હરિભક્તિવિલાસ · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટ-વિલિખિતે શ્રી-ભગવદ્-ભક્તિ-વિલાસે
દૈક્ષિકો નામ દ્વિતીયો વિલાસઃ ।
3. સૌચિય-વિલસ
તૃતીય-વિલાસઃ
શૌચીયઃ
વન્દેઽનન્તાદ્ભુતૈશ્વર્યં શ્રી-ચૈતન્યં મહાપ્રભુમ્ ।
નીચો ઽપિ યત્-પ્રસાદાત્ સ્યાત્ સદાચાર-પ્રવર્તકઃ

પુંસો ગૃહીત-દીક્ષસ્ય શ્રી-કૃષ્ણં પૂજયિષ્યતઃ ।
આચારો લિખ્યતે કૃત્યં શ્રુતિ-સ્મૃત્ય્-અનુસારતઃ

અથ દીક્ષિતસ્ય પૂજાયા નિત્યતા
લબ્ધ્વા મન્ત્રં તુ યો નિત્યં નાર્ચયેન્ મન્ત્ર-દેવતામ્ ।
સર્વ-કર્મ-ફલં તસ્યાનિષ્ટં યચ્છતિ દેવતા

અથ સદ્-આચારઃ
ન કિઞ્ચિત્ કસ્યચિત્ સિધ્યેત્ સદ્-આચારં વિના યતઃ ।
તસ્માદ્ અવશ્યં સર્વત્ર સદ્-આચારો હ્ય્ અપેક્ષ્યતે

વિષ્ણુ-પુરાણે [વિપ્ 3.8.9] -
વઋણાશ્રમાચરવતા પુરુષેણ પરઃ પુમાન્ ।
વિષ્ણુર્ આરાધ્યતે પન્થા નાન્યત્ તત્-તોષ-કારણમ્

અથ સદ્-આચારસ્ય નિત્યતા
માર્કણ્ડેય-પુરાણે શ્રીમદ્-આલસાલર્ક-સંવાદે-
ગૃહસ્થેન સદા કાર્યમ્ આચાર-પરિપાલનમ્ ।
ન હ્ય્ આચાર-વિહીનસ્ય સુખમ્ અત્ર પરત્ર ચ

યજ્ઞ-દાન-તપાંસીહ પુરુષસ્ય ન ભૂતયે ।
ભવન્તિ યઃ સદાચારં સમુલ્લઙ્ઘ્ય પ્રવર્તતે

ભવિષ્યોત્તરે ચ શ્રી-કૃષ્ણ-યુધિષ્ઠિર-સંવાદે-
આચાર-હીનં ન પુનન્તિ વેદાઃ
યદ્યપ્ય્ અધીતાઃ સહ ષડ્ભિર્ અઙ્ગૈઃ ।
છન્દાંસ્ય્ એનં મૃત્યુ-કાલે ત્યજન્તિ
નીડં શકુન્તા ઇવ જાત-પક્ષાઃ

કપાલસ્થં યથા તોયં શ્વદૃતૌ વા યથા પયઃ ।
દુષ્ટં સ્યાત્ સ્થાન-દોષેણ વૃત્ત-હીને તથાશુભમ્ ।
આચાર-રહિતો રાજન્ નેહ નામુત્ર નિન્દતિ

। ઇતિ ।
લેખ્યેન સ્મરણાદીનાં નિત્યત્વેનૈવ સેત્સ્યતિ ।
સ્મરણાદ્ય્-આત્મકસ્યાપિ સદ્-આચારસ્ય નિત્યતા

વિષ્ણુ-પુરાણે [3.11.3] તત્રૈવ ગૃહિ-ધર્મ-પ્રસઙ્ગે -
સદ્-આચારવતા પુંસા જિતૌ લોકાવ્ ઉભાવ્ અપિ

સાધવઃ ક્ષીણ-દોષાસ્ તુ સચ્-છબ્દઃ સાધુ-વાચકઃ ।
તેષામ્ આચરણં યત્ તુ સદ્-આચારઃ સ ઉચ્યતે

કાશી-ખણ્ડે સ્કન્દાગસ્ત્ય-સંવાદે-
અનધ્યયન-શીલં ચ સદ્-આચાર-વિલઙ્ઘિનમ્ ।
સાલસ્યં ચ દુરન્નાદં બ્રાહ્મણં બાધતેઽન્તકઃ

તતો ઽભ્યસેત્ પ્રયત્નેન સદ્-આચારં સદા દ્વિજઃ ।
તીર્થાન્ય્ અપ્ય્ અભિલષ્યન્તિ સદ્-આચાર-સમાગમમ્

ભવિષ્યોત્તરે ચ તત્રૈવ-
આચાર-પ્રભવો ધર્મઃ સન્તશ્ ચાચાર-લક્ષણાઃ ।
સાધૂનાં ચ યથા વૃત્તં સ સદ્-આચાર ઇષ્યતે

તસ્માત્ કુર્યાત્ સદ્-આચારં ય ઇચ્છેદ્ ગતિમ્ આત્મનઃ ।
સર્વ-લક્ષણ-હીનો ઽપિ સમુચાચારવાન્ નૃપ ।
શ્રદ્દધાનો ઽનસૂયશ્ ચ સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્

કિં ચ-
આચાર એવ ધર્મસ્ય મૂલં રાજન્ કુલસ્ય ચ ।
આચારાદ્ વિચ્યુતો જન્તુર્ ન કુલીનો ન ધાર્મિકઃ

કિં ચ-
આચારો ભૂતિ-જનન આચારઃ કીર્તિ-વર્ધનઃ ।
આચારાદ્ વર્ધતે હ્ય્ આયુર્ આચારો હન્ત્ય્ અલક્ષણમ્

આચાર એવ નૃપ-પુઙ્ગવ સેવ્યમાનો
ધર્માર્થ-કામ-ફલદો ભવિતેહ પુંસામ્ ।
તસ્માત્ સદૈવ વિદુષાવહિતેન રાજન્
શાસ્ત્રોદિતો હ્ય્ અનુદિનં પરિપાલનીયઃ

અથ તત્ર નિત્ય-કૃત્યાનિ
બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્થાય કૃષ્ણ કૃષ્ણેતિ કીર્તયન્ ।
પ્રક્ષાલ્ય પાણિ-પાદૌ ચ દન્ત-ધાવનમ્ આચરેત્

આચમ્ય વસનં રાત્રેસ્ ત્યક્ત્વાન્યત્ પરિધાય ચ ।
પુનર્ આચમને કુર્યાલ્ લેખ્યેન વિધિનાગ્રતઃ

અથેચ્છન્ પરમાં શુદ્ધિં મૂર્ધ્નિ ધ્યાત્વા ગુરોઃ પદૌ ।
સ્તુત્વા ચ કીર્તયન્ કૃષ્ણં સ્મરંશ્ ચૈતદ્ ઉદીરયેત્

અથ પ્રાતઃ-સ્મરણ-કીર્તને
જયતિ જન-નિવાસો દેવકી-જન્મ-વાદો
યદુ-વર-પરિષત્ સ્વૈર્ દોર્ભિર્ અસ્યન્ન્ અધર્મમ્ ।
સ્થિર-ચર-વૃજિન-ઘ્નઃ સુ-સ્મિત- શ્રી-મુખેન
વ્રજ-પુર-વનિતાનાં વર્ધયન્ કામ-દેવમ્

[ભ્પ્ 10.90.48]
સ્મૃતે સકલ-કલ્યાણ-ભાજનં યત્ર જાયતે ।
પુરુષસ્ તમ્ અજં નિત્યં વ્રજામિ શરણં હરિમ્

વિદગ્ધ-ગોપાલ-વિલાસિનીનાં
સમ્ભોગ-ચિહ્નાઙ્કિત-સર્વ-ગાત્રમ્ ।
પવિત્રમ્ આમ્નાય-ગિરામ્ અગમ્યં
બ્રહ્મ પ્રપદ્યે નવ-નીત-ચૌરમ્

દશમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 10.46.46] -
ઉદ્ગાયતીનામ્ અરવિન્દ-લોચનં
વ્રજાઙ્ગનાનાં દિવમ્ અસ્પૃશદ્ ધ્વનિઃ ।
દધ્નશ્ ચ નિર્મન્થન-શબ્દ-મિશ્રિતો
નિરસ્યતે યેન દિશામ્ અમઙ્ગલમ્

। ઇતિ ।
પઠેત્ પુનશ્ ચ સાધૂનાં સમ્પ્રદાયાનુસારતઃ ।
ચતુઃશ્લોકીમ્ ઇમાં સર્વ-દોષ-શાન્ત્યૈ શુભાપ્તયે

પ્રાતઃ સ્મરામિ ભવ-ભીતિ-મહાર્તિ-શાન્ત્યૈ
નારાયણં ગરુડ-વાહનમ્ અબ્જ-નાભમ્ ।
ગ્રાહાભિભૂત-વર-વારિ-વારણ-મુક્તિ-હેતું
ચક્રાયુધં તરુણ-વારિજ-પત્ર-નેત્રમ્

પ્રાતર્ નમામિ મનસા વચસા ચ મૂર્ધ્ના
પાદારવિન્દ-યુગલં પરમસ્ય પુંસઃ ।
નારાયણસ્ય નરકાર્ણવ-તારણસ્ય
પારાયણ-પ્રવણ-વિપ્ર-પરાયણસ્ય

પ્રાતર્ ભજામિ ભજતામ્ અભયઙ્કરં તં
પ્રાક્ સર્વ-જન્મ-કૃત-પાપ-ભયાવહત્યૈ ।
યો ગ્રાહ-વક્ત્ર-પતિતાઙ્ઘ્રિ-ગજેન્દ્ર-ઘોર-
શોક-પ્રણાશમ્ અકરોદ્ ધૃત-શઙ્ખ-ચક્રઃ

શ્લોક-ત્રયમ્ ઇદં પુણ્યં પ્રાતઃ પ્રાતઃ પઠેત્ તુ યઃ ।
લોક-ત્રય-ગુરુસ્ તસ્મૈ દદ્યાદ્ આત્મ-પદં હરિઃ

। ઇતિ ।
તદ્ એતલ્ લિખિતં કુત્ર કુત્રચિદ્ વ્યવહારતઃ ।
કિન્તુ સ્વાભીષ્ટ-રૂપાદિ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વિચિન્તયેત્

ઇત્થં વિદધ્યાદ્ ભગવત્-કીર્તન-સ્મરણાદિકમ્ ।
સર્વ-તીર્થાભિષેકં વૈ બહિર્ અન્તર્વિશોધનમ્

તથા ચ સ્કાન્દે સ્કન્દં પ્રતિ શ્રી-શિવોક્તૌ-
સકૃન્ નારાયણએત્ય્ ઉક્ત્વા પુમાન્ કલ્પ-શત-ત્રયમ્ ।
ગઙ્ગાદિ-સર્વ-તીર્થેષુ સ્નાતો ભવતિ પુત્રક

અન્યત્ર ચ-
શયનાદ્ ઉત્થિતો યસ્ તુ કીર્તયેન્ મધુસૂદનમ્ ।
કીર્તનાત્ તસ્ય પાપસ્ય નાશમ્ આયાત્ય્ અશેષતઃ

। ઇતિ ।
માહાત્મ્યં કીર્તનસ્યાગ્રે લેખ્યં મુખ્ય-પ્રસઙ્ગતઃ ।
સ્મરણસ્ય તુ માહાત્મ્યમ્ અધુના લિખ્યતે કિયત્

તત્રાદૌ તસ્ય નિત્યતા
પાદ્મે બૃહત્-સહસ્ર-નામ્નિ સ્તોત્રે [6.71.100]-
સ્મર્તવ્યઃ સતતં વિષ્ણુર્ વિસ્મર્તવ્યો ન જાતુચિત્ ।
સર્વે વિધિ-નિષેધાઃ સ્યુર્ એતયોર્ એવ કિઙ્કરાઃ

સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે શ્રીમદ્-અગસ્ત્યોક્તૌ-
સા હાનિસ્ તન્ મહચ્ છિદ્રં સ મોહઃ સ ચ વિભ્રમઃ ।
યન્-મુહૂર્તં ક્ષણં વાપિ વાસુદેવો ન ચિન્ત્યતે

કાશી-ખણ્ડે ચ શ્રી-ધ્રુવ-ચરિતે-
ઇયમ્ એવ પરા હાનિર્ ઉપસર્ગો ઽયમ્ એવ ચ ।
અભાગ્યં પરમં ચૈતદ્ વાસુદેવં ન યત્ સ્મરેત્

યે મુહૂર્તાઃ ક્ષણા યે ચ યાઃ કાષ્ઠા યે નિમેષકાઃ ।
ઋતે વિષ્ણુ-સ્મૃતેર્ યાતાસ્ તેષુ મુષ્ટો યમેન સઃ

। ઇતિ ।
નિત્યત્વેઽપ્ય્ અસ્ય માહાત્મ્યં વિચિત્ર-ફલ-દાનતઃ ।
જ્ઞેયં શાસ્ત્રોદિતં દર્શ-પૂર્ણમાસાદિવદ્ બુધૈઃ

અથ સ્મરણ-માહાત્મ્યમ્
તત્ર સર્વ-તીર્થ-સ્નાનાધિકત્વમ્
ઉક્તં ચ સ્માર્તૈર્ અપિ-
માન્ત્રં પાર્થિવમ્ આગ્નેયં વાયવ્યં દિવ્યમ્ એવ ચ ।
વારુણં માનસં ચેતિ સ્નાનં સપ્ત-વિધં સ્મૃતમ્

