઘ્નો વા હૈતુકઃ સર્વ-પાપ-કૃત્ ।
ગોપી-ચન્દન-સમ્પર્કાત્ પૂતો ભવતિ તત્-ક્ષણાત્

ગોપી-ચન્દન-ખણ્ડં તુ યો દદાતિઇ હિ વૈષ્ણવે ।
કુલમ્ એકોત્તરં તેન સમ્ભવેત્ તારિતં શતમ્

સ્કન્દ-પુરાણે-
શઙ્ખ-ચક્રાઙ્કિત-તનુઃ શિરસા મઞ્જરી-ધરઃ ।
ગોપી-ચન્દન-લિપ્તાઙ્ગો દૃષ્ટશ્ ચેત્ તદ્ અઘં કૃતઃ

ગોપી-મૃત્-તુલસી શઙ્ખઃ શાલગ્રામઃ સચક્રકઃ ।
ગૃહેઽપિ યસ્ય પઞ્ચૈતે તસ્ય પાપ-ભયં કુતઃ

કાશી-ખણ્ડે ચ શ્રી-યમેન-
શ્રીખણ્ડે ક્વ સ આમોદઃ સ્વરોવર્ણઃ ક્વ તાદૃશઃ ।
તત્ પાવિત્ર્યં ક્વ વૈ તીર્થે શ્રી-ગોપી-ચન્દને યથા

અથ ગોપીચન્દનોર્ધ્વ-પુણ્ડ્ર-માહાત્મ્યમ્
ઉક્તં ચ ગરુડ-પુરાણે નારદેન-
યો મૃત્તિકાં દ્વારવતી-સમુદ્ભવાં
કરે સમાદાય લલાટ-પટ્ટકે ।
કરોતિ નિત્યં ત્વ્ અથ ચોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં
ક્રિયા-ફલં કોટિ-ગુણં સદા ભવેત્

ક્રિયા-વિહીનં યદિ મન્ત્ર-હીનં
શ્રદ્ધા-વિહીનં યદિ કાલ-વર્જિતમ્ ।
કૃત્વા લલાટે યદિ ગોપી-ચન્દનં
પ્રાપ્નોતિ તત્ કર્મ-ફલં સદા ક્ષયમ્

ગોપી-ચન્દન-સમ્ભવં સુરુચિરં પુણ્ડ્રં લલાટે દ્વિજો
નિત્યં ધારયતે યદિ દ્વિજ-પતે રાત્રૌ દિવા સર્વદા ।
યત્ પુણ્યં કુરુ-જાઙ્ગલે રવિ-ગ્રહે માધ્યાં પ્રયાગે તથા
તત્ પ્રાપ્નોતિ ખગેન્દ્ર વિષ્ણુ-સદને સન્તિષ્ઠતે દેવવત્

યસ્મિન્ ગૃહે તિષ્ઠતિ ગોપીચન્દનં
ભક્ત્યા લલાટે મનુજો બિભર્તિ ।
તસ્મિન્ ગૃહે તિષ્ઠતિ સર્વદા હરિઃ
શ્રદ્ધાન્વિતઃ કંસહા વિહઙ્ગમ

યો ધારયેત્ કૃષ્ણ-પુરી-સમુદ્ભવાં
સદા પવિત્રાં કલિ-કિલ્બિષાપહામ્ ।
નિત્યં લલાટે હરિ-મન્ત્ર-સંયુતાં
યમં ન પશ્યેદ્ યદિ પાપ-સંવૃતઃ

યસ્યાન્ત-કાલે ખગ ગોપી-ચન્દનં
બાહ્વોર્ લલાટે હૃદિ મસ્તકે ચ ।
પ્રયાતિ લોકં કમલાલયં પ્રભોર્
ગો-બાલ-ઘાતી યદિ બ્રહ્મ-હા ભવેત્

ગ્રહા ન પીડન્તિ ન રક્ષસાં ગણાઃ
યક્ષાઃ પિશાચોરગ-ભૂત-દાનવાઃ ।
લલાટ-પટ્ટે ખગ ગોપી-ચન્દનં
સન્તિષ્ઠતે યસ્ય હરેઃ પ્રસાદતઃ

પદ્મ-પુરાણે શ્રી-ગોતમેન-
અમ્બરીષ મહાઘસ્ય ક્ષયાર્થે કુરુ વીક્ષણમ્ ।
લલાટે યૈઃ કૃતં નિત્યં ગોપી-ચન્દન-પુણ્ડ્રકમ્

કાશી-ખણ્ડે ચ શ્રી-યમેન-
દૂતાઃ શૃણુત યદ્-ભાલં ગોપી-ચન્દન-લાઞ્છિતમ્ ।
જ્વલદ્-ઇન્ધનવત્ સો ઽપિ ત્યાજ્યો દૂરે પ્રયત્નતઃ

।ઇતિ।
અથ તસ્યોપરિ શ્રીમત્-તુલસી-મૂલ-મૃત્સ્નયા ।
તત્રૈવ વૈષ્ણવૈઃ કાર્યમ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં મનોહરમ્

અથ શ્રી-તુલસી-મૂલ-મૃત્તિકા-પુણ્ડ્ર-માહાત્મ્યમ્
તન્-મૃદં ગૃહ્ય યૈઃ પુણ્ડ્રં લલાટે ધારિતં નરૈઃ ।
પ્રમાણકં કૃતં તૈસ્ તુ મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ

તત્રૈવ ચ કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
તુલસી-મૃત્તિકા-પુણ્ડ્રં લલાટે યસ્ય દૃશ્યતે ।
દેહં ન સ્પૃશતિ પાપં ક્રિયમાણસ્ તુ નારદ

ગરુડ-પુરાણે-
તુલસી-મૃત્તિકા-પુણ્ડ્રં યઃ કરોતિ દિને દિને ।
તસ્યાવલોકનાત્ પાપં યાતિ વર્ષ-કૃતં નૃણામ્

।ઇતિ।
તસ્યોપરિષ્ઠાદ્ ભગવન્-નિર્માલ્યમ્ અનુલેપનમ્ ।
તથૈવ ધાર્યમ્ એવં હિ ત્રિવિધં તિલકં સ્મૃતમ્

તતો નારાયણીં મુદ્રાં ધારયેત્ પ્રીતયે હરેઃ ।
મત્સ્ય-કૂર્માદિ-ચિહ્નાનિ ચક્રાદીન્ય્ આયુધાનિ ચ

અથ મુદ્રા-ધારણ-નિત્યતા
સ્મૃતૌ-
અઙ્કિતઃ શઙ્ખ-ચક્રાભ્યામ્ ઉભયોર્ બાહુ-મૂલયોઃ ।
સમર્ચયેદ્ ધરિં નિત્યં નાન્યથા પૂજનં ભવેત્

આદિત્ય-પુરાણે-
શઙ્ખ-ચક્રોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રાદિ-રહિતં બ્રાહ્મણાધમમ્ ।
ગર્દભં તુ સમારોપ્ય રાજા રાષ્ટ્રાત્ પ્રવાસયેત્

ગારુડે શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ-
સર્વ-કર્માધિકારશ્ ચ શુચીનામ્ એવ ચોદિતઃ ।
શુચિત્વં ચ વિજાનીયાન્ મદીયાયુધ-ધારણાત્

પાદ્મે ચોત્તર-ખણ્ડે-
શઙ્ખ-ચક્રાદિભિશ્ ચિહ્નૈર્ વિપ્રઃ પ્રિયતમૈર્ હરેઃ ।
રહિતઃ સર્વ-ધર્મેભ્યઃ પ્રચ્યુતો નરકં વ્રજેત્

શ્રુતૌ ચ યજુઃ-કઠ-શાખાયામ્-
ધૃતોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રઃ કુત-ચક્ર-ધારી
વિષ્ણું પરં ધ્યાયતિ યો મહાત્મા ।
સ્વરેણ મન્ત્રેણ સદા હૃદિ સ્થિતં
પરાત્પરં યન્ મહતો મહાન્તમ્

અથર્વણિ ચ-
એભિર્ વયમ્ ઉરુક્રમસ્ય ચિહ્નૈર્
અઙ્કિતા લોકે સુભગા ભવેમ ।
તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં
યે ગચ્છન્તિ લાઙ્છિતાઃ

। ઇત્ય્ આદિ ।
અતએવ બ્રહ્મ-પુરાણે--
કૃષ્ણાયુધાઙ્કિતં દૃષ્ટ્વા સમ્માનં ન કરોતિ યઃ ।
દ્વાદશાબ્દાર્જિતં પુણ્યં ચાફલયોપગચ્છતિ

અથ મુદ્રા-ધારણ-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે શ્રી-સનત્-કુમાર-માર્કણ્ડેય-સંવાદે-
યો વિષ્ણુ-ભક્તો વિપ્રેન્દ્ર શઙ્ખ-ચક્રાદિ-ચિહ્નિતઃ ।
સ યાતિ વિષ્ણુ-લોકં વૈ દાહ-પ્રલય-વર્જિતમ્

તત્ર વાન્ત્યત્ર ચ-
નારાયણાયુધૈર્ નિત્યં ચિહ્નિતં યસ્ય વિગ્રહમ્ ।
પાપ-કોટિ-યુક્તસ્ય તસ્ય કિં કુરુતે યમઃ

શઙ્ખોદ્ધારે તુ યત્ પ્રોક્તં વસતાં વર્ષ-કોટિભિઃ ।
તત્ ફલં લિખિતે શઙ્ખે પ્રત્યહં દક્ષિણે ભુજે

યત્ ફલં પુષ્કરે નિત્યં પુણ્ડરીકાક્ષ-દર્શને ।
શઙ્ખોપરિ કૃતે પદ્મે તત્ ફલં સમવાપ્નુયાત્

વામે ભુજે ગદા યસ્ય લિખિતા દૃશ્યતે કલૌ ।
ગદાધરો ગયા-પુણ્યં પ્રત્યહં તસ્ય યચ્છતિ

યચ્ ચાનન્દ-પુરે પ્રોક્તં ચક્ર-સ્વામી-સમીપતઃ ।
ગદાધોલ્લિખિતે ચક્રે તત્ ફલં કૃષ્ણ-દર્શને

શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ-
યઃ પુનઃ કલિ-કાલે તુ મત્-પુરી-સમ્ભવાં મૃદમ્ ।
મત્સ્ય-કૂર્માદિકાં ચિહ્નં ગૃહીત્વા કુરુતે નરઃ

