હરિભક્તિવિલાસ · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટ-વિલિખિતે શ્રી-ભગવદ્-ભક્તિ-વિલાસે
ગૌરવો નામ પ્રથમો વિલાસઃ
2. દૈક્સિક-વિલસ
દ્વિતીયો વિલાસઃ
દૈક્ષિકઃ
તં શ્રીમત્-કૃષ્ણ-ચૈતન્યં વન્દે જગદ્-ગુરુમ્ ।
યસ્યાનુકમ્પયા શ્વાપિ મહાબ્ધિં સન્તરેત્ સુખમ્

અથ દીક્ષા-વિધિઃ
દીક્ષા-વિધિર્ લિખ્યતેઽત્રાનુસૃત્ય ક્રમ-દીપિકામ્ ।
વિના દીક્ષાં હિ પૂજાયાં નાધિકારો ઽસ્તિ કર્હિચિત્

આગમે --
દ્વિજાનામ્ અનુપેતાનાં સ્વ-કર્માધ્યયનાદિષુ ।
યથાધિકારો નાસ્તીહ સ્યાચ્ ચોપનયનાદ્ અનુ

તથાત્રાદીક્ષિતાનાં તુ મન્ત્રદેવાર્ચનાદિષુ ।
નાધિકારો ઽસ્ત્ય્ અતઃ કુર્યાદ્ આત્માનં શિવસંસ્તુતમ્

સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-પ્રસઙ્ગે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે --
તે નરાઃ પશવો લોકે કિં તેષાં જીવને ફલમ્ ।
યૈર્ ન લબ્ધા હરેર્ દીક્ષા નાર્ચિતો વા જનાર્દનઃ

તત્રૈવ શ્રી-રુક્માઙ્ગદ-મોહિની-સંવાદે, વિષ્ણુ-યામલે ચ -
અદિક્ષિતસ્ય વામોરુ કૃતં સર્વં નિરર્થકમ્ ।
પશુ-યોનિમ્ અવાપ્નોતિ દીક્ષા-વિરહિતો જનઃ

વિશેષતો વિષ્ણુ-યામલે -
સ્નેહાદ્ વા લોભતો વાપિ યો ગૃહ્ણીયાદ્ અદીક્ષયા ।
તસ્મિન્ ગુરૌ સ-શિષ્યે તુ દેવતા-શાપ આપતેત્

વિષ્ણુ-રહસ્યે ચ -
અવિજ્ઞાય વિધાનોક્તં હરિ-પૂજા-વિધિ-ક્રિયામ્ ।
કુર્વન્ ભક્ત્યા સમાપ્નોતિ શત-ભાગં વિધાનતઃ

દિવ્યં જ્ઞાનં યતો દદ્યાત્ કુર્યાત્ પાપસ્ય સઙ્ક્ષયમ્ ।
તસ્માદ્ દીક્ષેતિ સા પ્રોક્તા દેશિકૈસ્ તત્ત્વકોવિદૈઃ

અતો ગુરું પ્રણમ્યૈવં સર્વસ્વં વિનિવેદ્ય ચ ।
ગૃહ્ણીયાદ્ વૈષ્ણવં મન્ત્રં દીક્ષાપૂર્વં વિધાનતઃ

સ્કાન્દે તત્રૈવ શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે -
તપસ્વિનઃ કર્મ-નિષ્ઠાઃ શ્રેષ્ઠાસ્ તે વૈ નરા ભુવિ ।
પ્રાપ્તા યૈસ્ તુ હરેર્ દીક્ષા સર્વ-દુઃખ-વિમોચિની

તન્ત્ર-સાગરે ચ --
યથા કાઞ્ચનતાં યાતિ કાંસ્યં રસવિધાનતઃ ।
તથા દીક્ષાવિધાનેન દ્વિજત્વં જાયતે નૃણામ્

અથ દીક્ષા-કાલઃ -- તત્ર માસ-શુદ્ધિઃ
આગમે -
મન્ત્ર-સ્વીકરણં ચૈત્રે બહુ-દુઃહ-ફલ-પ્રદમ્ ।
વૈશાખે રત્ન-લાભઃ સ્યાજ્ જ્યૈષ્ઠે તુ મરણં ધ્રુવમ્

આષાઢે બન્ધુ-નાશાય શ્રાવણે તુ ભયાવહમ્ ।
પ્રજા-હાનિર્ ભાદ્રપદે સર્વત્ર શુભમ્ આશ્વિને

કાર્ત્તિકે ધન-વૃદ્ધિઃ સ્યાન્ માર્ગશીર્ષે શુભ-પ્રદમ્ ।
પૌષે તુ જ્ઞાન-હાનિઃ સ્યાન્ માઘે મેધાવિ-વર્ધનમ્ ।
ફાલ્ગુને સર્વ-વશ્યત્વમ્ આચાર્યૈઃ પરિકીર્તિતમ્

ક્વચિચ્ ચ -
સમૃદ્ધિઃ શ્રાવણે નૂનં જ્ઞાનં સ્યાત્ કાર્ત્તિકે તથા ।
ફાલ્ગુનેઽપિ સમૃદ્ધિઃ સ્યાન્ મલમાસં પરિત્યજેત્