શં ન આપસ્ તુ વૈ માન્ત્રં મૃદ્-આલમ્ભં તુ પાર્થિવમ્ ।
ભસ્મના સ્નાનમ્ આગ્નેયં સ્નાનં ગોરજસાનિલમ્

આતપે સતિ યા વૃષ્ટિર્ દિવ્યં સ્નાનં તદ્ ઉચ્યતે ।
બહિર્ નદ્યાદિષુ સ્નાનં વારુણં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।
ધ્યાનં યન્ મનસા વિષ્ણોર્ માનસં તત્ પ્રકીર્તનમ્

કિં ચ-
અસામર્થ્યેન કાયસ્ય કાલ-દેશાદ્ય્-અપેક્ષયા ।
તુલ્ય-ફલાનિ સર્વાણિ સ્યુર્ ઇત્ય્ આહ પરાશરઃ

સ્નાનાનાં માનસં સ્નાનં મન્વ્-આદ્યૈઃ પરમં સ્મૃતમ્ ।
કૃતેન યેન મુચ્યન્તે ગૃહસ્થા અપિ વૈ દ્વિજાઃ

પરમ-શોધક્તવમ્
ગારુડે શ્રી-નારદોક્તૌ, વિષ્ણુ-ધર્મે ચ પુલસ્ય્ત્યોક્તૌ -
અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતો ઽપિ વા ।
યઃ સ્મરેત્ પુણ્ડરીકાક્ષં સ બાહ્યાભ્યન્તરઃ શુચિઃ

યદ્યપ્ય્ ઉપહતઃ પાપૈર્ મનસાયન્ત-દુસ્તરૈઃ ।
તથાપિ સંસ્મરન્ વિષ્ણું સ બાહ્યાભ્યન્તરઃ શુચિઃ

શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે [વિપ્ 2.6.37-38] -
પ્રાયશ્ચિત્તાન્ય્ અશેષાણિ તપઃ કર્માત્મકાનિ વૈ ।
યાનિ તેષામ્ અશેષાણાં કૃષ્ણાનુસ્મરણં પરમ્

કૃતે પાપેઽનુતાપો વૈ યસ્ય પુંસઃ પ્રજાયતે ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ તસ્યૈકં હરિ-સંસ્મરણં પરમ્

કિં ચ [વિપ્ 6.8.21] -
કલિ-કલ્મષમ્ અત્યુગ્રં નરકાર્તિ-પ્રદં નૄણામ્ ।
પ્રયાતિ વિલયં સદ્યઃ સકૃદ્ યત્રાનુસંસ્મૃતે

બૃહન્-નારદીયે [ણાર્પ્ 1.10.100] શુક્ર-બલિ-સંવાદે -
હરિર્ હરતિ પાપાનિ દુષ્ટ-ચિત્તૈર્ અપિ સ્મૃતઃ ।
અનિચ્છયાપિ સંસ્પૃષ્ટો દહત્ય્ એવ હિ પાવકઃ

તત્રૈવ [ણાર્પ્ 1.30.93] પ્રાયશ્ચિત્ત-પ્રસઙ્ગાન્તે
મહા-પાતક-યુક્તો વા યુક્તો વા સર્વ-પાતકૈઃ ।
સ વૈ વિમુચ્યતે સદ્યો યસ્ય વિષ્ણુ-પરં મનઃ

બ્રહ્મ-વૈવર્તે -
કર્મણા મનસા વાચા યઃ કૃતઃ પાપ-સઞ્ચયઃ ।
સો ઽપ્ય્ અશેષઃ ક્ષયં યાતિ સ્મૃત્વા કૃષ્ણાઙ્ઘ્ર-પઙ્કજમ્

અતએવોક્તં સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે શ્રી-પરાશરેણ -
યમ-માર્ગં મહા-ઘોરં નરકાંશ્ ચ યમં તથા ।
સ્વપ્નેઽપિ ન નરઃ પશ્યેદ્ યઃ સ્મરેદ્ ગરુડધ્વજમ્

ષષ્ઠ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 6.1.19] શ્રી-શુકેન -
સકૃન્ મનઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોર્
નિવેશિતં તદ્-ગુણ-રાગિ યૈર્ ઇહ ।
ન તે યમં પાશ-ભૃતશ્ ચ તદ્-ભટાન્
સ્વપ્ને ઽપિ પશ્યન્તિ હિ ચીર્ણ-નિષ્કૃતાઃ

સર્વાપદ્-વિમોચકત્વમ્
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે [વિપ્ 1.17.44] શ્રી-પ્રહ્લાદોક્તૌ -
દન્તા ગજાનાં કુલ્શાગ્ર-નિષ્ઠુરાઃ
શીર્ણા યદ્ એતે ન બલં મમૈતત્ ।
મહા-વિપત્-પાત-વિનાશનો ઽયં
જનાર્દનાનુસ્મરણાનુભાવઃ

વામન-પુરાણે ચ -
વિષ્ટયો વ્યતિપાતાશ્ ચ યેઽન્યે દુર્નીતિ-સમ્ભવાઃ ।
તે સર્વે સ્મરણાદ્ વિષ્ણોર્ નાશમ્ આયાન્ત્ય્ ઉપદ્રવાઃ

પાદ્મે માઘ-માહાત્મ્યે દેવ-દ્યુતિ-સ્તુતૌ -
યસ્ય સ્મરણ-માત્રેણ ન મોહો ન ચ દુર્ગતિઃ ।
ન રોગો ન ચ દુઃખાનિ તમ્ અનન્તં નમામ્ય્ અહમ્

દુર્વાસનોન્મૂલનત્વમ્
દ્વાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 12.3.47] -
યથા હેમ્નિ સ્થિતો વહ્નિર્ દુર્વર્ણં હન્તિ ધાતુ-જમ્ ।
એવમ્ આત્મ-ગતો વિષ્ણુર્ યોગિનામ્ અશુભાશયમ્

સર્વ-મઙ્ગલ-કારિત્વમ્
પાણ્ડવ-ગીતાયામ્-
લાભસ્ તેષાં જયસ્ તેષાં કુતસ્ તેષાં પરાભવઃ ।
યેષામ્ ઇન્દીવર-શ્યામો હૃદયસ્થ-જનાર્દનઃ

સર્વ-સત્-કર્મ-ફલદત્વમ્
સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગેઽગસ્ત્યોક્તૌ-
દેવેષુ યજ્ઞેષુ તપઃસુ ચૈવ
દાનેષુ તીર્થેષુ વ્રતેષુ ચૈવ ।
ઇષ્ટેષુ પૂર્તેષુ ચ યત્ પ્રદિષ્ટં
નૄણાં સ્મૃતે તત્-ફલમ્ અચ્યુતે ચ

કર્મ-સાદ્ગુણ્ય-કારિત્વમ્
બૃહન્-નારદીયે [ણાર્પ્] -
ન્યૂનાતિરિક્તતા સિદ્ધા કલૌ વેદોક્ત-કર્મણામ્ ।
હરિ-સંસ્મરણમ્ એવાત્ર સમ્પૂર્ણ-ફલ-દાયકમ્

સ્મૃતૌ ચ-
પ્રમાદાત્ કુર્વતાં કર્મ પ્રચ્યવેતાધ્વરેષુ યત્ ।
સ્મરણાદ્ એવ તદ્ વિષ્ણોઃ સમ્પૂર્ણં સ્યાદ્ ઇતિ શ્રુતિઃ

સર્વ-કર્માધિકત્વમ્
બૃહન્-નારદીયે કલિ-પ્રસઙ્ગે [ણાર્પ્] -
તુલા-પુરુષ-દાનાનાં રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ ।
ફલં વિષ્ણોઃ સ્મૃતિ-સમં ન જાતુ દ્વિજ-સત્તમ

દ્વાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 12.3.48]-
વિદ્યા-તપઃ-પ્રાણ-નિરોધ-મૈત્રી
તીર્થાભિષેક-વ્રત-દાન-જપ્યૈઃ ।
નાત્યન્ત-શુદ્ધિં લભતે ઽન્તર્-આત્મા
યથા હૃદિ-સ્થે ભગવત્ય્ અનન્તે

વિષ્ણુ-પુરાણે [વિપ્ 1.17.36] હિરણ્યકશિપું પ્રતિ શ્રી-પ્રહ્લાદોક્તૌ -
ભયં ભયાનામ્ અપહારિણિ સ્થિતે
મનસ્ય્ અનન્તે મમ કુત્ર તિષ્ઠતિ ।
યસ્મિન્ સ્મૃતે જન્મ-જરોદ્ભવાનિ
ભયાનિ સર્વાણ્ય્ અપયાન્તિ તાત

તત્રૈવાન્યત્ર [વિપ્ 2.6.40] -
વિષ્ણુ-સંસ્મરણાત્ ક્ષીણ-સમસ્ત-ક્લેશ-સંચયઃ ।
મુક્તિં પ્રયાતિ સ્વર્ગાપ્તિસ્ તસ્ય વિઘ્નો ઽનુમીયતે

બૃહન્-નારદીયે [ણાર્પ્ 1.1.65] -
વરં વરેણ્યં વરદં પુરાણં
નિજ-પ્રભા-ભાવિત-સર્વ-લોકમ્ ।
સઙ્કલ્પિતાર્થ-પ્રદમ્ આદિ-દેવં
સ્મૃત્વા વ્રજેન્ મુક્તિ-પદં મનુષ્યઃ

સ્કાન્દે-
યસ્ય સ્મરણ-માત્રેણ જન્મ-સંસાર-બન્ધનાત્ ।
વિમુચ્યતે નમસ્ તસ્મૈ વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે

તત્રૈવ કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે શ્રી-પરાશરોક્તૌ-
તદૈવ પુરુષો મુક્તો જન્મ-દુઃખ-જરાદિભિઃ ।
ભક્ત્યા તુ પરયા નૂનં યદૈવ સ્મરતે હરિમ્

ભગવત્-પ્રસાદનમ્
બૃહન્-નારદીયે [ણાર્પ્ 1.1.77] --
યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન સ્મૃતો નારાયણો ઽવ્યયઃ ।
અપિ પાતક-યુક્તસ્ય પ્રસન્નઃ સ્યાન્ ન સંશયઃ

શ્રી-વૈકુણ્ઠ-લોક-પ્રાપકત્વમ્
વામન-પુરાણે-
અનાદ્ય્-અનન્તમ્ અજરામરં હરિં
યે સંસ્મરન્ત્ય્ અહરહર્ નિયતં નરા ભુવિ ।
તત્ સર્વગં બ્રહ્મ પરં પુરાણં
તે યાન્તિ વૈષ્ણવ-પદં ધુર્વમ્ અવ્યયં ચ

પાદ્મે (3.31.101) દેવ-દૂત-વિકુણ્ડલ-સંવાદે યમસ્ય દૂતાનુશાસને-
સ્મરન્તિ યે સકૃદ્ ભૂતાઃ પ્રસઙ્ગેનાપિ કેશવમ્ ।
તે વિધ્વસ્તાખિલાઘૌઘા યન્તિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

બ્રહ્મ-પુરાણે વિષ્ણુ-રહસ્યે (216.88)-
શાઠ્યેનાપિ નરા નિત્યં યે સ્મરન્તિ જનાર્દનમ્ ।
તે ઽપિ યાન્તિ તનું ત્યક્ત્વા વિષ્ણુલોકમ્ અનામયમ્

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
નિરાશીર્ નિર્મમો યસ્ તુ વિષ્ણોર્ ધ્યાન-પરો ભવેત્ ।
તત્-પદં સમવાપ્નોતિ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

સારૂપ્ય-પ્રાપણમ્
કાશી-ખણ્ડે શ્રી-બિન્દુમાધવ-પ્રસઙ્ગે અગ્નિ-બિન્દુ-સ્તુતૌ-
યે ત્વાં ત્રિવિક્રમ સદા હૃદિ શીલયન્તિ
કાદમ્બિની-રુચિર્ અરોચિષમ્ અમ્બુજાક્ષ ।
સૌદામિની-વિલસિતાંશુક-વીત-મૂર્તે
તેઽપિ સ્પૃશન્તિ તવ કાન્તિમ્ અચિન્ત્ય-રૂપામ્

શ્રી-ભગવદ્-ગીતાસુ [ઙીતા 8.5] -
અન્ત-કાલે ચ મામ્ એવ સ્મરન્ મુક્ત્વા કલેવરમ્ ।
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્-ભાવં યાતિ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ

દશમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 10.80.11] પૃથુકોપાખ્યાને -
સ્મરતઃ પાદ-કમલમ્ આત્માનમ્ અપિ યચ્છતિ ।
કિં ન્વ્ અર્થ-કામાન્ ભજતો નાત્ય્-અભીષ્ટાન્ જગદ્-ગુરુઃ

વૈષ્ણવે-
વાસુદેવે મનો યસ્ય જપ-હોમાર્ચનાદિષુ ।
તસ્યાન્તરાયો મૈત્રેય દેવેન્દ્રત્વાદિ સત્-ફલમ્

ગારુડે-
મહતસ્ તપસો મૂલં પ્રસવઃ પુણ્ય-સન્તતેઃ ।
જીવિતસ્ય ફલં સ્વાદુ નિયતં સ્મરણં હરેઃ

દ્વિતીય-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 2.1.6] -
એતાવાન્ સાઙ્ખ્ય-યોગાભ્યાં સ્વ-ધર્મ-પરિનિષ્ઠયા ।
જન્મ-લાભઃ પરઃ પુંસામ્ અન્તે નારાયણ-સ્મૃતિઃ