દેહે તસ્ય પ્રવિષ્ટો ઽહં જાનન્તુ ત્રિદશોત્તમાઃ ।
તસ્ય મે નાન્તરં કિંચિત્ કર્તવ્યં શ્રેય ઇચ્છતા

મમાવતાર-ચિહ્નાનિ દૃશ્યન્તે યસ્ય વિગ્રહે ।
મર્ત્યૈર્ મર્ત્યો ન વિજ્ઞેયઃ સ નૂનં મામકી તનૂઃ

પાપં સુકૃત-રૂપં તુ જાયતે તસ્ય દેહિનઃ ।
મમાયુધાનિ તસ્યાઙ્ગે લિખિતાનિ કલૌ યુગે

ઉભાભ્યામ્ અપિ ચિહ્નાભ્યાં યો ઽઙ્કિતો મત્સ્ય-મુદ્રયા ।
કૂર્મયાપિ સ્વકં તેજો નિક્ષિપ્તં તસ્ય વિગ્રહે

શઙ્ખં ચ પદ્મં ચ ગદાં રથાઙ્ગં
મત્સ્યં ચ કૂર્મં રચિતં સ્વ-દેહે ।
કરોતિ નિત્યં સુકૃતસ્ય વૃદ્ધિં
પાપ-ક્ષયં જન્મ-શતાર્જિતસ્ય

તત્રૈવ શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
કૃષ્ણ-શસ્ત્રાઙ્ક-કવચં દુર્ભેદ્યં દેવ-દાનવૈઃ ।
અદૃશ્યં સર્વ-ભૂતાનાં શત્રૂણાં રક્ષસામ્ અપિ

લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી દુર્ગા સાવિત્રી હરિ-વલ્લભા ।
નિત્યં તસ્ય વસેદ્ દેહે યસ્ય શઙ્ખાઙ્કિતા તનુઃ

ગઙ્ગા ગયા કુરુક્ષેત્રં પ્રયાગં પુષ્કરાદિ ચ ।
નિત્યં તસ્ય સદા તિષ્ઠેદ્ યસ્ય પદાઙ્કિતં વપુઃ

યસ્ય કૌમોદકી-ચિહ્નં ભુજે વામે કલિ-પ્રિય ।
પ્રત્યહં તત્ર દ્રષ્ટવ્યો ગઙ્ગા-સાગર-સઙ્ગમઃ

સવ્યે કરે ગદાધસ્તદ્ રથાઙ્ગં તિષ્ઠતે યદિ ।
કૃષ્ણેન સહિતં તત્ર ત્રૈલોક્યં સ-ચરાચરમ્

ત્રયો ઽગ્નયસ્ ત્રયો દેવા વિષ્ણોસ્ ત્રીણિ પદાનિ ચ ।
નિવસન્તિ સદા યસ્ય યસ્ય દેહે સુદર્શનમ્

કિં ચ-
કૃષ્ણાયુધાઙ્કિતા મુદ્રા યસ્ય નારાયણી કરે ।
ઊર્ધ્વ-લોકાધિકારી ચ સ જ્ઞેયસ્ ત્રિદશાં પતિઃ

કૃષ્ણ-મુદ્રા-પ્રયુક્તસ્ તુ દૈવં પિત્ર્યં કરોતિ યઃ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં પ્રત્યહં ચાક્ષયં ભવેત્

પીડયન્તિ ન તત્રૈવ ગ્રહા ઋક્ષાણિ રાશયઃ ।
અષ્ટાક્ષરાઙ્કિતા મુદ્રા યસ્ય ધાતુમયી કરે

વારાહે શ્રી-સનત્-કુમારોક્તૌ-
કૃષ્ણાયુધાઙ્કિતં દેહં ગોપી-ચન્દન-મૃત્સ્નયા ।
પ્રયાગાદિષુ તીર્થેષુ સ ગત્વા કિં કરિષ્યતિ

યદા યસ્ય પ્રપશ્યેત દેહં શઙ્ખાદિ-ચિહ્નિતમ્ ।
તદા તસ્ય જગત્-સ્વામી તુષ્ટો હરતિ પાતકમ્

ભવતે યસ્ય દેહે તુ અહો-રાત્રં દિને દિને ।
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મં લિખિતં સો ઽચ્યુતઃ સ્વયમ્

નારાયણાયુધૈર્ યુક્તં કૃત્વાત્માનં કલૌ યુગે ।
કુરુતે પુણ્ય-કર્માણિ મેરુ-તુલ્યાનિ તાનિ વૈ

શઙ્ખાદિનાઙ્કિતો ભક્ત્યા શ્રાદ્ધં યઃ કુરુતે દ્વિજ ।
વિધિ-હીનં તુ સમ્પૂર્ણં પિતૄણાં તુ ગયા-સમમ્

યથાગ્નિર્ દહતે કાષ્ઠં વાયુના પ્રેરિતો ભૃશમ્ ।
તથા દહ્યન્તિ પાપાનિ દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણાયુધાનિ વૈ