ગૌતમીયે-
મન્ત્રારમ્ભસ્ તુ ચૈત્રે સ્યાત્ સમસ્ત-પુરુષાર્થદઃ ।
વૈશાખે રત્ન-લાભઃ સ્યાત્ જ્યૈષ્ઠે તુ મરણં ધ્રુવમ્

આષાઢે બન્ધુ-નાશઃ સ્યાત્ પૂર્ણાયુઃ શ્રાવણે ભવેત્ ।
પ્રજા-નાશો ભવેદ્ ભાદ્રે આશ્વિને રત્ન-સઞ્ચયઃ

કાર્ત્તિકે મન્ત્ર-સિદ્ધિઃ સ્યાત્ માર્ગ-શીર્ષે તથા ભવેત્ ।
પૌષે તુ શત્રુ-પીડા સ્યાત્ માઘે મેધા-વિવર્ધનમ્ ।
ફાલ્ગુને સર્વ-કામાઃ સ્યુર્ મલ-માસં પરિત્યજેત્

સ્કાન્દે તત્રૈવ શ્રી-રુક્માઙ્ગદ-મોહિની-સંવાદે-
કાર્ત્તિકે તુ કૃતા દીક્ષા નૄણાં જન્મ-નિકૃન્તની ।
તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન દીક્ષાં કુર્વીત કાર્ત્તિકે

શ્રીમદ્-ગોપાલ-મન્ત્રાણાં દીક્ષાયાં તુ ન દુષ્યતિ ।
ચૈત્ર-માસે યદ્ ઉક્તા તદ્ દીક્ષા તત્રૈવ દેશિકૈઃ

અથ બાર-શુદ્ધિઃ
રવૌ ગુરૌ તથા સોમે કર્તવ્યં બુધ-શુક્રયોઃ

અથ નક્ષત્ર-શુદ્ધિઃ
નારદ-તન્ત્રે-
રોહિણી શ્રવણાર્દ્રા ચ ધનિષ્ઠા ચોત્તરાત્રયઃ ।
પુષ્યં શતભિષશ્ ચૈવ દીક્ષા-નક્ષત્રમ્ ઉચ્યતે

ક્વચિચ્ ચ-
અશ્વિની-રોહિણી-સ્વાતિ-વિશાખા-હસ્તભેષુ ચ ।
જ્યેષ્ઠોત્તરાત્રયેષ્વ્ એવ કુર્યાન્ મન્ત્રાભિષેચનમ્

અથ તિથિ-શુદ્ધિઃ
સાર-સઙ્ગ્રહે-
દ્વિતીયા પઞ્ચમી ચૈવ ષષ્ઠી ચૈવ વિશેષતઃ ।
દ્વાદશ્યામ્ અપિ કર્તવ્યં ત્રયોદશ્યામ્ અથાપિ ચ

ક્વચિચ્ ચ-
પૂર્ણિમા પઞ્ચમી ચૈવ દ્વિતીયા સપ્તમી તથા ।
ત્રયોદશી ચ દશમી પ્રશસ્તા સર્વ-કામદા

। ઇતિ ।
એવં શુદ્ધે દિને શુક્લ-પક્ષે શુક્ર-ગુરૂદયે ।
સલ્-લગ્ને ચન્દ્ર-તારાનુકૂલે દીક્ષા પ્રશસ્યતે

અથાત્રાપવાદઃ (વિશેષ-વિધિઃ)
રુદ્ર-યામલે-
સત્-તીર્થેઽર્ક-વિધુ-ગ્રાસે તન્તુ-દામન-પર્વણોઃ ।
મન્ત્ર-દીક્ષાં પ્રકુર્વીત માસ-ર્ક્ષાદિ ન શોધયેત્

સુલગ્ન-ચન્દ્ર-તારાદિ-બલમ્ અત્ર સદૈવ હિ ।
લબ્ધો ઽત્ર મન્તોર્ દીર્ઘાયુઃ-સમ્પત્-સન્તતિ-વર્ધનઃ

સૂર્ય-ગ્રહણ-કાલેન સમાનો નાસ્તિ કશ્ચન ।
યત્ર યદ્ યત્ કૃતં સર્વમ્ અનન્ત-ફલદં ભવેત્ ।
ન માસ-તિથિ-વારાદિ-શોધનં સૂર્ય-પર્વણિ

તત્ત્વ-સાગરે ચ-
દુર્લભે સદ્-ગુરૂણાં ચ સકૃત્ સઙ્ગ ઉપસ્થિતે ।
તદ્-અનુજ્ઞા યદા લબ્ધા સ દીક્ષાવસરો મહાન્

ગ્રામે વા યદિ વારણ્યે ક્ષેત્રે વા દિવસે નિશિ ।
આગચ્છતિ ગુરુર્ દૈવાદ્ યદા દીક્ષા તદાજ્ઞયા

યદૈવેચ્છા તદા દીક્ષા ગુરોર્ આજ્ઞાનુરૂપતઃ ।
ન તીર્થં ન વ્રતં હોમો ન સ્નાનં ન જપ-ક્રિયા ।
દીક્ષાયાઃ કરણં કિન્તુ સ્વેચ્છા-પ્રાપ્તે તુ સદ્-ગુરૌ

અથ મણ્ડપ-નિર્માણ-વિધિઃ
ક્રિયાવત્યાદિ-ભેદેન ભવેદ્ દીક્ષા ચતુર્વિધા ।
તત્ર ક્રિયાવતી દીક્ષા સઙ્ક્ષેપેણૈવ લિખ્યતે