અતએવ જરાસન્ધ-નિરુદ્ધ-નૃપ-વર્ગૈઃ પ્રાર્થિતં દશમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 10.73.15] -
તં નઃ સમાદિશોપાયં યેન તે ચરણાબ્જયોઃ ।
સ્મૃતિર્ યથા ન વિરમેદ્ અપિ સંસરતામ્ ઇહ

શ્રી-નારદેનાપિ [ભ્પ્ 10.69.18] --
દૃષ્ટં તવાઙ્ઘ્રિ-યુગલં જનતાપવર્ગં
બ્રહ્માદિભિર્ હૃદિ વિચિન્ત્યમ્ અગાધ-બોધૈઃ ।
સંસાર-કૂપ-પતિતોત્તરણાવલમ્બં
ધ્યાયંશ્ ચરામ્ય્ અનુગૃહાણ યથા સ્મૃતિઃ સ્યાત્

। ઇતિ ।
કૃષ્ણ-સ્મરણ-માહાત્મ્ય-મહાબ્ધિર્ દુસ્તરો ધિયા ।
યો યિયાસતિ તત્-પારં સ હિ ચૈતન્ય-વઞ્ચિતઃ

તતઃ પાદોદકં કિઞ્ચિત્ પ્રાક્ પીત્વા તુલસી-દલૈઃ ।
ગૃહીતેનાચરેત્ તેન સ્વમૂર્ધન્ય્ અભિષેચનમ્

અથાદૌ શ્રી-ગુરું નત્વા શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પદાબ્જયોઃ ।
કિઞ્ચિદ્ વિજ્ઞાપયન્ સર્વસ્વ-કૃત્યાન્ય્ અર્પયેન્ નમેત્

અથ પ્રાતઃ પ્રણામઃ
વામન-પુરાણે -
સર્વ-મઙ્ગલ-મઙ્ગલ્યં વરેણ્યં વરદં શિવમ્ ।
નારાયણં નમસ્કૃત્ય સર્વ-કર્માણિ કારયેત્

અથ વિજ્ઞાપનમ્
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે -
યદ્-ઉત્સવાદિકં કર્મ તત્ ત્વયા પ્રેરિતો હરે ।
કરિષ્યામિ ત્વયા જ્ઞેયમ્ ઇતિ વિજ્ઞાપનં મમ

પ્રાતઃ પ્રબોધિતો વિષ્ણો હૃષીકેશેન યત્ ત્વયા ।
યદ્ યત્ કારયસીશાન તત્ કરોમિ તવાજ્ઞયા

ત્રૈલોક્ય-ચૈતન્યમયાદિ-દેવ
શ્રી-નાથ વિષ્ણો ભવદ્-આજ્ઞયૈવ ।
પ્રાતઃ સમુત્થાય તવ પ્રિયાર્થં
સંસાર-યાત્રામ્ અનુવર્તયિષ્યે

સંસાર-યાત્રામ્ અનુવર્તમાનં
ત્વદ્-આજ્ઞયા શ્રી-નૃહરેઽન્તરાત્મન્ ।
સ્પર્ધાતિરસ્કાર-કલિ-પ્રમાદ-
ભયાનિ મા માભિભવન્તુ ભૂમન્

જાનામિ ધર્મં ન ચ મે પ્રવૃત્તિર્
જાનામ્ય્ અધર્મં ન ચ મે નિવૃત્તિઃ ।
ત્વયા હૃષીકેશ હૃદિ સ્થિતેન
યથા નિયુક્તો ઽસ્મિ તથા કરોમિ

અથ પ્રણામ-વાક્યાનિ
મહાભારતે -
નમો બ્રહ્મણ્ય-દેવાય ગો-બ્રાહ્મણ-હિતાય ચ ।
જગદ્-ધિતાય કૃષ્ણાય ગોવિન્દાય નમો નમઃ

ગરુડ-પુરાણે-
અસુર-વિબુધ-સિદ્ધૈર્ જ્ઞાયતે યસ્ય નાન્તઃ
સકલ-મુનિભિર્ અન્તશ્ ચિન્ત્યતે યો વિશુદ્ધઃ ।
નિખિલ-હૃદિ નિવિષ્ટો વેત્તિ યઃ સર્વ-સાક્ષી
તમ્ અજમ્ અમૃતમ્ ઈશં વાસુદેવં નતો ઽસ્મિ

વિષ્ણુ-પુરાણે [વિપ્ ??]
યજ્ઞિભિર્ યજ્ઞ-પુરુષો વાસુદેવશ્ ચ સાત્વતઃ ।
વેદાન્ત-વેદિભિર્ વિષ્ણુઃ પ્રોચ્યતે યો નતો ઽસ્મિ તમ્

એવં વિજ્ઞાપયન્ ધ્યાયન્ કીર્તયંશ્ ચ યથાવિધિ ।
પ્રણામાનાચરેચ્ છક્ત્યા ચતુઃ-સઙ્ખ્યાવરાન્ બુધઃ

શ્રી-ગોપી-ચન્દનેનોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં કૃત્વા યથા-વિધિ ।
આસીત પ્રાઙ્-મુખો ભૂત્વા શુદ્ધ-સ્થાને શુભાસને

તથા ચ નારદીય-પઞ્ચરાત્રે-
નિર્ગત્યાચમ્ય વિધિવત્ પ્રવિશ્ય ચ પુનઃ સુધીઃ ।
આસને પ્રાઙ્-મુખો ભૂત્વા વિહિતે ચોપવિશ્ય વૈ

સમ્પ્રદાયાનુસારેણ ભૂત-શુદ્ધિં વિધાય ચ ।
પ્રાણાયામાંશ્ ચ વિધિવત્ કૃષ્ણં ધ્યાયેત્ યથોદિતમ્

તથા ચોક્તમ્-
ઉપપાતકેષુ સર્વેષુ પાતકેષુ મહત્સુ ચ ।
પ્રવિશ્ય રજની-પાદં વિષ્ણુ-ધ્યાનં સમાચરેત્

વૈહાયસ-પઞ્ચરાત્રે ચ-
તથૈવ રાત્રિ-શેષં તુ કાલં સૂર્યોદયાવધિ ।
કર્તવ્યં સજપં ધ્યાનં નિત્યમ્ આરાધકેન વૈ

વિભજ્ય પઞ્ચધા રાત્રિં શેષે દેવાર્ચનાદિકમ્ ।
જપં હોમં તથા ધ્યાનં નિત્યં કુર્વીત સાધકઃ

અતએવ વિષ્ણુ-સ્મૃતૌ-
રાત્રેસ્ તુ પશ્ચિમે યામે મુહૂર્તૌ બ્રાહ્મ્ય ઉચ્યતે

। ઇતિ ।
પાદોદપાનાદીનાં ચ સ વિધિર્ મહિમાગ્રતઃ ।
લેખ્યો ઽધુના તુ ધ્યાનસ્ય સ સઙ્ક્ષેપેણ લિખ્યતે

તાપનીય-શ્રુતિષુ [ઙ્ટૂ 1.9-11] -
સત્-પુણ્ડરીક-નયનં મેઘાભં વૈદ્યુતામ્બરમ્ ।
દ્વિ-ભુજં જ્ઞાન-મુદ્રાઢ્યં વન-માલિનમ્ ઈશ્વરમ્

ગોપ-ગોપી-ગવાવીતં સુર-દ્રુમ-તલાશ્રિતમ્ ।
દ્વિયાલઙ્કરણોપેતં રત્ન-પઙ્કજ-મધ્યગમ્

કાલિન્દી-જલ-કલ્લોલ-સઙ્ગિ-મારુત-સેવિતમ્ ।
ચિન્તયંશ્ ચેતસા કૃષ્ણં મુક્તો ભવતિ સંસૃતેઃ

મૃત્યુઞ્જય-સંહિતાનુસારોદિત-સારદા-તિલકે ચ -
સ્મરેદ્ વૃન્દાવને રમ્યે મોહયન્તમ્ અનારતમ્ ।
ગોવિન્દં પુણ્ડરીકાક્ષં ગોપ-કન્યાઃ સહસ્રશઃ

આત્મનો વદનામ્ભોજ-પ્રેરિતાક્ષિ-મધુ-વ્રતાઃ ।
કામ-બાણેન વિવશાશ્ ચિરમ્ આશ્લેષેણોત્સુકાઃ

મુક્તાહાર-લસત્-પીનોત્તુઙ્ગસ્તન-ભરાનતાઃ ।
સ્રસ્ત-ધમ્મિલ્લ-વસના મદ-સ્ખલિત-ભાષણાઃ

દન્ત-પઙ્ક્તિ-પ્રભોદ્ભાસિ-સ્પન્દમાનાધરાઞ્ચિતાઃ ।
વિલોભયન્તીર્ વિવિધૈર્ વિભ્રમૈર્ ભાવ-ગર્ભિતૈઃ

ફુલ્લેન્દીવર-કાન્તિમ્ ઇન્દુ-વદનં બર્હાવતંસ-પ્રિયં
શ્રી-વત્સાઙ્કમ્ ઉદાર-કૌસ્તુભ-ધરં પીતામ્બરં સુન્દરમ્ ।
ગોપીનાં નયનોત્પલાર્ચિત-તનું ગો-ગોપ-સઙ્ઘાવૃતં
ગોવિન્દં કલ-વેણુ-વાદન-પરં દિવ્યાઙ્ગ-ભૂષં ભજે

। ઇતિ ।
શ્રી-ગૌતમીય-તન્ત્રાદૌ તદ્-ધ્યાનં પ્રથિતં પરમ્ ।
અગ્રતો ઽત્રાપિ સંલેખ્યં યદ્ ઇષ્ટં તત્ર તદ્ ભજેત્

બૃહત્-શાતાતાપ-સ્મૃતૌ-
પક્ષોપવાસાદ્ યત્ પાપં પુરુષસ્ય પ્રણશ્યતિ ।
પ્રાણાયામ-શતેનૈવ યત્ પાપં નશ્યતે નૄણામ્

પ્રાણાયામ-સહસ્રેણ યત્ પાપં નશ્યતે નૄણામ્ ।
ક્ષણ-માત્રેણ તત્ પાપં હરેર્ ધ્યાનાત્ પ્રણશ્યતિ

વિષ્ણુ-ધર્મે-
સર્વ-પાપ-પ્રસક્તો ઽપિ ધ્યાયન્ નિમિષમ્ અચ્યુતમ્ ।
ભૂતસ્ તપસ્વી ભવતિ પઙ્ક્તિ-પાવન-પાવનઃ

વિષ્ણુ-પુરાણે (?) ચ-
ધ્યાયેન્ નારાયણં દેવં સ્નાનાદિષુ ચ કર્મસુ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં હિ સર્વસ્ય દુષ્કૃતસ્યેતિ નિશ્ચિતમ્

કલિ-દોષ-હરત્વમ્
બૃહન્-નારદીયે કલિ-પ્રસઙ્ગે [ણાર્પ્ 1.41.97] -
સમસ્ત-જગદ્-આધારં પરમાર્થ-સ્વરૂપિણમ્ ।
ઘોરે કલિ-યુગે પ્રાપ્તે વિષ્ણું ધ્યાયન્ ન સીદતિ

સર્વ-ધર્માધિકારિત્વમ્
સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે અગસ્ત્યોક્તૌ-
કિન્ત્વ્ અસ્ય બહુભિસ્ તીર્થૈઃ કિં તસ્ય બહુભિર્ વ્રતૈઃ ।
યો નિત્યં ધ્યાયતે દેવં નારાયણમ્ અનન્ય-ધીઃ

મોક્ષ-પ્રદત્વમ્
બૃહન્-નારદીયે કલિ-પ્રસઙ્ગે [ણાર્પ્ 1.40.52] -
યે માનવા વિગત-રાગ-પરાવર-જ્ઞા
નારાયણં સુર-ગુરું સતતં સ્મરન્તિ ।
ધ્યાનેન તેન હત કિલ્બિષ-ચેતનાસ્ તે
માતુઃ પયોધર-રસં ન પુનઃ પિબન્તિ

શ્રી-વૈકુણ્ઠ-પ્રાપકત્વમ્
સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મોક્તૌ-
મુહૂર્તમ્ અપિ યો ધ્યાયેન્ નારાયણમ્ અતન્દ્રિતઃ ।
સો ઽપિ સદ્-ગતિમ્ આપ્નોતિ કિં પુનસ્ તત્-પરાયણઃ

પાદ્મે વૈશાખ-માહાત્મ્યે યમ-બ્રાહ્મણ-સંવાદે [પદ્મપ્ 1.96.78]
ધ્યાયન્તિ પુરુષં દિવ્યમ્ અચ્યુતં યે સ્મરન્તિ ચ ।
લભન્તે તેઽચ્યુત-સ્થાનં શ્રુતિર્ એષા પુરાતની

સારૂપ્ય-પ્રાપણમ્
એકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.5.48] -
વૈરેણ યં નૃપતયઃ શિશુપાલ-પૌણ્ડ્ર-
શાલ્વાદયો ગતિ-વિલાસ-વિલોકનાદ્યૈઃ ।
ધ્યાયન્ત આકૃત-ધિયઃ શયનાસનાદૌ
તત્-સામ્યમ્ આપુર્ અનુરક્ત-ધિયાં પુનઃ કિમ્