બ્રાહ્મ્યે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
વિષ્ણુ-નામાઙ્કિતાં મુદ્રામ્ અષ્ટાક્ષર-સમન્વિતામ્ ।
શઙ્ખાદિકાયુધાદિકૈર્ યુક્તાં સ્વર્ણ-રૂપ્ય-મયીમ્ અપિ

ધત્તે ભાગવતો યસ્ તુ કલિકાલે વિશેષતઃ ।
પ્રહ્લાદસ્ય સમો ક્ષેયો નાન્યથા કલ-વલ્લભ

કિં ચ-
શઙ્ખાઙ્કિત-તનુર્ વિપ્રો ભુઙ્ક્તે યસ્ય ચ વેશ્મનિ ।
તદ્-અન્નં સ્વયમ્ અશ્નાતિ પિતૃભિઃ સહ કેશવઃ

કૃષ્ણાયુધાઙ્કિતો યસ્ તુ શ્મશાને મ્રિયતે યદિ ।
પ્રયાગે યા ગતિઃ પ્રોક્તા સા ગતિસ્ તસ્ય નારદ

કૃષ્ણાયુધૈઃ કલૌ નિત્યં મણ્ડિતં યસ્ય વિગ્રહમ્ ।
તત્રાશ્રયં પ્રકુર્વન્તિ વિવધા વાસવાદયઃ

યઃ કરોતિ હરેઃ પૂજાં કૃષ્ણ-શસ્ત્રાઙ્કિતો નરઃ ।
અપરાધ-સહસ્રાણિ નિત્યં હરતિ કેશવઃ

કૃત્વા કાષ્ઠ-મયં બિમ્બં કૃષ્ણ-શસ્ત્રૈસ્ તુ ચિહ્નિતમ્ ।
યો હ્ય્ અઙ્કયતિ ચાત્માનં તત્-સમો નાસ્તિ વૈષ્ણવઃ

પાષણ્ડ-પતિત-વ્રાત્યૈર્ નાસ્તિકાલાપ-પાતકૈઃ ।
ન લિપ્યતે કલિ-કૃતૈઃ કૃષ્ણ-શસ્ત્રાઙ્કિતો નરઃ

કિં ચ-
અષ્ટાક્ષરાઙ્કિતા મુદ્રા યસ્ય ધાતુમયી ભવેત્ ।
શઙ્ખ-પદ્માદિભિર્ યુક્તા પૂજ્યતેઽસૌ સુરાસુરૈઃ

ધૃતા નારાયણી મુદ્રા પ્રહ્લાદેન પુરા કૃતે ।
વિભીષણેન બલિના ધ્રુવેણ ચ શુકેન ચ

માન્ધાતૃણામ્બરીષેણ માર્કણ્ડ-પ્રમુખૈર્ દ્વિજૈઃ ।
શઙ્ખાદિ-ચિહ્નિતૈઃ શસ્ત્રૈર્ દેહે કૃત્વા કલિપ્રિય ।
આરાધ્ય કેશવાત્ પ્રાપ્તં સમીહિત-ફલં મહત્

કિં ચ-
ગોપી-ચન્દન-મૃત્સ્નાયા લિખિતં યસ્ય વિગ્રહે ।
શઙ્ખ-પદ્માદિ-ચક્રં વા તસ્ય દેહે વસેદ્ ધરિઃ

તત્રૈવ શ્રી-સનત્-કુમારોક્તૌ-
યસ્ય નારાયણી મુદ્રા દેહં શઙ્ખાદિ-ચિહ્નિતમ્ ।
ધાત્રી-ફલ-કૃતા માલા તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભવા

દ્વાદશાક્ષર-મન્ત્રૈસ્ તુ નિયુક્તાનિ કલેવરે ।
આયુધાનિ ચ વિપ્રસ્ય મત્-સમઃ સ ચ વૈષ્ણવઃ

કિં ચ-
યસ્ય નારાયણી મુદ્રા દેહે શઙ્ખાદિ ચિહ્નિતા ।
સર્વાઙ્ગં ચિહ્નિતં યસ્ય સસ્ત્રૈર્ નારાયણોદ્ભવૈઃ ।
પ્રવેશો નાસ્તિ પાપસ્ય કવચં તસ્ય વૈષ્ણવમ્

અન્યત્ર ચ-
એભિર્ ભાગવતૈશ્ ચિહ્નૈઃ કલિ-કાલે દ્વિજાતયઃ ।
ભવન્તિ મર્ત્ય-લોકે તે શાપાનુગ્રહ-કારકાઃ

અથ મુદ્રા-ધારણ-વિધિઃ
ગૌતમીયે-
ચક્રં ચ દક્ષિણે બાહૌ શઙ્ખં વામેઽપિ દક્ષિણે ।
ગદાં વામે ગદાધસ્તાત્ પુનશ્ ચક્રં ચ ધારયેત્

શઙ્ખોપરિ તથા પદ્મં પુનઃ પદ્મં ચ દક્ષિણે ।
ખડ્ગં વક્ષસિ ચાપં ચ સ-શરં શીર્ષ્ણિ ધારયેત્

ઇતિ પઞ્ચાયુધાન્ય્ આદૌ ધારયેદ્ વૈષ્ણવો જનઃ ।
મત્સ્યં ચ દક્ષિણે હસ્તે કૂર્મં વામ-કરે તથા