ભૂમિં સંસ્કૃત્ય તસ્યાઙ્ ચાર્ચયિત્વા વાસ્તુ-દેવતાઃ ।
સપ્ત-હસ્ત-મિતં કુર્યાન્ મણ્ડપં રમ્ય-વેદિકમ્

અષ્ટ-ધ્વજં ચતુર્ધારં ક્ષીર-પાદપ-તોરણમ્ । ત્રિગુણીકૃત-સૂત્રાઢ્યં કુશમાલાભિવેષ્ટિતમ્

અથ કુણ્ડ-નિર્માણ-વિધિઃ
તસ્મિંશ્ ચ દિશિ કૌવેર્યાં ચતુષ્કોણં ત્રિમેખલમ્ ।
કુણ્ડે કુર્યાચ્ ચતુર્વિંશત્ય્-અઙ્ગુલિ-પ્રમિતં બુધહ્

ખાતં ત્રિમેખલોચ્છ્રાય-સહિતં તાવદ્ આચરેત્ ।
તસ્માત્ ખાતાદ્ બહિઃ કુર્યાત્ કણ્ઠમ્ એકાઙ્ગુલં ધ્રુવમ્

તત્રાદ્ય્-મેખલોચ્છ્રાય-વિસ્તારૌ ચતુર્-અઙ્ગુલૌ ।
ત્ર્ય્-અઙ્ગુલૌ તૌ દ્વિતીયાયાસ્ તૃતીયાયા યુગાઙ્ગુલૌ

યોનિં ચ પશ્ચિમે ભાગે મેખલા-ત્રિતયોપરિ ।
ષડ્-અઙ્ગુલાં ચ વિસ્તારે દૈર્ઘ્યે ચ દ્વાદશાઙ્ગુલામ્

એકાઙ્ગુલાં તથોચ્છ્રાયે મધ્યે છિદ્ર-સમન્વિતામ્ ।
ગદાધરાકૃતિં કુર્યાદ્ વિધિવન્ મેખલાન્વિતામ્

શતાર્ધ-હોમે કુણ્ડં સ્યાદ્ ઊર્ધ્વ-મુષ્ટિ-કરોન્મિતમ્

શત-હોમેઽરત્નિ-માત્રમ્ સહસ્રે પાણિના મિતમ્ ।
લક્ષે ચતુર્ભિર્ હસ્તૈશ્ ચ કોટૌ તૈર્ અષ્ટભિર્ મિતમ્ ।
ચતુરસ્રં કુણ્ડ-ખાતં કુર્વીતાધશ્ ચ તાદૃશમ્

હોમસ્ ત્વ્ અધિક-સઙ્ખાકઃ કુણ્ડે વૈ ન્યૂન-સઙ્ખ્યયા ।
કૃતે કાર્યો ન ચ્ અન્યૂન-સઙ્ખ્યાકઃ સઙ્ખયાધિકે

યથાવિધ્ય્ એવ કર્તવ્યં કુણ્ડં યત્નેન ધીમતા ।
અન્યથા બહવો દોષા ભવેયુર્ બહુ-દુઃખદાઃ

તદ્ ઉક્તં તાન્ત્રિકૈઃ-
એવં લક્ષણ-સંયુક્તં કુણ્ડમ્ ઇષ્ટ-ફલ-પ્રદમ્ ।
અનેક-દોષદં કુણ્ડં યત્ર ન્યૂનાધિકામ્ ભવેત્

તસ્માત્ સમ્યક્ પરીક્ષ્યૈવ કર્તવ્યં શુભમ્ ઇચ્છતા ।
હસ્ત-માત્રં સ્થણ્ડિલં વા સંક્ષિપ્તે હોમ-કર્મણિ

હારીતેનાપિ -
વિસ્તારાધિક્ય-હીનત્વે અલ્પાયુર્ જાયતે ધ્રુવમ્ ।
ખાતાધિક્યે ભવેદ્ યોગી હીને તુ ધન-સંક્ષયઃ ।
કુણ્ડે વક્રે ચ સન્તાપો મરણં છિન્ન-મેખલે

શોકસ્ તુ મેખલોનત્વે તદાધિક્યે પશુ-ક્ષયઃ ।
ભાર્યા-નાશો યોનિ-હીને કણ્ઠ-હીને શુભ-ક્ષયઃ

અઙ્ગુલિ-પરિમાણં ચોક્તમ્-
તિર્યગ્-યવોદરાણ્યષ્ટાવ્ ઊર્ધ્વા વા બ્રીહયસ્ ત્રયઃ ।
જ્ઞેયમ્ અઙ્ગુલિ-માનં તુ મધ્યમા મધ્ય-પર્વણા

। ઇતિ ।
વિશેષો ઽપેક્ષિતો ઽન્યત્ર સ્રક્-સ્રુવ-પ્રક્રિયાદિકઃ ।
જ્ઞેયો ગ્રન્થાન્તરાત્ સો ઽત્રાધિક્ય-ભીત્યા ન લિખ્યતે

અથ દીક્ષા-મણ્ડલ-વિધિઃ
અથોક્ષિતે પઞ્ચ-ગવ્યૈર્ ગન્ધામ્ભોભિશ્ ચ મણ્ડપે ।
યથાવિધિ લિખેદ્ દીક્ષા-મણ્ડલં વેદિકોપરિ