સ્વતઃ પરમ-ફલત્વમ્
ચતુર્થ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 4.20.29] શ્રી-પૃથૂક્તૌ -
ભજન્ત્ય્ અથ ત્વામ્ અત એવ સાધવો
વ્યુદસ્ત-માયા-ગુણ-વિભ્રમોદયમ્ ।
ભવત્-પદાનુસ્મરણાદ્ ઋતે સતાં
નિમિત્તમ્ અન્યદ્ ભગવન્ ન વિદ્મહે

સ્કન્દ-પુરાણે બ્રહ્મોક્તૌ ચ -
આલોડ્ય સર્વ-શાસ્ત્રાણિ વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઇદમે એવ સુનિષ્પન્નં ધ્યેયો નારાયણઃ સદા

અતએવોક્તં હાયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે નારાયણ-વ્યૂહ-સ્તવે -
યે ત્યક્ત-લોક-ધર્માર્થા વિષ્ણુ-ભક્તિ-વશં ગતાઃ ।
ધ્યાયન્તિ પરમાત્માનં તેભ્યો ઽપીહ નમો નમઃ

। ઇતિ ।
સ્મરણે યત્ તન્ માહાત્મ્યં તદ્-ધ્યાનેઽપ્ય્ અખિલં વિદુઃ ।
ભેદઃ કલ્પ્યેત સામાન્ય-વિશેષાભ્યાં તયોઃ કિયાન્

અથ શ્રી-ભગવત્-પ્રબોધનમ્
તતો દેવાલયે ગત્વા ઘણ્ટાદ્ય્-ઉદ્ઘોષ-પૂર્વકમ્ ।
પ્રબોધ્ય સ્તુતિભિઃ કૃષ્ણં નીરાજ્યં પ્રાર્થયેદ્ ઇદમ્

તૃતીય-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 3.9.25] -
સો ઽસાવ્ અદભ્ર-કરુણો ભગવાન્ વિવૃદ્ધ-
પ્રેમ-સ્મિતેન નયનામ્બુરુહં વિજૃમ્ભન્ ।
ઉત્થાય વિશ્વ-વિજયાય ચ નો વિષાદં
માધ્વ્યા ગિરાપનયતાત્ પુરુષઃ પુરાણઃ

દેવ-પ્રપન્નાર્તિહર પ્રસાદં કુરુ કેશવ ।
અવલોકન-દાનેન ભૂયો માં પારયાચ્યુત

। ઇતિ ।
દેવાલયં પ્રવિશ્યાથ સ્તોત્રાણીષ્ટાનિ કીર્તયન્ ।
કૃષ્ણસ્ય તુલસી-વર્જં નિર્માલ્યમ્ અપસારયેત્

અથ નિર્માલ્યોત્તારણમ્
અત્રિ-સ્મૃતૌ-
પ્રાતઃ-કાલે સદા કુર્યાન્ નિર્માલ્યોત્તારણં બુધઃ ।
તૃષિતાઃ પશવો બદ્ધાઃ કન્યકા ચ રજસ્વલા ।
દેવતા ચ સનિર્માલ્યા હન્તિ પુણ્યં પુરાકૃતમ્

નારસિંહે શ્રી-યમોક્તૌ-
દેવ-માલ્યાપનયનં દેવાગારે સમૂહનમ્ ।
સ્નાપનં સર્વ-દેવાનાં ગો-પ્રદાન-સમં સ્મૃતમ્

નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
યઃ પ્રાતર્ ઉત્થાય વિધાય નિત્યં
નિર્માલ્યમ્ ઈશસ્ય નિરાકરોતિ ।
ન તસ્ય દુઃખં ન દરિદ્રતા ચ
નાકાલ-મૃત્યુર્ ન ચ રોગ-માત્રમ્

અરુણોદય-વેલાયાં નિર્માલ્યં શલ્યતાં વ્રજેત્ ।
પ્રાતસ્ તુ સ્યાન્ મહાશલ્યં ઘટિકા-માત્ર-યોગતઃ

અતિશલ્યં વિજાનીયાત્ તતો વજ્ર-પ્રહારવત્ ।
અરુણોદય-વેલાયાં શલ્યં તત્ ક્ષમતે હરિઃ

ઘટિકાયામ્ અતિક્રાન્તૌ ક્ષુદ્રં પાતકમ્ આવહેત્ ।
મુહૂર્તે સમતિક્રાન્તે પૂર્ણં પાતકમ્ ઉચ્યતે

અતિપાતકમ્ એવ્ સ્યાત્ ઘટિકાનાં ચતુષ્ટયે ।
મુહૂર્ત-ત્રિતયે પૂર્ણે મહા-પાતકમ્ ઉચ્યતે

તતઃ પરં બ્રહ્મ-વધો મહા-પાતક-પઞ્ચકમ્ ।
પ્રહરે પૂર્ણતાં યાતે પ્રાયશ્ચિત્તં તતો ન હિ

નિર્માલ્યસ્ય વિલમ્બે તુ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અથોચ્યતે ।
અતિક્રાન્તે મુહૂર્તાર્ધે સહસ્રં જપમ્ આચરેત્

પૂર્ણે મુહૂર્તે સઞ્જાતે સહસ્રં સાર્ધમ્ ઉચ્યતે ।
સહસ્ર-દ્વિતીયં કુર્યાત્ ઘટિકાનાં ચતુષ્ટયે

મુહૂર્ત-ત્રિતયેઽતીતે અયુતં જપમ્ આચરેત્ ।
પ્રહરે પૂર્ણતાં યાતે પુરશ્ચરણમ્ ઉચ્યતે ।
પ્રહરે સમતિક્રાન્તે પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે

અથ શ્રી-મુખ-પ્રક્ષાલનમ્
શ્રી-હસ્તાઙ્ઘ્રિ-મુખામ્ભોજ-ક્ષાલનાય ચ તદ્-ગૃહે ।
ગણ્ડૂષાણિ જલૈર્ દત્ત્વા દન્ત-કાષ્ઠં સમર્પયેત્

જિહ્વોલ્લેખનિકાં દત્ત્વા પાદુકે શુદ્ધ-મૃત્તિકામ્ ।
સલિલં ચ પુનર્ દદ્યાદ્ વાસો ઽપિ મુખ-માર્જનમ્

તતઃ શ્રી-તુલસીં પુણ્યામ્ અર્પયેત્ ભગવત્-પ્રિયામ્ ।
તન્-માહાત્મ્યં ચ તન્-મુખ્ય-પ્રસઙ્ગે લેખ્યમ્ અગ્રતઃ

અથ દન્ત-કાષ્ઠાર્પણ-માહાત્મ્યમ્
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે-
દન્ત-કાષ્ઠ-પ્રદાનેન દન્ત-સૌભાગ્યમ્ ઋચ્છતિ ।
જિહ્વોલ્લેખનિકાં દત્ત્વા વિરોગસ્ ત્વ્ અભિજાયતે

પાદુકાયાઃ પ્રદાનેન ગતિમ્ ઇષ્ટામ્ અવાપ્નુયાત્ ।
મૃદ્-ભાગ-દાનાદ્ દેવસ્ય ભૂમિમ્ આપ્નોત્ય્ અનુત્તમામ્

અથ મઙ્ગલ-નીરાજનમ્
પઠિત્વાથ પ્રિયાન્ શ્લોકાન્ મહા-વાદિત્ર-નિસ્વનૈઃ ।
પ્રભોર્ નીરાજનં કુર્યાન્ મઙ્ગલાખ્યં જગદ્-ધિતમ્

નીરાજનં ત્વ્ ઇદં સર્વૈઃ કર્તવ્યં શુચિ-વિગ્રહૈઃ ।
પરમ-શ્રદ્ધયોત્થાય દ્રષ્ટવ્યં ચ સદા નરૈઃ

સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ સર્વેષામ્ એતત્ સર્વેષ્ટ-પૂરકમ્ ।
સમસ્ત-દૈન્ય-દારિદ્ર્ય-દુરિતાદ્ય્-ઉપશાન્તિ-કૃત્

અથ પ્રાતઃ-સ્નાનાર્થોદ્યમઃ
તતો ઽરુણોદયસ્યાન્તે સ્નાનાર્થં નિઃસરેદ્ બહિઃ ।
કીર્તયન્ કૃષ્ણ-નામાનિ તીર્થં ગચ્છેદ્ અનન્તરમ્

તથા ચ શુક્ર-સ્મૃતૌ-
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય શુચિર્ ભૂત્વા સમાહિતઃ ।
સ્વસ્તિકાદ્ય્-આસનં બદ્ધ્વા ધ્યાત્વા કૃષ્ણ-પાદામ્બુજમ્

તતો નિર્ગત્ય નિલયાન્નામાનીમાનિ કીર્તયેત્ ।
શ્રી-વાસુદેવાનિરુદ્ધ-પ્રદ્યુમ્નાધોક્ષજાચ્યુત ।
શ્રી-કૃષ્ણાનન્ત ગોવિન્દ સઙ્કર્ષણ નમો ઽસ્તુ તે

ગત્વા તીર્થાદિકં તત્ર નિક્ષિપ્ય સ્નાન-સાધનમ્ ।
વિધિનાચર્ય મૈત્ર્ય્-આદિ-કૃત્યં શૌચં વિધાય ચ ।
આચમ્ય ખાનિ સંમાર્જ્ય સ્નાનં કુર્યાત્ યથોચિતમ્

અથ મૈત્ર્યાદિ-કૃત્ય-વિધિઃ
શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે [વિપ્ 3.11.8-15] ઔર્વ-સગર-સંવાદે ગૃહિ-ધર્મ-કથને-
તતઃ કલ્યે સમુત્થાય કુર્યાન્ મૂત્રં નરેશ્વર ।
નૈરૃત્યામ્ ઇષુ-વિક્ષેપમ્ અતીત્યાધિકં ગૃહાત્

દૂરાદાવસથાન્ મૂત્રં પુરીષં ચ સમુત્સૃજેત્ ।
પાદાવ્ અસેચનોચ્છિષ્ટે પ્રક્ષિપેન્ ન ગૃહાઙ્ગણે

આત્મ-ચ્છાયાં તરોશ્ છાયાં ગો-સૂર્યાગ્ન્ય્-અનિલાંસ્ તથા ।
ગુરું દ્વિજાદીંશ્ ચ બુધો ન મેહેત કદાચન

ન કૃષ્ટે શસ્ય-મધ્યે વા ગો-વ્રજે જન-સંસદિ ।
ન વર્ત્મનિ ન નદ્ય્-આદિ-તીર્થેષુ પુરુષર્ષભ

નાપ્સુ નૈવામ્ભસસ્ તીરે ન શ્મશાને સમાચરેત્ ।
ઉત્સર્ગં વૈ પુરીષસ્ય મૂત્રસ્ય ચ વિસર્જનમ્

ઉદઙ્મુખો દિવોત્સર્ગં વિપરીત-મુખો નિશિ ।
કુર્વીતાનાપદિ પ્રાજ્ઞો મૂત્રોત્સર્ગં ચ પાર્થિવ

તૃણૈર્ આચ્છાદ્ય વસુધાં વસ્ત્ર-પ્રાવૃત-મસ્તકઃ ।
તિષ્ઠેન્ નાતિચિરં તત્ર નૈવ કિઞ્ચિદ્ ઉદીરયેત્

તથા કૌર્મે વ્યાસ-ગીતાયામ્-
નિધાય દક્ષિણે કર્ણે બ્રહ્મ-સૂત્રમ્ ઉદઙ્મુખઃ ।
અન્તર્ધાપ્ય મહીં કાષ્ઠૈઃ પત્રૈર્ લોષ્ટ્રૈસ્ તૃણેન વા

પ્રાવૃત્ય તુ શિરઃ કુર્યાદ્ વિન્-મૂત્રસ્ય વિસર્જનમ્ ।
ન ચૈવાભિમુખઃ સ્ત્રીણાં ગુરુ-બ્રાહ્મણયોર્ ગવામ્ ।
ન દેવ-દેવાલયોર્ નાપામ્ અપિ કદાચન

નદીં જ્યોતીંષિ વીક્ષિત્વા ન વાય્વ્-અગ્નિ-મુખો ઽપિ વા ।
પ્રયાદિત્યં પ્રત્યનલં પ્રતિસોમં તથૈવ ચ

કાશી-કાણ્ડે શ્રી-સ્કન્દાગસ્ત્ય-સંવાદે-
તતશ્ ચાવશ્યકં કર્તું નૈરૃતીં દિશમ્ આશ્રયેત્ ।
ગ્રામાદ્ ધનુઃ-શતં ગચ્છેન્ નગરાચ્ ચ ચતુર્ગુણમ્

કર્ણોપવીત્ય્-ઉદગ્-વક્ત્રો દિવસે સન્ધ્યયોર્ અપિ ।
વિન્-મૂત્રે વિસૃજેન્ મૌની નિશાયાં દક્ષિણા-મુખઃ

નાલોકયેદ્ દિશો ભાગાન્ જ્યોતિશ્ ચક્રં નભો ઽમલમ્ ।
વામેન પાણિના શિશ્નં ધૃત્વોત્તિષ્ઠેત્ પ્રયત્નવાન્

તત્રૈવાગ્રે-
ન મૂત્રં ગો-વ્રજે કુર્યાન્ ન વલ્મીકે ન ભસ્મનિ ।
ન ગર્તેષુ સ-સત્ત્વેષુ ન તિષ્ઠન્ ન વ્રજન્ન્ અપિ