તથા ચોક્તં -
દક્ષિણે તુ ભુજે વિપ્રો વિભૃષાદ્ વૈ સુદર્શનમ્ ।
મત્સ્યં પદ્મં ચાપરેઽથ શઙ્ખં પદ્મં ગદાસ્ તથા

।ઇતિ।
સામ્પ્રદાયિક-શિષ્ટાનામ્ આચારાચ્ ચ યથારુચિ ।
શઙ્ખ-ચક્રાદિ-ચિહ્નાનિ સર્વેષ્વ્ અઙ્ગેષુ ધારયેત્

ભક્ત્યા નિજેષ્ટ-દેવસ્ય ધારયેલ્ લક્ષણાન્ય્ અપિ

ચક્ર-શઙ્ખૌ ચ ધાર્યતે સંમિશ્રાવ્ એવ કૈશ્ચન

શ્રી-ગોપી-ચન્દનેનૈવં ચક્રાદીનિ બુધો ઽન્વહમ્ ।
ધારયેચ્ છયનાદૌ તુ તપ્તાનિ કિલ તાનિ હિ

અથ ચક્રાદીનાં લક્ષણાનિ
દ્વાદશારં તુ ષટ્-કોણં વલયત્રય-સંયુતમ્ ।
ચક્રં સ્યાદ્ દક્ષિણાવર્તં શઙ્ખં ચ શ્રી-હરેઃ સ્મૃતઃ

ગદા-પદ્માદિકં લોક-સિદ્ધમ્ એવ મતં બુધૈઃ ।
મુદ્રા વા ભગવન્-નામાઙ્કિતા વાષ્ટાક્ષરાદિભિઃ

અથ માલાદિ-ધારણમ્
તતઃ કૃષ્ણાર્પિતા માલા ધારયેત્ તુલસી-દલૈઃ ।
પદ્માક્ષૈસ્ તુલસી-કાષ્ઠૈઃ ફલૈર્ ધાત્ર્યાશ્ ચ નિર્મિતાઃ

ધારયેત્ તુલસી-કાષ્ઠ-ભૂષણાનિ ચ વૈષ્ણવઃ ।
મસ્તકે કર્ણયોર્ બાહ્વોઃ કરયોશ્ ચ યથા-રુચિ

અથ માલા-ધારણ-વિધિઃ
સ્કાન્દે-
સન્નિવેદ્યૈવ હરયે તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભવામ્ ।
માલાં પશ્ચાત્ સ્વયં ધત્તે સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ

હરયે નાર્પયેદ્ યસ્ તુ તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભવામ્ ।
માલાં ધત્તે સ્વયં મૂઢઃ સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્

ક્ષાલિતાં પઞ્ચ-ગવ્યેન મૂલ-મન્ત્રેણ મન્ત્રિતામ્ ।
ગાયત્ર્યા ચાષ્ત કૃત્વા વૈ મન્ત્રિતાં ધૂપયેચ્ ચ તામ્ ।
વિધિવત્ પરયા ભક્ત્યા સદ્યો-જાતેન પૂજયેત્

તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભૂતે માલે કૃષ્ણ-જન-પ્રિયે ।
બિભર્મિ ત્વામ્ અહં કણ્ઠે કુરુ માં કૃષ્ણ-વલ્લભમ્

યથા ત્વં વલ્લભા વિષ્ણોર્ નિત્યં વિષ્ણુ-જન-પ્રિયા ।
તથા માં કુરુ દેવેશિ નિત્યં વિષ્ણુ-જન-પ્રિયમ્

દાને લા-ધાતુર્ ઉદ્દિષ્ટો લાસિ માં હરિ-વલ્લભે ।
ભક્તેભ્યશ્ ચ સમસ્તેભ્યસ્ તેન માલા નિગદ્યસે

એવં સમ્પ્રાર્થ્ય વિધિવન્ માલાં કૃષ્ણ-ગલેઽર્પિતામ્ ।
ધારયેદ્ વૈષ્ણવો યો વૈ સ ગચ્છેદ્ વૈષ્ણવં પદમ્

તત્રૈવ કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે-
ધાત્રી-ફલ-કૃતાં માલાં કણ્ઠસ્થાં યો વહેન્ ન હિ ।
વૈષ્ણવો ન સ વિજ્ઞેયો વિષ્ણુ-પૂજા-રતો યદિ

ગારુડે-
ધારયન્તિ ન યે માલાં હૈતુકાઃ પાપ-બુદ્ધયઃ ।
નરકાન્ ન નિવર્તન્તે દગ્ધાઃ કોપાગ્નિના હરેઃ

અત એવ સ્કાન્દે-
ન જહ્યાત્ તુલસી-માલાં ધાત્રી-માલાં વિશેષતઃ ।
મહા-પાતક-સંહન્ત્રીં ધર્મ-કામાર્થ-દાયિનીમ્

અથ માલા-ધારણ-માહાત્મ્યમ્
અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્-
નિર્માલ્ય-તુલસી-માલા-યુક્તો યશ્ ચાર્ચયેદ્ ધરિમ્ ।
યદ્ યત્ કરોતિ તત્ સર્વમ્ અનન્ત-ફલદં ભવેત્