તન્-મધ્યે ચાષ્ટપત્રાબ્જં બહિર્ વૃત્ત-ત્રયં તતઃ ।
તતો રાશીંસ્ તતઃ પીઠં ચતુષ્પાદ-સમન્વિતમ્

તસ્માદ્ બહિશ્ ચતુર્દિક્ષુ લિખેદ્ વીથી-ચતુષ્ટયમ્ ।
શોભાપશોભા-કોણાઢ્યં તતો દ્વાર-ચતુષ્ટયમ્

અથ દીક્ષાઙ્ગ-પૂજા
પ્રાતઃ-કૃત્યં ગુરુઃ કૃત્વા યથા-સ્થાનં ન્યસેત્ તતઃ ।
શઙ્ખં પૂજોપચારાંશ્ ચ પુરો-લેખ્ય-પ્રકારતઃ

તત્રાદૌ કુમ્ભ-સ્થાપન-વિધિઃ
ગુરૂન્ ગણેશં ચાભ્યર્ચ્ય પીઠ-પૂજાં વિધાય ચ ।
પદ્મ-મધ્યે ન્યસેત્ શાલીંસ્ તણ્ડુલાંશ્ ચ કુશાંસ્ તથા

વહ્નેર્ દશ-કલા યાદિવર્ણાદ્યાશ્ ચ કુશોપરિ ।
ન્યસ્યાભ્યર્ચ્ય જપંસ્ તારં ન્યસેત્ કુમ્ભં યથોદિતમ્

તાશ્ ચોક્તાઃ-
ધૂમ્રાર્ચિર્ ઉષ્મા જ્વલની જ્વાલિની વિસ્ફુલિઙિની ।
સુશ્રીઃ સુરૂપા કપિલા હવ્ય-કવ્યવહે અપિ

। ઇતિ ।
કાદ્યષ્ઠાન્તૈર્ યુતા ભાદ્યૈર્ ડાન્તૈશ્ ચાર્ણૈર્ વિલોમગૈઃ ।
સૂર્યસ્ય ચ કલાઃ કુમ્ભે દ્વાદશ ન્યસ્ય પૂજયેત્
અધુના તસ્મિન્ કુણ્ડે સૂર્ય-કલાનાં ન્યાસાદિકં લિખતિ-કાદ્યૈર્ ઇતિ । કકારાદ્યૈષ્ ઠ-કારાન્તૈર્ અર્ણૈર્ વર્ણૈર્ યુતા દ્વાદશાપિ કલાઃ । ચ-કારઃ સમુચ્ચયે । ભ-કારાદ્યૈર્ ડ-કારાન્તૈર્ વર્ણૈર્ અપિ યુતાઃ । નનુ, ભ-કારાદીનાં દ્વાદશ-વર્ણાનાં ડ-કારાન્તતા કથં સ્યાત્ ? ક્રમેણ ક્ષ-કારાન્તતા-પ્રાપ્તેસ્ તત્રાહ-વિલોમગૈઃ વ્યુત્ક્રમ-પ્રાપ્તૈઃ । અયમ્ અર્થઃ-અનુલોમ-પઠિત-ક-કારાદ્યૈકૈકમ્ અક્ષરં પ્રતિલોમ-પઠિત-ભ-કારાદ્ય્-એકૈકાક્ષરેણ સહિતમ્ આદૌ સૂર્ય-કલાસુ સંયોજ્ય ન્યાસાદિકં કુર્યાદ્ ઇતિ । પ્રયોગશ્ ચ કં ભં તપન્યૈ નમ ઇત્ય્ આદિ

તાશ્ ચોક્તાઃ-
તપની તાપની ધૂમ્રા ભ્રામરી જ્વાલિની રુચિઃ ।
સુષુમ્ણા ભોગદા વિશ્વા બોધિની ધારિણી ક્ષમા

। ઇતિ ।
કુબ્મ્હાન્તર્ નિક્ષિપેન્ મૂલ-મન્ત્રેણ કુસુમં સિતમ્ ।
સાક્ષતં સસિતં સ્વર્ણં સ-રત્નં ચ કુશાંસ્ તથા
તતશ્ ચોક્ત-પ્રકારેણાધાર-રૂપમ્ અગ્નિં કુમ્ભ-રૂપં સૂર્યં ચ વિચિન્ત્ય કુમ્ભસ્ય તસ્ય અન્તર્ મધ્યે શુક્લ-કુસુમાદિકં ક્ષિપેત્ । સ-સિતં સ-શર્કરમ્ । તદ્ ઉક્તમ્-
પ્રોત્તોલયિત્વા તન્-મધ્યે શુક્લ-પુષ્પં સિતા-યુતમ્ ।
સ્વર્ણં રત્નં ચ કૂર્ચં ચ મૂલેનૈવ વિનિક્ષિપેત્ ॥
। ઇતિ ।
યચ્ ચ મૂલ-ગ્રન્થાર્થાદ્ અધિકં કિંચિલ્ લિખતે, તત્ પૂર્વ-ગતસ્ય યથોદિતમ્ ઇત્ય્ અસ્યાનુવર્તનાદ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્

કુમ્ભં ચ વિધિના તીર્થામ્બુના શુદ્ધેન પૂરયેત્ ।
જલે ચેન્દુકુલા ન્યસ્ય સસ્વરાઃ ષોડશાર્ચયેત્