યથા-સુખ-મુખો રાત્રૌ દિવા છાયાન્ધકારયોઃ ।
ભીતિષુ પ્રાણ-બાધાયાં કુર્યાન્ મલ-વિસર્જનમ્

વિષ્ણુ-પુરાણે [ભ્પ્ 3.11.16-18] તત્રૈવ-
વલ્મીક-મૂષિકોત્ખાતાં મૃદં નાન્તર્-જલાત્ તથા ।
શૌચાવશિષ્ટાં ગેહાચ્ ચ ન દદ્યાલ્ લેપ-સમ્ભવામ્

અન્તઃપ્રાણ્યવપન્નાં ચ હલોત્ખાતાં ચ પાર્થિવ ।
પરિત્યજેન્ મૃદશ્ ચૈતાઃ સકલાઃ શૌચ-સાધને

એકા લિઙ્ગે ગુદે તિસ્રસ્ દશ વામ-કરે નૃપ ।
હસ્ત-દ્વયે સપ્તાન્યા મૃદઃ શૌચોપપાદિકાઃ

યમ-સ્મૃતૌ-
તિસ્રસ્ તુ પાદયોર્ દેયાઃ શુદ્ધિ-કામેન નિત્યશઃ

કિં ચ-
તિસ્રસ્ તુ મૃત્તિકા દેયાઃ કૃત્વા તુ નખ-શોધનમ્

કાશી-ખણ્ડે ચ તત્રૈવ-
ગુહ્યે દદ્યાન્ મૃદં ચૈકાં પાયૌ પઞ્ચામ્બુ-સાન્તરાઃ ।
દશ વામ-કરે ચાપિ સપ્ત પાણિ-દ્વયે મૃદઃ

એકૈકાં પાદયોર્ દદ્યાત્ તિસ્રઃ પાણ્યોર્ મૃદઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇત્થં શૌચં ગૃહી કુર્યાદ્ ગન્ધ-લેપ-ક્ષયાવધિ

ક્રમાદ્ દ્વિગુણમ્ એતત્ તુ બ્રહ્મચર્યાદિષુ ત્રિષુ ।
દિવા વિહિત-શૌચાચ્ ચ રાત્રાવ્ અર્ધં સમાચરેત્

રુજાર્ધં ચ તદ્-અર્ધં ચ પથિ ચૌરાદિ-પીડિતે ।
તદ્-અર્ધ-યોષિતાં ચાપિ સ્વાસ્થ્યે ન્યૂનં ન કારયેત્ ।
આર્દ્ર-ધાત્રી-ફલોન્માના મૃદઃ શૌચે પ્રકીર્તિતાઃ

શઙ્ખ-સ્મૃતૌ-
મૃત્તિકા તુ સમુદ્દિષ્ટા ત્રિપર્વી પૂર્યતે યયા

દક્ષ-સ્મૃતૌ-
અર્ધ-પ્રસૃતિ-માત્રા તુ પ્રથમા મૃત્તિકા સ્મૃતા ।
દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ તદ્-અર્ધં પરિકીર્તિતા

અથ કેવલ-મૂત્રોત્સર્ગે
દક્ષઃ-
એકા લિઙ્ગે તુ સવ્યે ત્રિર્ ઉભયોર્ મૃદ્-દ્વયં સ્મૃતમ્

બ્રાહ્મે-
પાદયોર્ દ્વે ગૃહીત્વા ચ સુપ્રક્ષાલિત-પાણિના ।
આચમ્ય તુ તતઃ શુદ્ધઃ સ્મૃત્વા વિષ્ણું સનાતનમ્

વિષ્ણુ-પુરાણે [ભ્પ્ 3.11.19-21] તત્રૈવ-
અચ્છેનાગન્ધ-ફેનેન જલેનાબુદ્બુદેન ચ ।
આચામેત મૃદં ભૂયસ્ તથા દદ્યાત્ સમાહિતઃ

નિષ્પાદિતાઙ્ઘ્રિ-શૌચસ્ તુ પાપાવ્ અભ્યુક્ષ્ય વૈ પુનઃ ।
ત્રિઃ પિબેત્ સલિલં તેન તથા દ્વિઃ પરિમાર્જયેત્

શીર્ષણ્યાનિ તતઃ ખાનિ મૂર્ધાનં ચ મૃદા લભેત્ ।
બાહૂ નાભિં ચ તોયેન હૃદયં ચાપિ સંસ્પૃશેત્

અત્ર ચ વિશેષો દક્ષેણોક્તઃ-
પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ પાદૌ ચ ત્રિઃ પિબેદ્ અમ્બુ વીક્ષિતમ્ ।
સંવૃત્તાઙ્ગુષ્ઠ-મૂલેન દ્વિઃ પ્રમૃજ્યાત્ તતો મુખમ્

સંહત્ય તિસૃભિઃ પૂર્વમ્ આસ્યમ્ એવમ્ ઉપસ્પૃશેત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિન્યા ઘ્રાણં પશ્ચાદ્ અનન્તરમ્

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ ચક્ષુઃ-શ્રોત્રે પુનઃ પુનઃ ।
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠયોર્ નાભિં હૃદયં તુ તલેન વૈ ।
સર્વાભિસ્ તુ શિરઃ પશ્ચાદ્ બાહૂ ચાગ્રેણ સંસ્પૃશેત્

તથા કાશી-ખણ્ડે તત્રૈવ-
પ્રાગ્ આસ્ય ઉદગાસ્યો વા સૂપવિષ્ટઃ શુચૌ ભુવિ ।
ઉપસ્પૃશેદ્ વિહીનાયાં તુષાઙ્ગારાસ્થિ-ભસ્મભિઃ

અનુષ્ણાભિર્ અફેનાભિર્ અદ્ભિર્ હૃદ્ગાભિર્ અત્વરઃ ।
બ્રાહ્મણો બ્રહ્મ-તીર્થેન દૃષ્ટિ-પૂતનાભિર્ આચમેત્

કણ્ઠ-ગાભિર્ નૃપઃ શુધ્યેત્ તાલુગાભિસ્ તથોરુજઃ ।
સ્ત્રી-શૂદ્રાવાસ્યસંસ્પર્શ-માત્રેણાપિ વિસુધ્યતઃ

યાજ્ઞવલ્ક્ય-સ્મૃતૌ-
પાદ-ક્ષાલન-શેષેણ નાચામેત્ વારિણા દ્વિજઃ ।
યદ્ય્ આચમેત્ સ્રાવયિત્વા ભૂમૌ બૌધાયનો ઽબ્રવીત્

ભરદ્વાજ-સ્મૃતૌ-
પાણિના દક્ષિણેનૈવ સંહતાઙ્ગુલિનાચમેત્ ।
મુક્તાઙ્ગુષ્ઠક-નિષ્ઠેન નક-સ્પૃષ્ટા અપસ્ ત્યજેત્

કૌર્મે ચ વ્યાસ-ગીતાયામ્-
ભુક્ત્વા પીત્વા ચ સુપ્ત્વા ચ સ્નાત્વા રથ્યોપસર્પણે ।
ઔષ્ઠૌ વિલોમકૌ સ્પૃષ્ટ્વા વાસો વિપરિધાય ચ

રેતો-મૂત્ર-પુરીષાણામ્ ઉત્સર્ગેઽનૃત-ભાષણે ।
ષ્થીવિત્વાધ્યયનારમ્ભે કાશ-શ્વાસાગમે તથા

ચત્વરં વા શ્મશાનં વા સમભ્યસ્ય દ્વિજોત્તમઃ ।
સન્ધ્યોર્ ઉભયોસ્ તદ્વદ્ આચાન્તો ઽપ્ય્ આચમેત્ પુનઃ

કિં ચ-
શિરઃ પ્રાવૃત્ય કણ્ઠં વા મુક્તકચ્છ-શિખો ઽપિ વા ।
અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમ્ આચાન્તો ઽપ્ય્ અશુચિર્ ભવેત્

સોપાનત્કૌ જલસ્થો વા નોષ્ણીષી ચાચમેદ્ બુધઃ ।
ન ચૈવ વર્ષ-ધારાભિર્ હસ્તોચ્છિષ્ટે તથા બુધઃ

નૈક-હસ્તાર્પિઉત્ત-જલૈર્ વિના સૂત્રેણ વા પુનઃ ।
ન પાદુકાસન-સ્થો વા બહિર્ જાનુર્ અથાપિ વા

અથ વૈષ્ણવાચમનમ્
ત્રિઃ-પાને કેશવં નારાયણં માધવમ્ અપ્ય્ અથ ।
પ્રક્ષાલને દ્વયોઃ પાણ્યોર્ ગોવિન્દં વિષ્ણુમ્ અપ્ય્ ઉભૌ

મધુસૂદનમ્ એકં ચ માર્જનેઽન્યં ત્રિવિક્રમમ્

ઉન્માર્જનેઽપ્ય્ અધરયોર્ વામન-શ્રીધરાવ્ ઉભૌ

પ્રક્ષાલને પુનઃ પાણ્યોર્ હૃષીકેશં ચ પાદયોઃ ।
પદ્મનાભં પ્રોક્ષણે તુ મૂર્ધ્નો દામોદરં તતઃ

વાસુદેવં મુખે સઙ્કર્ષણં પ્રદ્યુમ્નમ્ ઇત્ય્ ઉભૌ ।
નાસયોર્ નેત્ર-યુગલેઽનિરુદ્ધં પુરુષોત્તમમ્ ।
અધોક્ષજં નૃસિંહં ચ કર્ણયોર્ નાભિતો ઽચ્યુતમ્

જનાર્દનં ચ હૃદયે ઉપેન્દ્રં મસ્તકે તતઃ ।
દક્ષિણે તુ હરિં બાહૌ વામે કૃષ્ણં યથાવિધિ ।
નમો ઽનન્તં ચ ચતુર્થ્ય્-અન્તમ્ આચામેત્ ક્રમતો જપન્

અશક્તઃ કેવલમ્ દક્ષં સ્પૃશેત્ કર્ણં તથા ચ વાક્ ।
કુર્વીતાલભનં વાપિ દક્ષિણ-શ્રવણસ્ય વૈ

અથ દન્ત-ધાવન-વિધિઃ
તત્ર કાત્યાયનઃ-
ઉત્થાય નેત્રં પ્રક્ષાલ્ય શુચિર્ ભૂત્વા સમાહિતઃ ।
પરિજપ્ય ચ મન્ત્રેણ ભક્ષયેદ્ દન્ત-ધાવનમ્

મન્ત્રશ્ ચાયમ્-
આયુર્ બલં યશો વર્ચઃ પ્રજા પશુ-વસૂનિ ચ ।
બ્રહ્મ પ્રજ્ઞાં ચ મેધાં ચ ત્વં નો ધેહિ વનસ્પતે

તસ્ય નિત્યતા
કાશી-ખણ્ડે-
અથો મુખ-વિશુદ્ધ્ય્-અર્થં ગૃહ્ણીયાદ્ દન્ત-ધાવનમ્ ।
આચાન્તો ઽપ્ય્ અશુચિર્ યસ્માદ્ અકૃત્વા દન્ત-ધાવનમ્

વારાહે ચ-
દન્ત-કાષ્ઠમ્ અખાદિત્વા યસ્ તુ મામ્ ઉપસર્પતિ ।
સર્વ-કાલ-કૃતં કર્મ તેન ચૈકેન નશ્યતિ

અથ દન્ત-કાષ્ઠ-નિષિદ્ધ-દિનાનિ
મનુઃ-
ચતુર્દશ્ય્-અષ્ટમી-દર્શ-પૌર્ણમાસ્ય્-અર્ક-સઙ્ક્રમઃ ।
એષુ સ્ત્રી-તૈલ-માંસાનિ દન્ત-કાષ્ઠાનિ વર્જયેત્

સંવર્તકઃ-
આદ્યે તિથૌ નવમ્યાં ચ ક્ષયે ચન્દ્રમસસ્ તથા ।
આદિત્ય્-વારે શૌરે ચ વર્જયેદ્ દન્ત-ધાવનમ્

કાત્યાયનઃ-
પ્રતિપદ્-દર્શ-ષષ્ઠીષુ નવમ્યાં ચ વિશેષતઃ ।
દન્તાનાં કાષ્ઠ-સંયોગો દહત્ય્ આસપ્તમં કુલમ્

વૃદ્ધ-વશિષ્ઠઃ-
ઉપવાસે તથા શ્રાદ્ધેન ખાદેદ્ દન્ત-ધાવનમ્ ।
દન્તાનાં કાષ્ઠ-સંયોગો હન્તિ સપ્ત-કુલાનિ વૈ

અન્યત્ર ચ-
પ્રતિપદ્-દર-ષષ્ઠીષુ નવમ્ય્-એકાદશી-રવૌ ।
દન્તાનાં કાષ્ઠ-સંયોગો હન્તિ પુણ્યં પુરા-કૃતમ્

અથ તત્ર પ્રતિનિધિઃ
દિનએષ્વ્ એતેષુ કાષ્ઠૈર્ હિ દન્તાનાં ધાવનસ્ય તુ ।
નિષિદ્ધત્વાત્ તૃણૈઃ કુર્યાત્ તથા કાષ્ઠેતરૈશ્ ચ તત્

તથા ચ વ્યાસઃ-
પ્રતિપદ્-દર્શ-ષષ્ઠીષુ નવમ્યાં દન્ત-ધાવનમ્ ।
પર્ણૈર્ અન્યત્ર કાષ્ઠૈશ્ ચ જીવોલ્લેખ્હઃ સદૈવ હિ