નારદીયે-
યે કણ્ઠ-લગ્ન-તુલસી-નલિનાક્ષ-માલા
યે વા લલાટ-ફલ્કે લસદ્ ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રાઃ ।
યે બાહુ-મૂલ-પરિચિહ્નિત-શઙ્ખ-ચક્રાસ્
તે વૈષ્ણવા ભુવનમ્ આશુ પવિત્રયન્તિ

કિં ચ-
ભુજ-યુગમ્ અપિ ચિહ્નૈર્ અઙ્કિતં યસ્ય વિષ્ણોઃ
પરમ-પુરુષ-નામ્નાં કીર્તનં યસ્ય વાચિ ।
ઋજુતરમ્ અપિ પુણ્ડ્રં મસ્તકે યસ્ય કણ્ઠે
સરસિજ-મણિ-માલા યસ્ય તસ્યાસ્મિ દાસઃ

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ-
તુલસી-કાષ્ઠ-માલાં ચ કણ્ઠ-સ્થાં વહતે તુ યઃ ।
અપ્ય્ અશૌચો ઽપ્ય્ અનાચારો મામ્ એવૈતિ ન સંશયઃ

સ્કાન્દે-
ધાત્રી-ફલ-કૃતા માલા તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભવા ।
દૃશ્યતે યસ્ય દેહે તુ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ

તુલસી-દલજાં માલાં કણ્ઠસ્થાં વહતે તુ યઃ ।
વિષ્ણૂત્તીર્ણા વિશેષેણ સ નમસ્યો દિવૌકસામ્

તુલસી-દલજા માલા ધાત્રી-ફલ-કૃતાપિ ચ ।
દદાતિ પાપિનાં મુક્તિં કિં પુનર્ વિષ્ણુ-સેવિનામ્

તત્રૈવ કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે-
યઃ પુનસ્ તુલસી-માલાં કૃત્વા કણ્ઠે જનાર્દનમ્ ।
પૂજયેત્ પુણ્યમ્ આપ્નોતિ પ્રતિપુષ્પં ગવાયુતમ્

યાવલ્ લુઠતિ કણ્ઠ-સ્થા ધાત્રી-માલા નરસ્ય હિ ।
તાવત્ તસ્ય શરીરે તુ પ્રીત્યા લુઠતિ કેશવઃ

સ્પૃશેચ્ ચ યાનિ લોમાનિ ધાત્રી-માલા કલૌ નૃણામ્ ।
તાવદ્ વર્ષ-સહસ્રાણિ વસતે કેશવાલયે

યાવદ્ દિનાનિ વહતે ધાત્રી-માલાં કલૌ નરઃ ।
તાવદ્-યુગ-સહસ્રાણિ વૈકુણ્ઠે વસતિર્ ભવેત્

માલા-યુગ્મં વહેદ્ યસ્ તુ ધાત્રી-તુલસિ-સંભવમ્ ।
વહતે કણ્ઠ-દેશે તુ કલ્પ-કોટિ-ં દિવં વસેત્

ગારુડે ચ માર્કણ્ડેયોક્તૌ-
તુલસી-દલજાં માલાં કૃષ્ણોત્તીર્ણા વહેત્ તુ યઃ ।
પત્રે પત્રેઽશ્વમેધાનાં દશાનાં લભતે ફલમ્

તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભૂતાં યો માલાં વહતે નરઃ ।
ફલં યચ્છતિ દૈતારિઃ પ્રત્યહં દ્વારકોદ્ભવમ્

નિવેદ્ય વિષ્ણવે માલાં તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભવમ્ ।
વહતે યો નરો ભક્ત્યા તસ્ય વૈ નાસ્તિ પાતકમ્

સદા પ્રીતમનાસ્ તસ્ય કૃષ્ણ દેવકી-નન્દનઃ ।
તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભૂતાં યો માલાં વહતે નરઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન તસ્યાસ્તિ નાશૌચં તસ્ય વિગ્રહે

તુલસી-કાષ્ઠ-સમ્ભૂતાં શિરસો યસ્ય ભૂષણમ્ ।
બાહ્વોઃ કરે ચ મર્ત્યસ્ય દેહે તસ્ય સદા હરિઃ

તુલસી-કાષ્ઠ-માલાભિર્ ભૂષિતઃ પુણ્યમ્ આચરેત્ ।
પિતૄણાં દેવતાનાં ચ કૃતં કોટિ-ગુણં કલૌ

તુલસી-કાષ્ઠ-માલાં તુ પ્રેત-રાજસ્ય દૂતકાઃ ।
દૃષ્ટ્વા નશ્યન્તિ દૂરેણ વાતોદ્ધૂતં યથા દલમ્

તુલસી-કાષ્ઠ-માલાભિર્ ભૂષિતો ભ્રમતે યદિ ।
દુઃસ્વપ્નં દુર્નિમિત્તં ચ ન ભયં શસ્ત્રજં ક્વચિત્

અથ ગૃહે સન્ધ્યોપાસન-વિધિઃ
સન્ધ્યોપાસ્ત્ય્-આદિકં કર્મ તતઃ કુર્યાત્ યથા-વિધિ ।
કૃષ્ણ-પાદોદકેનૈવ તત્ર દેવાદિ-તર્પણમ્