તાશ્ ચોક્તાઃ-
અમૃતા માનદા પૂષા તુષ્ટિઃ પુષ્ટી રતિર્ ધૃતિઃ ।
શશિની ચન્દ્રિકા કાન્તિર્ જ્યોત્સ્ના શ્રીઃ પ્રીતિર્ અઙ્ગદા ।
પૂર્ણા પૂર્ણામૃતા ચ

। ઇતિ ।
શુદ્ધામ્બુ-પૂરિતે શઙ્ખે ક્ષિપ્ત્વા ગન્ધાષ્ટકં કલાઃ ।
આવાહ્ય સર્વાસ્ તાઃ પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠામ્ આચરેત્ ક્રમાત્

ગન્ધાષ્ટકં ચોક્તમ્-
ઉશીરં કુઙ્કુમં કુષ્ઠં બાલકં ચાગુરુર્ મુરા ।
જટા-માંસી ચન્દનં ચેતીષ્ટં ગન્ધાષ્ટકં હરેઃ

। ઇતિ ।
કૈશ્ચિચ્ ચન્દન-કર્પૂરાગુરુ-કુઙ્કુમ-રોચનાઃ ।
કક્કોલ-કપિ-માંસ્યશ્ ચ ગન્ધાષ્ટકમ્ ઇદં મતમ્

તથૈવાકારજા વર્ણૈઃ કાદિભિર્ દશભિર્ દશ ।
ઉકારજાષ્ટકારાદ્યૈઃ પ-કારાદ્યૈર્ મ-કાર-જાઃ

ચતસ્રો બિન્દુજાઃ ષાદ્યૈશ્ ચતુર્ભિર્ નાદ-જાઃ કલાઃ ।
સ્વરૈઃ ષોડશભિર્ યુક્તા ન્યસેચ્ છઙ્ખે ચ ષોડશ

તાશ્ ચોક્તાઃ-
સૃષ્ટિર્ ઋદ્ધિઃ સ્મૃતિર્ મેધા કાન્તિર્ લક્ષ્મીર્ ધૃઇત્ઃ સ્થિરા ।
સ્થિતિઃ સિદ્ધિર્ અકારોત્થાઃ કલા દશ સમીરિતઃ

જરા ચ પાલિની શાન્તિર્ ઐશ્વરી રતિ-કામિકે ।
વરદા હ્લાદિની પ્રીતિર્ દીર્ઘા ચોકાર-જાઃ કલાઃ

તીક્ષ્ણા રૌદ્રા ભયા નિદ્રા તન્તીર્ ક્ષુત્ ક્રોધની ક્રિયા ।
ઉત્કારી ચૈવ મૃત્યુશ્ ચ મકારાક્ષરજાઃ કલાઃ

નિવૃત્તિશ્ ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યા શાન્તિસ્ તથૈવ ચ ।
ઇન્ધિકા દીપિકા ચૈવ રેચિકા મોચિકા પરા

સૂક્ષ્મા સૂક્ષ્મામૃતા જ્ઞાનાજ્ઞાના ચાપ્ય્ આયની તથા ।
વ્યાપિની વ્યોમ-રૂપા ચ અનન્તા નાદ-સમ્ભવાઃ

। ઇતિ ।
ન્યાસં કલાનાં સર્વાસાં કુર્યાદ્ એકૈકશઃ ક્રમાત્ ।
નામોચ્ચાર્ય ચતુર્થાન્તં તત્-તદ્-વર્ણૈર્ નમો ઽન્તકમ્

પૂર્વં પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠાયાસ્ તાસામ્ આવાહનાત્ પરમ્ ।
ઋચઃ પઞ્ચ યથા-સ્થાનં પઠેત્ તાશ્ ચાર્ચયેત્ કલાઃ

હંશઃ શુચિષદ્ ઇત્ય્ આદૌ પ્રતદ્ વિષ્ણુસ્ તતઃ પરમ્ ।
ત્ર્યમ્બકં તત્ સવિતુર્ વિષ્ણુર્ યોનિમ્ ઇતિ ક્રમાત્

તચ્ ચ શઙ્ખોદકં કુમ્ભે મૂલ-મન્ત્રેણ નિક્ષિપેત્ ।
પિદધ્યાત્ તન્ મુખં શક્ર-વલ્લી-ચૂતાદિ-પલ્લવૈઃ

શરાવેનાથ પુષ્પાદિ-યુક્તેનાચ્છાદ્ય તત્ પુનઃ ।
સંવેષ્ટ્ય વસ્ત્ર-યુગ્મેન તતઃ કુમ્ભં ચ મણ્ડયેત્

અથ કુમ્ભે શ્રી-ભગવત્-પૂજા-વિધિઃ
તસ્મિન્ન્ આવાહ્ય કલસે પરં તેજો યથા-વિધિ ।
સકલીકૃત્ય ચાચાર્યઃ પૂજયેદ્ આસનાદિભિઃ