પૈઠીનસિઃ-
અલાભે ચ નિષેધે વા કાષ્ઠાનાં દન્ત-ધાવનમ્ ।
પર્ણાદિના વિશુદ્ધેન જિહ્વોલ્લેખઃ સદૈવ હિ

અથ તત્રૈવાપવાદઃ
કાષ્ઠૈઃ પ્રતિપદ્-આદૌ યન્ નિષિદ્ધં દન્ત-ધાવનમ્ ।
તૃણ-પર્ણૈસ્ તુ તત્ કુર્યાદ્ અમામ્ એકાદશીં વિના

અત એવ વ્યાસસ્ય વચનાન્તરમ્-
અલાભે દન્ત-કાષ્ઠાનાં નિષિદ્ધાયાં તથા તિથૌ ।
અપાં દ્વાદશ-ગણ્ડૂષૈર્ વિદધ્યાદ્ દન્ત-ધાવનમ્

કાશી-ખણ્ડે તત્રૈવ-
મુખે પર્યુષિતે યસ્માદ્ ભવેદ્ અશુચિ-ભાગ્ નરઃ ।
તતઃ કુર્યાત્ પ્રયત્નેન શુદ્ધ્ય્-અર્થં દન્ત-ધાવનમ્

ઉપવાસેઽપિ નો દુષ્યેદ્ દન્ત-ધાવનમ્ અઞ્જનમ્ ।
ગન્ધાલઙ્કાર-સદ્-વસ્ત્ર-પુષ્પ-માલાનુલેપનમ્

અથ દન્ત-કાષ્ઠાનિ
સ્મૃતૌ-
સર્વ કણ્ટકિનઃ પુણ્યાઃ આયુર્દાઃ ક્ષીરિણઃ સ્મૃતાઃ ।
કટુ-તિક્ત-કષાયાશ્ ચ બલારોગ્ય-સુખ-પ્રદાઃ

કિં ચ-
પલાશાનાં દન્ત-કાષ્ઠં પાદુકે ચૈવ વર્જયેત્ ।
વર્જયેચ્ ચ પ્રયત્નેન બટં વાશ્વત્થમ્ એવ ચ

કૌર્મે શ્રી-વ્યાસ-ગીતાયામ્-
મધ્યાઙ્ગુલિ-સમસ્થૌલ્યં દ્વાદશાઙ્ગુલ-સમ્મિતમ્ ।
સ-ત્વચં દન્ત-કાષ્ઠં યત્ તદ્-અગ્રે ન તુ ધારયેત્

ક્ષીરિ-વૃક્ષ-સમુદ્ભૂતં માલતી-સમ્ભવં શુભમ્ ।
અપામાર્ગં ચ બિલ્વં વા કર-વીરં વિશેષતહ્

વર્જયિત્વા નિનિતાનિ ગૃહીત્વૈકં યથોદિતમ્ ।
પરિહૃત્ય દિનં પાપં ભક્ષયેદ્ વૈ વિધાનવિત્

ન પાટયેત્ દન્ત-કાષ્ઠં નાઙ્ગુલ્ય્-અગ્રેણ ધારયેત્ ।
પ્રક્ષાલ્ય ભુક્ત્વા તજ્ જહ્યાત્ શુચૌ દેશે સમાહિતઃ

કાશી-ખણ્ડે ચ તત્રૈવ-
કનિષ્ઠાગ્ર-પરીણાહં સ-ત્વચં નિર્વ્રણં ઋજુમ્ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલ-માનં ચ સાર્દ્રં સ્યાદ્ દન્ત-ધાવનમ્ ।
જિહ્વોલ્લેખનિકામ્ વાપિ કુર્યાચ્ ચાપાકૃતિં શુભામ્

રામાર્ચન-ચન્દ્રિકાયામ્ ચ-
દન્તોલ્લેખો વિતસ્ત્યા ભવતિ પરિમિતાદ્ અન્નમ્ ઇત્ય્ આદિ-મન્ત્રાત્
પ્રાતઃ ક્ષીર્ય્-આદિ-કાષ્ઠાદ્ વટ-ખદિર-પલાશૈર્ વિનાર્કામ્ર-બિલ્વૈઃ ।
ભુક્ત્વા ગણ્ડૂષ-ષટ્કં દ્વિર્ અપિ કુશમ્ ઋતે દેશિનીમ્ અઙ્ગુલીભિર્
નન્દાભૂતાષ્ટ-પર્વણ્ય્ અપિ ન ખલુ નવમ્ય્-અર્ક-સઙ્ક્રાન્તિ-પાતે

અથ કેશ-પ્રસાધનાદિઃ
તતશ્ ચાચમ્ય વિધિવત્ કૃત્વા કેશ-પ્રસાધનમ્ ।
સ્મૃત્વા પ્રણવ-ગાયત્ર્યૌ નિબધ્નીયાચ્ છિખાં દ્વિજઃ

તથા ચોક્તં-
ન દક્ષિણા-મુખો નોર્ધ્વં કુર્યાત્ કેશ-પ્રસાધનમ્ ।
સ્મૃત્વોઙ્કારં ચ ગાયત્રીં નિબધ્નીયાચ્ ચિખાન્તતઃ

અથ સ્નાનમ્
વિષ્ણુ-પુરાણે [ભ્પ્ 3.11.25] તત્રૈવ-
નદી-નદ-તડાગેષુ દેવ-ખાત-જલેષુ ચ ।
નિત્ય-ક્રિયાર્થં સ્નાયીત ગિરિ-પ્રસ્રવણેષુ ચ

કૂપેષૂદ્ધૃત-તોયેન સ્નાનં કુર્વીત વા ભુવિ ।
સ્નાયીતોદ્ધૃત-તોયેન અથવા ભુવ્ય્ અસમ્ભવે

અથ સ્નાન-નિત્યતા
તત્ર કાત્યાયનઃ-
યથાહનિ તથા પ્રાતર્ નિત્યં સ્નાયાદ્ અનાતુરઃ ।
અત્યન્ત-મલિનઃ કાયો નવ-ચ્છિદ્ર-સમન્વિતઃ ।
સ્રવત્ એવ દિવા-રાત્રૌ પ્રાતઃ-સ્નાનં વિશોધનમ્

દક્ષઃ-
પ્રાતર્ મધ્યાહ્નયોઃ સ્નાનં વાનપ્રસ્થ-ગૃહસ્થયોઃ ।
યતેસ્ ત્રિ-સવનં સ્નાનં સકૃત્ તુ બ્રહ્મચારિણઃ

સર્વે ચાપિ સકૃત્ કુર્યુર્ અશક્તૌ ચોદકં વિના

કિં ચ-
અશિરસ્કં ભવેત્ સ્નાનમ્ અશક્તૌ કર્મિણાં સદા ।
આર્દ્રેણ વાસસા વાપિ પાણિના વાપિ માર્જનમ્

શઙ્ખશ્ ચ-
અસ્નાતસ્ તુ પુમાન્ નાર્હો જપાદિ-હવનાદિષુ

કૌર્મે વ્યાસ-ગીતાયામ્-
પ્રાતઃ-સ્નાનં વિના પુંસાં પાપિત્વં કર્મસુ સ્મૃતમ્ ।
હોમે જપે વિશેષેણ તસ્માત્ સ્નાનં સમાચરેત્

કાશી-ખણ્ડે-
પ્રસ્વેદ-લાલસાદ્યાક્લિન્નો નિદ્રાધીનો યતો નરઃ ।
પ્રાતઃ-સ્નાનાત્ તતો ઽર્હઃ સ્યાન્ મન્ત્ર-સ્તોત્ર-જપાદિષુ

પાદ્મે ચ દેવહૂતિ-વિકુણ્ડલ-સંવાદે [પદ્મપ્ 3.31.55-56] --
સ્નાનં વિના તુ યો ભુઙ્ક્તે મલાશી સ સદા નરઃ ।
અસ્નાયિનો ઽશુચેસ્ તસ્ય વિમુખાઃ પિતૃ-દેવતાઃ

સ્નાન-હીનો નરઃ પાપઃ સ્નાન-હીનો નરો ઽશુચિઃ ।
અસ્નાયી નરકં ભુઙ્ક્તે પુંસ્-કીટાદિષુ જાયતે

અથ સ્નાન-માહાત્મ્યમ્
મહાભારતે [5.37.29] ઉદ્યોગ-પર્વણિ શ્રી-વિદુરોક્તૌ-
ગુણા દશ સ્નાન-શીલં ભજન્તે
બલં રૂપં સ્વર-વર્ણ-પ્રશુદ્ધિઃ ।
સ્પર્શશ્ ચ ગન્ધશ્ ચ વિશુદ્ધતા ચ
શ્રીઃ સૌકુમાર્યં પ્રવરાશ્ ચ નાર્યઃ

પાદ્મે ચ [3.31.54-58] તત્રૈવ-
યામ્યં હિ યાતના-દુઃખં નિત્ય-સ્નાયી ન પશ્યતિ ।
નિત્ય-સ્નાનેન પૂયન્તે અપિ પાપ-કૃતો નરાઃ

પ્રાતઃ-સ્નાનં હરેદ્ વૈશ્ય બાહ્યાભ્યન્તરજં મલમ્ ।
પ્રાતઃ-સ્નાનેન નિષ્પાપો નરો ન નિરયં વ્રજેત્

યે પુનઃ સ્રોતસિ સ્નાનમ્ આચરન્તીહ પર્વણિ ।
તેનૈવ નરકં યાન્તિ ન જાયન્તે કુયોનિષુ

દુઃસ્વપ્ના દુષ્ટ-ચિન્તાશ્ ચ બન્ધ્યા ભવન્તિ સર્વદા ।
પ્રાતઃ-સ્નાનેન શુદ્ધાનાં પુરુષાણાં વિશાં વર

અત્રિ-સ્મૃતૌ-
સ્નાને મનઃ-પ્રસાદઃ સ્યાદ્ દેવા અભિમુખાઃ સદા ।
સૌભાગ્યં શ્રીઃ સુખં પુષ્ટિઃ પુણ્યં વિદ્યા યશો ધૃતિઃ

મહા-પાપાન્ય્ અલક્ષ્મીં ચ દુરિતં દુર્વિચિન્તિતમ્ ।
શોક-દુઃખાદિ હરતે પ્રાતઃ-સ્નાનં વિશેષતઃ

કૌર્મે તત્રૈવ-
પ્રાતઃ-સ્નાનં પ્રશંસન્તિ દૃષ્ટાદૃષ્ટ-કરં હિ તત્ ।
પ્રાતઃ-સ્નાનેન પાપાનિ પૂયન્તે નાત્ર સંશયઃ

કાશી-ખણ્ડે ચ-
પ્રાતઃ-સ્નાનાત્ યતઃ શુધ્યેત્ કાયો ઽયં મલિનઃ સદા ।
છિદ્રિતો નવભિશ્ છિદ્રૈઃ સ્રવત્ય્ એવ દિવા-નિશમ્

ઉત્સાહ-મેધા-સૌભાગ્ય-રૂપ-સમ્પત્-પ્રવર્તકમ્ ।
મનઃ-પ્રસન્નતા-હેતુઃ પ્રાતઃ-સ્નાનં પ્રશસ્યતે

પ્રાતઃ પ્રાતસ્ તુ યત્ સ્નાનં સંજાતે ચારુણોદ્વયે ।
પ્રાજાપત્ય-સમં પ્રાહુસ્ તન્ મહાઘ-વિઘાતકૃત્

પ્રાતઃ-સ્નાનં હરેત્ પાપમ્ અલક્ષ્મીં ગ્લાનિમ્ એવ ચ ।
અશુચિત્વં ચ દુઃસ્વપ્નં તુષ્ટિં પુષ્ટિં પ્રયચ્છતિ

નોપસર્પન્તિ વૈ દુષ્ટાઃ પ્રાતઃ-સ્નાયિ-જનં ક્વચિત્ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટ-ફલં તસ્માત્ પ્રાતઃ-સ્નાનં સમાચરેત્

સ્નાન-માત્રં તથા પ્રાતઃ-સ્નાનં ચાત્ર નિયોજિતમ્ ।
યદ્યપ્ય્ અન્યો ઽન્ય-મિલિતે પૃથગ્ જ્ઞેયે તથાપ્ય્ અમૂ

અથ સ્નાન-વિધિઃ
અથ તીર્થ-ગતસ્ તત્ર ધૌત-વસ્ત્રં કુશાંસ્ તથા ।
મૃત્તિકાં ચ તટે ન્યસ્ય સ્નાયાત્ સ્વ-સ્વ-વિધાનતઃ

અધૌતેન તુ વસ્ત્રેણ નિત્ય-નૈમિત્તિકીં ક્રિયામ્ ।
કુર્વન્ ન ફલમ્ આપ્નોતિ કૃતા ચેન્ નિષ્ફલા ભવેત્

ધૌતાઙ્ઘ્રિ-પાણિર્ આચાન્તઃ કૃત્વા સઙ્કલ્પમ્ આદરાત્ ।
ગઙ્ગાદિ-સ્મરણં કૃત્વા તીર્થાયાર્ઘ્યં સમર્પયેત્

સાગર-સ્વન-નિર્ઘોષ-દણ્ડ-હસ્તાસુરાન્તક ।
જગત્-સ્રષ્ટર્ જગન્-મર્દિન્ નમામિ ત્વાં સુરેશ્વર

ઇમં મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય તીર્થ-સ્નાનં સમાચરેત્ ।
અન્યથા તત્-ફલસ્યાર્ધં તીર્થેશો હરતિ સ્વયમ્