શિરસા વિષ્ણુ-નિર્માલ્યં પાદોદેનાપિ તર્પણમ્ ।
પિતૄણાં દેવતાનાં ચ વૈષ્ણવૈસ્ તુ સમં મતમ્

સન્ધ્યોપાસ્તૌ ચ વશિષ્ઠ-વચનમ્-
ગૃહે ત્વ્ એક-ગુણા સન્ધ્યા ગોષ્ઠે દશ-ગુણા સ્મૃતા ।
શત-સાહસ્રિકા નદ્યામ્ અનન્તા વિષ્ણુ-સન્નિધૌ

અથ શ્રી-ગુરુ-પૂજા
પૂજયિષ્યંસ્ તતઃ કૃષ્ણમ્ આદૌ સન્નિહિતં ગુરુમ્ ।
પ્રણમ્ય પૂજયેદ્ ભક્ત્યા દત્ત્વા કિંચિદ્ ઉપાઅયનમ્

સ્મૃતિ-મહાર્ણવે-
રિક્ત-પાણિર્ ન પશ્યેત રાજાનં ભિષજં ગુરુમ્ ।
નોપાયન-કરઃ પુત્રં શિષ્યં ભૃત્યં નિરીક્ષયેત્

કિં ચ, શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ-
પ્રથમં તુ ગુરું પૂજ્ય તતશ્ ચૈવ મમાર્ચનમ્ ।
કુર્વન્ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ હ્ય્ અન્યથા નિષ્ફલં ભવેત્

શ્રી-નારદેન ચ-
ગુરૌ સન્નિહિતે યસ્ તુ પૂજયેદ્ અન્યમ્ અગ્રતઃ ।
સ દુર્ગતિમ્ અવાપ્નોતિ પૂજનં તસ્ય નિષ્ફલમ્

શ્રુતિષુ [શ્વેત્.ઉ. 6.23]
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિઃ યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્ય્ અર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ

એકાદશ-સ્કન્ધે [11.17.27] શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ-
આચાર્યં માં વિજાનીયાન્ નાવમન્યેત કર્હિચિત્ ।
ન મર્ત્ય-બુદ્ધ્યાસૂયેત સર્વ-દેવ-મયો ગુરુઃ

દશમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 10.80.34] ચ --
નાહમ્ ઇજ્યા-પ્રજાતિભ્યાં તપસોપશમેન ચ ।
તુષ્યેયં સર્વ-ભૂતાત્મા ગુરુ-શુશ્રૂષયા યથા

સપ્તમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 7.15.26]-
યસ્ય સાક્ષાદ્ ભગવતિ જ્ઞાન-દીપ-પ્રદે ગુરૌ ।
મર્ત્યાસદ્-ધીઃ શ્રુતં તસ્ય સર્વં કુઞ્જર-શૌચવત્

અન્યત્રાપિ-
સાધકસ્ય ગુરૌ ભક્તિં મન્દીકુર્વન્તિ દેવતાઃ ।
યન્ નો ઽતીત્ય વ્રજેદ્ વિષ્ણું શિષ્યો ભક્ત્યા ગુરૌ ધ્રુવન્

મનુ-સ્મૃતૌ [2.153]-
અજ્ઞો ભવતિ વૈ બાલઃ પિતા ભવતિ મન્ત્રદઃ ।
અજ્ઞં હિ બાલમ્ ઇત્ય્ આહુઃ પિતેત્ય્ એવ તુ મન્ત્રદમ્

કિં ચ-
ગુરુર્ બ્રહ્મા ગુરુર્ વિષ્ણુર્ ગુરુર્ દેવો મહેશ્વરઃ ।
ગુરુર્ એવ પરં બ્રહ્મ તસ્માત્ સમ્પૂજયેત્ સદા

વામન-કલ્પે-
યો મન્ત્રઃ સ ગુરુઃ સાક્ષાત્ યો ગુરુઃ સ હરિઃ સ્મૃતઃ ।
ગુરુર્ યસ્ય ભવેત્ તુષ્ટસ્ તસ્ય તુષ્ટો હરિઃ સ્વયમ્ ।
ગુરોઃ સમાસને નૈવ ન ચૈવોચ્ચાસને વસેત્

વિષ્ણુ-રહસ્યે-
તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન યથા-વિધિ તથા ગુરુમ્ ।
અભેદેનાર્ચયેત્ યસ્ તુ સ મુક્તિ-ફલમ્ આપ્નુયાત્

વિષ્ણુ-ધર્મે શ્રી-ભાગવતે ચ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય-
ગુરુ-સુશ્રૂષણં નામ સર્વ-ધર્મોત્તમોત્તમમ્ ।
તસ્માદ્ ધર્માત્ પરો ધર્મઃ પવિત્રં નૈવ વિદ્યતે

કામ-ક્રોધાદિકં યદ્ યદ્ આત્મનો ઽનિષ્ટ-કારણમ્ ।
એતત્ સર્વં ગુરૌ ભક્ત્યા પુરુષો હ્ય્ અઞ્જસા જયેત્

પાદ્મે-
પિતુર્ આધિક્ય-ભાવેન યેઽર્ચયન્તિ ગુરું સદા ।
ભવન્ત્ય્ અતિથયો લોકે બ્રહ્મણસ્ તે વિશાં વર