સકલીકરણં ચોક્તમ્-
દેવતાઙ્ગે ષડ્-અઙ્ગાનાં ન્યાસઃ સ્યાત્ સકલી-કૃતિઃ

કેચિચ્ ચાહુઃ કર-ન્યાસૌ વિનાખિલૈઃ ।
ન્યાસૈસ્ તત્-તેજસઃ સાઙ્ગીકરણં સકલીકૃતઃ

એવં ચ કુમ્ભે તં સાઙ્ગોપાઙ્ગં સાવરણં પ્રભુમ્ ।
અગ્રતો લેખ્ય-વિધિનાર્ચયેદ્ ભોજ્યાર્પણાવધિ

નૈવેદ્યાર્પણતઃ પશ્ચાન્ મણ્ડલસ્ય ચ સર્વતઃ ।
સ-દીપાન્ પૈષ્ટિકાન્ ન્યસ્યેત્ સ-બીજાઙ્કુર-ભાજનાત્

અથ દીક્ષા-હોમ-વિધિઃ
તતો દીક્ષાઙ્ગ-હોમાર્થં કુણ્ડલસ્ય ચ સર્વતઃ ।
સંમાર્જ્ય દર્ભ-માર્જન્યા યથા-વિધ્ય્ ઉપલેપયેત્

વિકીર્ય સર્ષપાંસ્ તત્ર ગવ્યૈઃ સમ્પ્રોક્ષ્ય પઞ્ચભિઃ ।
મધ્યે સમ્પૂજયેદ્ વાસ્તુ-પુરુષં દિક્ષુ તત્-પતીન્

શોષણાદીનિ કુણ્ડસ્ય કૃત્વા પ્રોક્ષ્ય કુશામ્બુભિઃ ।
ઉલ્લિખ્ય ચાસ્મિન્ યોન્ય્-આદિ-સહિતં મણ્ડલં લિખેત્

શ્રી-બીજં મધ્ય-યોનૌ ચ વિલિખ્યાભુક્ષ્ય પૂજયેત્ ।
નિધાય તત્ર પુષ્પાદિ-વિષ્ટરં સાધુ કલ્પયેત્

તત્ર લક્ષ્મી-મૃત્યુ-સ્નાનાં વિષ્ણું ચાવાહ્ય પૂજયેત્ ।
તામ્રાદિ-પાત્રેણાનીયાગ્રતો ઽગ્નિં સ્થાપયેચ્ છુભ્રમ્

ગન્ધાદિનાગ્નિમ્ અભ્યર્ચ્ય વિષ્ણોઃ સક્રીડતઃ શ્રિયા ।
રેતો-રૂપં વિચિન્ત્યામું કુણ્ડં તારેણ ચાર્ચયેત્

વૈશ્વાનરેતિ મન્ત્રેણાચ્છાચ્યાગ્નિં તં સદ્-ઇન્ધનૈઃ ।
ચિત્-પિઙ્ગલેતિ પ્રજ્વાલ્યોપતિષ્ઠેદ્ અગ્નિમ્ ઇત્ય્ અમુમ્

જિહ્વા ન્યસ્યેત્ સપ્ત ત્સ્મિન્ન્ અપ્ય્ અઙ્ગેષ્વ્ અઙ્ગ-દેવતાઃ ।
ષટ્સુ ષટ્ ન્યસ્ય મૂર્તીશ્ ચ ન્યસ્યાષ્ટાભ્યર્ચયેચ્ ચ તાઃ

સપ્ત-જિહ્વાશ્ ચોક્તાઃ-
હિરણ્યા ગગના રક્તા તથા કૃષ્ણા ચ સુપ્રભા ।
બહુ-રૂપાતિ-રૂપા ચ સપ્ત જિહ્વા વસોર્ ઇમાઃ

અથાઙ્ગ-દેવતાઃ
સહસ્રાર્ચિઃ સ્વસ્તિ-પૂર્ણ ઉત્તિષ્ઠ-પુરુષસ્ તથા ।
ધૂમ-વ્યાપી સપ્ત-જિહ્વો ધનુર્ધર ઇતિ સ્મૃતઃ

અષ્ટ-મૂર્તયશ્ ચ
જાત-વેદાઃ સપ્ત-જિહ્વો હવ્ય-વાહન એવ ચ ।
અશ્વોદરજ-સંજ્ઞશ્ ચ તથા વૈશ્વાનરો ઽપરઃ ।
કૌમાર-તેજાશ્ ચ તથા વિશ્વદેવ-મુખાહ્વયૌ

। ઇતિ ।
તતો વહ્નિં પરિસ્તીર્ય સંસ્કૃતાજ્યં યથા-વિધિ ।
હુત્વા ચ વ્યાહૃતીઃ પશ્ચાત્ ત્રીન્ વારાન્ જુહુયાત્ પુનઃ

તતો ઽસ્ય ગર્ભધાનાદીન્ વિવ્હાન્તાન્ યથાક્રમમ્ ।
સંસ્કારાન્ આચરેદ્ ઉક્ત-મન્ત્રેણાષ્ટાહુતૈસ્ તથા

ઇત્થં હિ સંસ્કૃતે વહ્નૌ પીઠમ્ અભ્યર્ચ્ય તત્ર ચ ।
દેવમ્ આવાહ્ય ગન્ધાદિ-દીપાન્ત-વિધિનાર્ચયેત્

તં ચાગ્નિં દેવ-રસનાં સંકલ્પ્યાષ્ટોત્તરં બુધઃ ।
સહસ્રં જુહુયાત્ સર્પિઃ-શર્કરા-પાયસૈર્ યુતૈઃ