નત્વાથ તીર્થં સ્નાનાર્થમ્ અનુજ્ઞાં પ્રાર્થયેદ્ ઇમામ્ ।
દેવદેવ જગન્નાથ શઙ્ખ-ચક્ર-ગદાધર ।
દેહિ વિષ્ણો મમાનુજ્ઞાં તવ તીર્થ-નિષેવણે

। ઇતિ ।
વિધિવન્ મૃદમ્ આદાય તીર્થ-તોયે પ્રવિશ્ય ચ ।
પ્રવાહાભિમુખો નદ્યાં સ્યાદ્ અન્યત્રાર્ક-સમ્મુખઃ

દિગ્-બન્ધં વિધિનાચર્ય તીર્થાનિ પરિકલ્પ્ય ચ ।
આવાહયેદ્ ભગવતીં ગઙ્ગામ્ આદિત્ય-મણ્ડલાત્

દર્ભ-પાણિઃ કૃત-પ્રાણાયામઃ કૃષ્ણ-પદામ્બુજમ્ ।
ધ્યાત્વા તન્-નામ સઙ્કીર્ત્ય નિમજ્જેત્ પુણ્ય-વારિણિ

આચમ્ય મૂલ-મન્ત્રં ચ સ-પ્રાણાયામકં જપન્ ।
કૃષ્ણં ધ્યાયન્ જલે ભૂયો નિમજ્જ્ય સ્નાનમ્ આચરેત્

કૃત્વાઘ-મર્ષણાન્તં ચ નામભિઃ કેશવાદિભિઃ ।
તત્ર દ્વાદશધા તોયે નિમજ્જ્ય સ્નાનમ્ આચરેત્

તત્ર વિશેષઃ
શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
પ્રસિદ્ધેષુ ચ તીર્થેષુ યદ્ય્ અન્યસ્યાભિધાં સ્મરેત્ ।
સ્નાતકં તં તુ તત્ તીર્થમ્ અભિશપ્ય ક્ષણાદ્ વ્રજેત્

। ઇતિ ।
ઇતિ વૈદિક-તાન્ત્રિક-મિશ્રિતો વિધિઃ ।
પાદ્મે વૈશાખ્ય-માહાત્મ્યે [પદ્મપ્ 5.95.12-16, 20-23] શ્રી-નારદામ્બરીષ-સંવાદે -
એવમ્ ઉચ્ચાર્ય તત્-તીર્થે પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વાગ્ યતઃ ।
સ્મરન્ નારાયણં દેવં સ્નાનં કુર્યાદ્ વિધાનતઃ

તીર્થં પ્રકલ્પયેદ્ ધીમાન્ મૂલ-મન્ત્રમ્ ઇમં પઠન્ ।
ઔં નમો નારાયણાય મૂલ-મન્ત્ર ઉદાહૃતઃ

દર્ભ-પાણિસ્ તુ વિધિવદ્ આચાન્તઃ પ્રણતો ભુવિ ।
ચતુર્-હસ્ત-સમાયુક્તં ચતુરસ્રં સમન્તતઃ

પ્રકલ્પ્યાવાહયેદ્ ગઙ્ગાં મન્ત્રેણાનેન માનવઃ ।
વિષ્ણુ-પાદ-પ્રસૂતાસિ વૈષ્ણવી વિષ્ણુ-દેવતા ।
ત્રાહિ નસ્ ત્વેનસસ્ તસ્માદ્ આજન્મ-મરણાન્તિકાત્

। ઇત્યાદિ ।
સપ્ત-વારાભિજપ્તેન કર-સમ્પુટ-યોજિતે ।
મૂર્ધ્નિ કૃત્વા જલં ભૂપશ્ ચતુર્ વા પઞ્ચ સપ્ત વા ।
સ્નાનં કૃત્વા મૃદા તદ્વદ્ આમન્ત્ર્ય તુ વિધાનતઃ

અશ્વ-ક્રાન્તે રથ-ક્રાન્તે વિષ્ણુ-ક્રાન્તે વસુન્ધરે ।
મૃત્તિકે હર મે પાપં યન્ મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્

ઉદ્ધૃતાસિ વરાહેણ વિષ્ણુના શત-બાહુના ।
નમસ્ તે સર્વ-લોકાનાં પ્રભવારણિ સુવ્રતે

। ઇતિ ।
ગુરોઃ સન્નિહિતસ્યાથ પિત્રોશ્ ચ ચરણોદકૈઃ ।
વિપ્રાણાં ચ પદામ્ભોધિઃ કુર્યાન્ મૂર્ધન્ય્ અભિષેચનમ્

તથા ચ પાદ્મે-
ગુરોઃ પાદોદકં પુત્ર તીર્થ-કોટિ-ફલ-પ્રદમ્

કિં ચ-
વિપ્ર-પાદોદક-ક્લિન્નં યસ્ય તિષ્ઠતિ વૈ શિરઃ ।
તસ્ય ભાગીરથી-સ્નાનમ્ અહન્ય્ અહનિ જાયતે

તથા ગૌતમીય-તન્ત્રે-
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ તાનિ તીર્થાનિ સાગરે ।
સ-સાગરાણિ તીર્થાનિ પાદે વિપ્રસ્ય દક્ષિણે

। ઇતિ ।
શઙ્ખે વસન્તિ સર્વાણિ તીર્થાનિ ચ વિશેષતઃ ।
શઙ્ખેન મૂલ-મન્ત્રેણાભિષેકં પુનર્ આચરેત્

તથૈવ તુલસી-મિશ્ર-શાલગ્રામ-શિલામ્ભસા ।
અભિષેકં વિદધ્યાચ્ ચ પીત્વા તત્ કિંચિદ્ અગ્રતઃ

તદ્ ઉક્તં ગૌતમીય-તન્ત્રે-
શાલગ્રામ-શિલા-તોયં તુલસી-ગન્ધ-મિશ્રિતમ્ ।
કૃત્વા શઙ્ખે ભ્રામયંસ્ ત્રિઃ પ્રક્ષિપેન્ નિજ-મૂર્ધનિ

શાલગ્રામ-શિલા-તોયમ્ અપીત્વા યસ્ તુ મસ્તકે ।
પ્રેક્ષેપણં પ્રકુર્વીત બ્રહ્મહા સ નિગદ્યતે

વિષ્ણુ-પાદોદકાન્ પૂર્વં વિપ્ર-પાદોદકં પિબેત્ ।
વિરુદ્ધમ્ આચરન્ મોહાદ્ બ્રહ્મહા સ નિગદ્યતે

શ્રી-ચરણામૃત-ધારણ-મન્ત્રઃ
અકાલ-મૃત્યુ-હરણં સર્વ-વ્યાધિ-વિનાશનમ્ ।
વિષ્ણોઃ પાદોદકં પીત્વા શિરસા ધારયામ્ય્ અહમ્

। ઇતિ ।
લેખ્યો ઽગ્ર્યે કૃષ્ણ-પાદાબ્જ-તીર્થ-ધારણ-પાનયોઃ ।
મહિમાત્ર તુ તત્-તીર્થેનાભિષેકસ્ય લિખ્યતે

અથ શ્રી-ચરણોદકાભિષેક-માહાત્મ્યમ્
પદ્મ-પુરાણે [3.31.38, 139-140]-
સ સ્નાતઃ સર્વ-તીર્થેષુ સર્વ-યજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
શાલગ્રામ-શિલા-તોયૈર્ યો ઽભિષેકં સમાચરેત્

ગઙ્ગા ગોદાવરી રેવા નદ્યો મુક્તિ-પ્રદાસ્ તુ યાઃ ।
નિવસન્તિ સતીર્થાસ્ તાઃ શાલગ્રામ-શિલા-જલે

કોટિ-તીર્થ-સહસ્રૈસ્ તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ ।
તીર્થં યદિ ભવેત્ પુણ્યં શાલગ્રામ-શિલોદ્ભવમ્

તત્રૈવ શ્રી-ગૌતમામ્બરીષ-સંવાદે-
યેષાં ધૌતાનિ ગાત્રાણિ હરેઃ પાદોદકેન વૈ ।
અમ્બરીષ કુલે તેષાં દાસો ઽસ્મિ વશગઃ સદા

રાજન્તે તાનિ તાવચ્ ચ તીર્થાનિ ભુવન-ત્રયે ।
યાવન્ ન પ્રાપ્યતે તોયં શાલગ્રામાભિષેકજમ્

સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે-
ગૃહેઽપિ વસતસ્ તસ્ય ગઙ્ગા-સ્નાનં દિને દિને ।
શાલગ્રામ-શિલા-તોયૈર્ યો ઽબિષિઞ્ચતિ માનવઃ

તત્રૈવાન્યત્ર ચ-
યાનિ કાનિ ચ તીર્થાનિ બ્રહ્માદ્યા દેવતાસ્ તથા ।
વિષ્ણુ-પાદોદકસ્યૈતે કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

શાલગ્રામોદ્ભ્વઓ દેવો દેવો દ્વારવતી-ભવઃ ।
ઉભયોઃ સ્નાન-તોયેન બ્રહ્મ-હત્યા નિવર્તતે

કિં ચ-
સ વૈ ચાવભૃત-સ્નાતઃ સ ચ ગઙ્ગા-જલાપ્લુતઃ ।
વિષ્ણુ-પાદોદકં કૃત્વા શઙ્ખેયઃ સ્નાતિ માનવઃ

શ્રી-નૃસિંહ-પુરાણે-
ગઙ્ગા-પ્રયાગ-ગય-નૈમિષ-પુષ્કરાણિ
પુણ્યાનિ યાનિ કુરુ-જાઙ્ગલ-યામુનાનિ ।
કાલેન તીર્થ-સલિલાનિ પુનન્તિ પાપં
પાદોદકં ભગવતઃ પ્રપુનાતિ સદ્યઃ

સ્મૃતૌ ચ-
ત્રિ-રાત્રિ-ફલદા નદ્યો યાઃ કાશ્ચિદ્ અસમુદ્રગાઃ ।
સમુદ્રગાશ્ ચ પક્ષસ્ય માસસ્ય સરિતાં પતિઃ

ષણ્-માસ-ફલદા ગોદા વત્સરસ્ય તુ જાહ્નવી ।
પાદોદકં ભગવતો દ્વાદશાબ્દ-ફલ-પ્રદમ્

તન્-નિત્યતા
ગરુડ-પુરાણે-
જલં ચ યેષાં તુલસી-વિમિશ્રિતં
પાદોદકં ચક્ર-શિલા-સમુદ્ભવમ્ ।
નિત્યં ત્રિસન્ધ્યં પ્લવતે ન ગાત્રં
ખગેન્દ્ર તે ધર્મ-બહિષ્કૃતા નરાઃ

। ઇતિ ।
તતો જલાઞ્જલીન્ ક્ષિપ્ત્વા મૂર્ધ્નિ ત્રીન્ કુમ્ભ-મુદ્રયા ।
મૂલેનાથાવિશેષેણ કુર્યાદ્ દેવાદિ-તર્પણમ્

અથ સામાન્યતો દેવાદિ-તર્પણમ્
તચ્ ચ વૈદિકેષુ પ્રસિદ્ધમ્ એવ-
બ્રહ્માદયો યે દેવાસ્ તાન્ દેવાન્ તર્પયામિ । ભૂર્-દેવાંસ્ તર્પયામિ । ભુવર્-દેવાંસ્ તર્પયામિ । સ્વર્-દેવાંસ્ તર્પયામિ । ભૂર્-ભુવઃ-સ્વર્-દેવાંસ્ તર્પયામિ

। ઇત્ય્ આદિ ।
આચામ્યાઙ્ગાનિ સંમાર્જ્ય સ્નાન-વસ્ત્રાણ્ય-વાસસા ।
પરિધાયાંશુકે શુક્લે નિવિશ્યાચમનં ચરેત્

વિધિવત્ તિલકં કૃત્વા પુનશ્ ચાચમ્ય વૈષ્ણવઃ ।
વિધાય વૈદિકીં સન્ધ્યામ્ અથોપાસીત તાન્ત્રિકીમ્

અથ વૈદિકી સન્ધ્યા
કૌર્મે તત્રૈવ-
પ્રાક્-કુલેષુ તતઃ સ્થિત્વા દર્ભેષુ સુસમાહિતઃ ।
પ્રાણાયામ-ત્રયં કૃત્વા ધ્યાયેત્ સન્ધ્યામ્ ઇતિ શ્રુતિઃ

મનુ-સ્મૃતૌ (?)-
બ્રાહ્મણાઃ શાક્તિકાઃ સર્વે ન શૈવા ન ચ વૈષ્ણવાઃ ।
યત ઉપાસતે દેવીં ગાયત્રીં વેદ-માતરમ્

યા ચ સન્ધ્યા જગત્-સૂતિર્ માયાતીતા હિ નિષ્કલા ।
ઐશ્વરી કેવલા શક્તિસ્ તત્ત્વ-ત્રય-સમુદ્ભવા

ધ્યાત્વાર્ક-મણ્ડલ-ગતાં સાવિત્રીં તાં જપેદ્ બુધઃ ।
પ્રાઙ્-મુખઃ સતતં વિપ્રઃ સન્ધ્યોપાસનમ્ આચરેત્

કિં ચ-
સહસ્ર-પરમાં નિત્યં શત-મધ્યાં દશાવરામ્ ।
સાવિત્રીં વૈ જપેદ્ વિદ્વાન્ પ્રાઙ્-મુખઃ પ્રયતઃ સ્થિતઃ