તત્રૈવ દેવહૂતિ-સ્તુતૌ-
ભક્તિર્ યથા હરૌ મેઽસ્તિ તદ્વન્ નિષ્ઠા ગુરૌ યદિ ।
મમાસ્તિ તેન સત્યેન સ્વં દર્શયતુ મે હરિઃ

અદિત્ય-પુરાણે-
અવિદ્યો વા સ-વિદ્યો વા ગુરુર્ એવ જનાર્દનઃ ।
માર્ગસ્થો વાપ્ય્ અમાર્ગ-સ્થો ગુરુર્ એવ સદા ગતિઃ

અન્યત્ર ચ-
હરૌ રુષ્ટે ગુરુસ્ ત્રાતા ગુરૌ રુષ્ટે ન કશ્ચન ।
તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન ગુરુમ્ એવ પ્રસાદયેત્

બ્રહ્મ-વૈવર્તે-
અપિ ઘ્નન્તઃ શપન્તો વા વિરુદ્ધા અપિ યે ક્રુધાઃ ।
ગુરવઃ પૂજનીયાસ્ તે ગૃહં નત્વા નયેત તાન્

તત્ શ્લાઘ્યં જન્મ ધન્યં તત્ દિનં પુણ્યાથ નડિકા ।
યસ્યાં ગુરું પ્રણમતે સમુપાસ્ય તુ ભક્તિતઃ

ઉપદેષ્ટારમ્ આમ્નાય-ગતં પરિહરન્તિ યે ।
તાન્ મૃતાન્ અપિ ક્રવ્યાદાઃ કૃતઘ્નાન્ નોપભુઞ્જતે

બોધઃ કલુષિતસ્ તેન દૌરાત્મ્યં પ્રકટીકૃતમ્ ।
ગુરુર્ યેન પરિત્યક્તસ્ તેન ત્યક્તઃ પુરા હરિઃ

અન્યત્ર ચ -
પ્રતિપદ્ય ગુરું યસ્ તુ મોહાદ્ વિપ્રતિપદ્યતે ।
સ કલ્પ-કોટિં નરકે પચ્યતે પુરુષાધમઃ

પઞ્ચરાત્રે --
અવૈષ્ણવોપદિષ્ટેન મન્ત્રેણ નિરયં વ્રજેત્ ।
પુનશ્ ચ વિધિના સમ્યગ્ ગ્રાહયેદ્ વૈષ્ણવાદ્ ગુરોઃ

અગસ્ત્ય-સંહિતાયાં --
યે ગુર્વ્-આજ્ઞાં ન કુર્વન્તિ પાપિષ્ઠાઃ પુરુષાધમાઃ ।
ન તેષાં નરક-ક્લેશ-નિસ્તારો મુનિ-સત્તમ

યૈઃ શિષ્યૈઃ શશ્વદ્ આરાધ્યા ગુરવો હ્ય્ અવમાનિતાઃ ।
પુત્ર-મિત્ર-કલત્રાદિ-સમ્પદ્ભ્યઃ પ્રચ્યુતા હિ તે

અધિક્ષિપ્ય ગુરું મોહાત્ પરુષં પ્રવદન્તિ યે ।
શૂકરત્વં ભવત્ય્ એવ તેષાં જન્મ-શતેષ્વ્ અપિ

યે ગુરુ-દ્રોહિણો મૂઢાઃ સતતં પાપ-કારિણઃ ।
તેષાં ચ યાવત્ સુકૃતં દુષ્કૃતં સ્યાન્ ન સંશયઃ

અતઃ પ્રાગ્ ગુરુમ્ અભ્યર્ચ્ય કૃષ્ણ-ભાવેન બુદ્ધિમાન્ ।
ત્ર્ય્-અવરાન્ અસમાન્ કુર્યાત્ પ્રણામાન્ દણ્ડ-પાતવત્

અત એવ કૌર્મે શ્રી-વ્યાસ-ગીતાયામ્-
વ્યત્યસ્ત પાણિના કાર્યમ્ ઉપસઙ્ગ્રહણં ગુરોઃ ।
સવ્યેન સવ્યઃ સ્પ્રષ્ટવ્યો દક્ષિણેન તુ દક્ષિણઃ

।ઇતિ।
અથ શ્રી-ગુરુ-પાદાનાં પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં ચ સાધકઃ ।
પ્રાક્ સંસ્કૃતં હરેર્ ગેહં પ્રવેક્ષ્યન્ પાદુકે ત્યજેત્

તથા ચાપસ્તમ્બ-
અગ્ન્ય્-આગારે ગવાં ગોષ્ઠે દેવ-બ્રાહ્મણ-સન્નિધૌ ।
જપે ભોજન-કાલે ચ પાદુકે પરિવર્જયેત્

।ઇતિ।
તતઃ શ્રી-ભગવત્-પૂજા-મન્દિરસ્યાઙ્ગનં ગતઃ ।
પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ પાદૌ ચ દ્વિ-રાચમનમ્ આચરેત્

તથા ચ માર્કણ્ડેયે-
દેવાર્ચનાદિ-કાર્યાણિ તથા ગુર્વ્-અભિવાદનમ્ ।
કુર્વીત સમ્યગ્ આચમ્ય તદ્વદ્ એવ ભુજિ-ક્રિયામ્