હુત્વાજ્યેનાથ મહતી-વ્યાહૃતીર્ વિધિના કૃતી ।
ગ્રહર્ક્ષ-કરણાદિભ્યો બલિં દદ્યાદ્ યથોદિતમ્

અથ હોમ-દ્રવ્યાદિ-પરિમાણમ્
કર્ષ-માત્રં ઘૃતં હોમે શુક્તિ-માત્રં પયઃ સ્મૃતમ્ ।
ઉક્તાનિ પઞ્ચ-ગવ્યાનિ તત્-સમાનિ મનીષિભિઃ

તત્-સમં મધુ-દુગ્ધાન્નમ્ અક્ષ-માત્રમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
દધિ પ્રસૃતિ-માત્રં સ્યાત્ લાજાઃ સ્યુઃ મુષ્ટિ-સંમિતાઃ

। ઇત્ય્ આદિ ।
અથ નત્વામ્બુ-પાનાર્થં પ્રદાયાચમનાનિ ચ ।
આત્માર્પણાન્તમ્ અભ્યર્ચ્ય લેખ્યેન વિધિનાચરેત્

અથ ગુરુ-શિષ્ય-નિયમાદિઃ
વ્રત-સ્થં વાગ્-યતં શિષ્યં પ્રવેશ્યાથ યથા-વિધિ ।
તદ્-દેહે માતૃકાં સાઙ્ગાં ન્યસ્યાથોપદિશેચ્ ચ તામ્

દેવં સાવરણં કુમ્ભ-ગતં ચાનુસ્મરન્ ગુરુઃ ।
જપ્ત્વાષ્ટોત્તર-સાહસ્રં શયીત પ્રાશ્ય કિંચન

દર્ભોપર્યજિને ત્વૈણે નિવિષ્ટો માતૃકાં સ્મરન્ ।
ગુરું ચ શિષ્યો નિદ્રાણં તાં શયીત જપન્ વ્રતી

ઇતિ પૂર્વ-દિન-કૃત્યમ્ ।
અથ તદ્-દિન-કૃત્યાનિ
પ્રાતઃ-કૃત્યં ગુરુઃ કૃત્વા કુમ્ભં ચાભ્યર્ચ્ય પૂર્વવત્ ।
હુત્વા દત્ત્વા બલિં કર્માન્યત્ કુર્યાત્ સ્વાર્પણાવધિ

સંહાર-મુદ્રયા કૃષ્ણે સંયોજ્યાવૃત્તિ-દેવતાઃ ।
તમ્ ચામૃત-મયં ધ્યાત્વા સ્વસ્મિંશ્ ચાગ્નિં વિલાપયેત્

ધ્વજ-તોરણ-દિક્-કુમ્ભ-મણ્ડપાદ્ય્-અધિદેવતાઃ ।
સર્વા વિભાવ્ય ચિદ્-રૂપાઃ કુમ્ભે સંયોજ્ય પૂજયેત્

અતો ગુરું ગણેશં ચ વિષ્વક્સેનં ચ પૂજયેત્ ।
ઉદ્વાસ્ય કલસં સ્પૃષ્ટ્વા શતમ્ અષ્ટોત્તરં જપેત્

કૃતોપવાસઃ શિષ્યો ઽથત્ પ્રાતઃ-કૃત્યં વિધાય સઃ ।
શુક્લ-વસ્ત્રઃ સુવેશઃ સન્ વિપ્રાન્ દ્રવ્યેણ તોષયેત્

ગુરું ચ ભગવદ્-દૃષ્ટ્યા પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ ।
દત્ત્વોક્તાં દક્ષિણાં તસ્મૈ સ્વ-શરીરં સમર્પયેત્

અથ દીક્ષાઙ્ગ-પૂજા
તથા ચ દશમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 10.80.41] -
ઇયદ્ એવ હિ સચ્-છિષ્યૈઃ કર્તવ્યં ગુરુ-નિષ્કૃતમ્ ।
યદ્ વૈ વિશુદ્ધ-ભાવેન સર્વાર્થાત્માર્પણં ગુરૌ

અથાભિષેચન-વિધિઃ
યાગાલયાદ્ ઉત્તરસ્યામ્ આશાયાં સ્નાન-મણ્ડપે ।
પીઠે નિવેશ્ય તં શિષ્યં કારયેચ્ છોષણાદિકમ્

પીઠ-ન્યાસાન્તમ્ અખિલં માતૃકાન્યાસ-પૂર્વકમ્ ।
ન્યાસં શિષ્ય-તનૌ કૃત્વા પીઠ-મન્ત્રેણ પૂજયેત્

સદ્-ઊર્વાક્ષત-પુષ્પાં ચ મૂર્ધ્નિ શિષ્યસ્ય રોચનામ્ ।
નિધાય કલસં તસ્યાન્તિકે વાદ્યાદિના નયેત્

શ્રી-કૃષ્ણમ્ અથ સમ્પ્રાર્થ્ય ગુરુઃ કુમ્ભસ્ય વાસસા ।
નીરાજ્ય શિષ્યં તન્-મૂર્ધ્નિ ન્યસેત્ તત્-પલ્લવાદિકમ્

તદ્ ઉક્તમ્-
વિધિવત્ કુમ્ભમ્ ઉદ્ધૃત્ય તન્-મુખસ્થાન્ સુર-દ્રુમાન્ ।
શિશોઃ શિરસિ વિન્યસ્ય માતૃકાં મનસા જપેત્