કિં ચ-
સન્ધ્યા-હીનો ઽશુચિર્ નિત્યમ્ અનર્હઃ સર્વ-કર્મસુ ।
યદ્ અન્યત્ કુરુતે કિઞ્ચિન્ ન તસ્ય ફલમ્ અપ્નુયાત્

યો ઽન્યત્ર કુરુતે યત્નં ધર્મ-કાર્યે દ્વિજોત્તમઃ ।
વિહાય સન્ધ્યા-પ્રણતિં સ યાતિ નરકાયુતમ્

અનન્ય-ચેતસઃ શાન્તા બ્રાહ્મણા વેદ-પારગાઃ ।
ઉપાસ્ય વિધિવત્ સન્ધ્યાં પ્રાપ્તાઃ પૂર્વે પરાં ગતિમ્

અથ તાન્ત્રિકી સન્ધ્યા
તતઃ સમ્પૂજ્ય સલિલે નિજાં શ્રી-મન્ત્ર-દેવતામ્ ।
તર્પયેદ્ વિધિના તસ્ય તથિવાવરણાનિ ચ

તથા ચ બોધાયન-સ્મૃતૌ-
હવિષાગ્નૌ જલે પુષ્પૈર્ ધ્યાનેન હૃદયે હરિમ્ ।
અર્ચન્તિ સૂરયો નિત્યં જપેન રવિ-મણ્ડલે

પાદ્મે ચ તત્રૈવ-
સૂર્યે ચાભ્યર્હણં શ્રેષ્ઠં સલિલે સલિલાદિભિઃ

અથ તદ્-વિધિઃ
મૂલ-મન્ત્રમ્ અથોચ્ચાર્ય ધ્યાયન્ કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-પઙ્કજે ।
શ્રી-કૃષ્ણં તર્પયામીતિ ત્રિઃ સમ્યક્ તર્પયેત્ કૃતી

ધ્યાનોદ્દિષ્ટ-સ્વરૂપાય સૂર્ય-મણ્ડલ-વર્તિને ।
કૃષ્ણાય કામ-ગાયત્ર્યા દદ્યાદ્ અર્ઘ્યમ્ અનન્તરમ્

અથ કામ-ગાયત્રી
શ્રી-સનત્-કુમાર-કલ્પે-
આદૌ મન્મથમ્ ઉદ્ધૃત્ય કામ-દેવ-પદં વદેત્ ।
આયાન્તે વિદ્મહે પુષ્પ-બાણાયેતિ પદં વદેત્ ।
ધીમહીતિ તથોક્ત્વાથ તન્ નો ઽનઙ્ગઃ પ્રચોદયાત્

। ઇતિ ।
અથાર્ક-મણ્ડલે કૃષ્ણં ધ્યાત્વૈતાં દશધા જપેત્ ।
ક્ષમસ્વેતિ તમ્ ઉદ્વાસ્ય દદ્યાદ્ અર્ઘ્યં વિવસ્વતે

વિધિસ્ તાન્તિર્ક-સન્ધ્યાયા જલેઽર્ચાયાશ્ ચ કશ્ચન ।
યો ઽન્યો મન્યેત સો ઽપ્ય્ અત્ર તદ્-વિશેષાય લિખ્યતે

અથ મતાન્તર-તાન્ત્રિક-સન્ધ્યા-વિધિઃ
આદૌ દક્ષિણ-હસ્તેન ગૃહ્ણીયાદ્ વારિ વૈષ્ણવઃ ।
તતો હૃદય-મન્ત્રેણ વામ-પાણિ-તલેઽર્પયેત્

તદ્-અઙ્ગુલી-વિનિર્યાતામ્ભઃ-કણૈર્ દક્ષ-પાણિના ।
મસ્તકે નેત્ર-મન્ત્રેણ કુર્યાત્ સમ્પ્રોક્ષણં તતઃ

શિષ્ટં તચ્ ચાસ્ત્ર-મન્ત્રેણાદાયામ્ભો દક્ષ-પાણિના ।
અધઃ ક્ષિપેત્ પુનશ્ ચૈવમ્ ઇતિ વાર-ચતુષ્ટયમ્

પુનર્ હૃદય-મન્ત્રેણાદાયામ્ભો દક્ષ-પાણિના ।
નાસા-પુટેન વામેનાઘ્રાયાન્યેન વિસર્જયેત્

અથામ્ભો ઽઞ્જલિમ્ આદાય સૂર્ય-મણ્ડલ-વર્તિને ।
અર્ઘ્યં ગોપાલ-ગાયત્ર્યા કૃષ્ણાય ત્રિર્ નિવેદયેત્

સા ચોક્તા
બ્રૂયાદ્ ગોપીજનં ઙેઽન્તં વિદ્મહે ઇત્ય્ અતઃ પરમ્ ।
પુનર્ ગોપી-જનં તદ્વદ્ ધીમહીતિ તતઃ પરમ્ ।
તન્ નઃ કૃષ્ણ ઇતિ પ્રાન્તે પ્રપૂર્વં ચોદયાદ્ ઇતિ

મૂર્ધ્નિ ન્યસેત્ તદ્-અઙ્ગાનિ લલાટે નેત્રયોર્ દ્વયોઃ ।
ભુજયોઃ પાદયોશ્ ચૈવ સર્વાઙ્ગેષુ તથા ક્રમાત્

તાનિ ચોક્તાનિ-
પઞ્ચભિશ્ ચ તિર્ભિશ્ ચૈવ પઞ્ચભિશ્ ચ ત્રિભિઃ પુનઃ ।
ચતુર્ભિશ્ ચ ચતુર્ભિશ્ ચ કુર્યાદ્ અઙ્ગાનિ વર્ણકિઃ

। ઇતિ ।
રાસ-ક્રીડા-રતં કૃષ્ણં ધ્યાત્વા ચાદિત્ય-મણ્ડલે ।
તત્-સમ્મુખોત્ક્ષિપ્ત-ભુજો ગાયત્રીં તાં જપેત્ ક્ષણમ્

અથ તત્ર જલે શ્રી-ભગવત્-પૂજા-વિધિઃ
અઙ્ગ-ન્યાસં સ્વ-મન્ત્રેણ કૃત્વાથાબ્જં જલાન્તરે ।
સઞ્ચિન્ત્ય પીઠ-મન્ત્રેણ તર્પયેચ્ ચ સકૃત્ સકૃત્

તસ્મિંશ્ ચ કૃષ્ણમ્ આવાહ્ય સકલીકૃત્ય માનસાન્ ।
પઞ્ચોપચારાત્ દત્ત્વાપ્સુ ધેનુ-મુદ્રાં પ્રદર્શયેત્

તજ્-જલં ચામૃતં ધ્યાત્વા સ્વ-મન્ત્રેણાભિમન્ત્ર્ય ચ ।
અષ્ટોત્તર-શતં કૃષ્ણોત્તમાઙ્ગે તર્પયેત્ કૃતી

તતશ્ ચ મૂલ-મન્ત્રેણ વારાન્ વૈ પઞ્ચ-વિંશતિમ્ ।
અભિજપ્તેનોદકેનાચમનં વિધિના ચરેત્

અથ વિશેષતો દેવાદિ-તર્પણમ્
પાદ્મે [1.20.156-163; તત્રૈવ-
બ્રહ્માણં તર્પયેત્ પૂર્વં વિષ્ણું રુદ્રં પ્રજાપતીન્ ।
દેવા યક્ષાસ્ તથા નાગા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

ક્રૂરાઃ સર્પાઃ સુપર્ણાશ્ ચ તરવો જમ્ભકાદયઃ ।
વિદ્યાધરા જલધરાસ્ તથૈવાકાશ-ગામિનઃ

નિરાધારાશ્ ચ યે જીવા પાપ-ધર્મ-રતાશ્ ચ યે ।
તેષામ્ આપ્યાયનાયૈતદ્ દીયતે સલિલં મયા

કૃતોપવીતો દેવેભ્યો નિવીતી ચ ભવેત્ તતઃ ।
મનુષ્યાંસ્ તર્પયેદ્ ભક્ત્યા ઋષિ-પુત્રાન્ ઋષીંસ્ તથા

સનકશ્ ચ સનન્દશ્ ચ તૃતીયશ્ ચ સનાતનઃ ।
કપિલશ્ ચાસુરિશ્ ચૈવ વોઢુઃ પઞ્ચ-શિખસ્ તથા ।
સર્વે તે તૃપ્તિમ્ આયાન્તુ મદ્-દત્તેનામ્બુના સદા

મરીચિમ્ અત્ર્ય્-અઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
પ્રચેતસં વસિષ્ઠં ચ ભૃગું નારદમ્ એવ ચ ।
દેવ-બ્રહ્મ-ઋષીન્ સર્વાંસ્ તર્પયેત્ સાક્ષતોદકૈઃ

અપસવ્યં તતઃ કૃત્વાસવ્યં જાનુ ચ ભૂતલે ।
અગ્નિષ્વ્ આત્તાસ્ તથા સૌમ્યા બહિષ્મન્તસ્ તથોષ્મપાઃ

કવ્યાનલૌ બર્હિષદસ્ તથા ચૈવાજ્યપાઃ પુનઃ ।
તર્પયેત્ પિતૃ-ભક્ત્યા ચ સ-તિલોક્દક-ચન્દનૈઃ

યમાય ધર્મ-રાજાય મૃત્યવે ચાન્તકાય ચ ।
વૈવસ્વતાય કાલાય સર્વ-ભૂતાક્ષયાય ચ

ઔડુમ્બરાય દધ્નાય નીલાય પરમેષ્ઠિને ।
વૃકોદરાય ચિત્રાય ચિત્ર-ગુપ્તાય વૈ નમઃ

દર્ભ-પાણિઃ સુપ્રયતઃ પિતૄન્ સ્વાન્ તર્પયેત્ તતઃ

પિત્રાદીન્ નામ-ગોત્રેણ તથા માતા-મહાન્ અપિ ।
સન્તર્પ્ય વિધિના સર્વાન્ ઇમં મન્ત્રમ્ ઉદીરયેત્

યેઽબાન્ધવા બાન્ધવા વા યેઽન્ય-જન્મનિ બાન્ધવાઃ ।
તે તૃપ્તિમ્ અખિલાં યાન્તુ યે ચાસ્મત્-તોય-કાઙ્ક્ષિણઃ

। ઇતિ ।
સન્ધ્યોપાસનતઃ પૂર્વં કેચિદ્ દેવાદિ-તર્પણમ્ ।
મન્યન્તે સકૃદ્ એવેદં પુરાણોક્તાનુસારતઃ

તથા ચ પાદ્મે, સ્નાને મૃદ્-ગ્રહણાનન્તરમ્-
એવં સ્નાત્વા તતઃ પશ્ચાદ્ આચમ્ય સુવિધાનતઃ ।
ઉત્થાય વાસસી શુક્લે શુદ્ધે તુ પરિધાય વૈ ।
તતસ્ તુ તર્પણં કુર્યાત્ ત્રૈલોક્યાપ્યાયનાય વૈ

અત એવ શ્રી-રામાર્ચન-ચન્દ્રિકાયામ્-
નિષ્પીડયિત્વા વસ્ત્રં તુ પશ્ચાત્ સન્ધ્યાં સમાચરેત્ ।
અન્યથા કુરુતે યસ્ તુ સ્નાનં તસ્યાફલં ભવેત્

કિં ચ-
વસ્ત્રં ત્રિગુણિતં યસ્ તુ નિષ્પીડયતિ મૂઢ-ધીઃ ।
વૃથા સ્નાનં ભવેત્ તસ્ય નિષ્પીડયતિ ચામ્બુનિ

કાશી-કાણ્ડે-
અપિ સર્વ-નદી-તોયૈર્ મૃત્-કૂટૈશ્ ચાથ ગો-રસૈઃ ।
આપાતમ્ આચરેચ્ છૌચં ભાવ-દુષ્ટો ન શુદ્ધિ-ભાક્

નક્તં દિનં નિમજ્જ્યાપ્સુ કૈવર્તાઃ કિમ્ ઉ પાવનાઃ ।
શતશો ઽપિ તથા સ્નાતા ન શુદ્ધા ભાવ-દૂષિતાઃ

પાદ્મે વૈશાખ-માહાત્મ્યે [5.87.30,33] શ્રી-નારદામ્બરીષ-સંવાદે-
પુણ્યેન ગાઙ્ગેન જલેન કાલે
દેશેઽપિ યઃ સ્નાન-પરો ઽપિ ભૂપ ।
આજન્મતો ભાવ-હતો ઽપિ દાતા ન
શુદ્ધ્યતીત્ય્ એવ મતં મમૈતત્

પ્રજ્વાલ્ય વહ્નિં ઘૃત-તૈલ-સિક્તં
પ્રદક્ષિણાવર્ત-શિખં સ્વ-કાલે ।
પ્રવિશ્ય દગ્ધઃ કિલ ભાવ-દુષ્ટો
ન સ્વર્ગમ્ આપ્નોતિ ફલં ન ચાન્યત્

અતએવ ભવિષ્યોત્તરે-
યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ વાઙ્ મનશ્ ચ સુસંયતમ્ ।
વિદ્યા-તપશ્ ચ કીર્તિશ્ ચ સ તીર્થ-ફલમ્ આપ્નુયાત્

અશ્રદ્દધાનઃ પાપાત્મા નાસ્તિકો ઽચ્છિન્ન-સંશયઃ ।
હેતુ-નિષ્ઠશ્ ચ પઞ્ચૈતે ન તીર્થ-ફલ-ભાગિનઃ