તતઃ કુમ્ભામ્ભસા શિષ્યં પ્રોક્ષ્ય ત્રિર્ મૂલ-મન્ત્રતઃ ।
વિપ્રાશીર્ મઙ્ગલોદ્ઘોષૈર્ અભિષિઞ્ચેન્ મનૂન્ પઠન્

અથાભિષેક-મન્ત્રાઃ
વશિષ્ઠ-સંહિતાયામ્-
સુરાસ્ ત્વામ્ અભિષિઞ્ચ્યં તુ બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-મહેશ્વરાઃ ।
વાસુદેવો જગન્નાથસ્ તથા સઙ્કર્ષણો વિભુઃ

પ્રદ્યુમ્નશ્ ચાનિરુદ્ધશ્ ચ ભવન્તુ વિભવાય તે ।
આખણ્ડલો ઽગ્નિર્ ભગવાન્ યમો વૈ નિરૃતિસ્ તથા

વરુણઃ પવનશ્ ચૈવ ધનાધ્યક્ષસ્ તથા શિવઃ ।
બ્રહ્મણા સહિતા હ્ય્ એતે દિક્-પાલાઃ પાન્તુ વઃ સદા

કીર્તિર્ લક્ષ્મીર્ ધૃતિર્ મેધા પુષ્ટિઃ શ્રદ્ધા ક્રિયા ગતિઃ ।
બુદ્ધિર્ લજ્જા વપુઃ શાન્તિર્ માયા નિદ્રા ચ ભાવના

એતાસ્ ત્વામ્ અભિષિઞ્ચન્તુ રાહુઃ કેતુશ્ ચ પૂજિતાઃ ।
દેવ-દાનવ-ગન્ધર્વા યક્ષ-રાક્ષસ-પન્નગાઃ

ઋષયો મુનયો ગાવો દેવ-માતર એવ ચ ।
દેવ-પત્ન્યો ધ્રુવા નાગા દૈત્યા અપ્સરસાં ગણાઃ

અસ્ત્રાણિ સર્વ-શસ્ત્રાણિ રાજાનો વાહનાનિ ચ ।
ઔષધાનિ ચ રત્નાનિ કાલસ્યાવયવાશ્ ચ યે

સરિતઃ સાગરાઃ શૈલાસ્ તીર્થાનિ જલદા નદાઃ ।
એતે ત્વામ્ અભિષિઞ્ચન્તુ ધર્મ-કામાર્થ-સિદ્ધયે

અથ મન્ત્ર-કથન-વિધિઃ
પરિધાયાંશુકે શિષ્ય આચાન્તો યાગ-મણ્ડપે ।
ગત્વા ભક્ત્યા ગુરું નત્વા ગુરોર્ આસીત દક્ષિણે

ગુરુઃ સમર્પ્ય ગન્ધાદીન્ પુરુષાહાર-સંમિતમ્ ।
નિવેદ્ય પાયસં કૃષ્ણે કુર્યાત્ પુષ્પાઞ્જલિં તતઃ

સામ્પ્રદાયિક-મુદ્રાદિ-ભૂષિતં તં કૃતાઞ્જલિમ્ ।
પઞ્ચાઙ્ગ-પ્રમુખૈર્ ન્યાસૈઃ કુર્યાત્ શ્રી-કૃષ્ણ-સાચ્-છિશુમ્

ન્યસ્ય પાણિ-તલં મૂર્ધ્નિ તસ્ય કર્ણે ચ દક્ષિણે ।
ઋષ્ય્-આદિ-યુક્તં વિધવન્ મન્ત્રં વાર-ત્રયં વદેત્

દીર્ઘ-મન્ત્રં ચ શિષ્યસ્ય યાવદ્ આગ્રહણં પઠેત્ ।
ગુરુ-દૈવત-મન્ત્રૈક્યં શિષ્યસ્ તં ભાવયન્ પઠેત્

સાક્ષતં ગુરુર્ આદાય વારિ શિષ્યસ્ય દક્ષિણે ।
કરેઽર્પયેદ્ વદન્ મન્ત્રો ઽયં સમો ઽસ્ત્વ્ આવયોર્ ઇતિ

સ્વસ્માજ્ જ્યોતિર્મયીં વિદ્યાં ગચ્છન્તીં ભાવયેદ્ ગુરુઃ ।
આગતાં ભાવયેચ્ છિષ્યો ધન્યો ઽસ્મીતિ વિશેષતઃ

મહા-પ્રસાદં શિષ્યાય દત્ત્વા તત્-પાયસં ગુરુઃ ।
નિદધ્યાદ્ અક્ષતાન્ મૂર્ધ્નિ તસ્ય યચ્છન્ શુભાશિષમ્

ગુરુણા કૃપયા દત્તં શિષ્યશ્ ચાવાપ્ય તં મનુમ્ ।
અષ્ટોત્તર-શતં જપ્ત્વા સમયાન્ શૃણુયાત્ તતઃ

અથ સમયાઃ
શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
સ્વ-મન્ત્રો નોપદેષ્ટવ્યો વક્તવ્યશ્ ચ ન સંસદિ ।
ગોપનીયં તથા શાસ્ત્રં રક્ષણીયં શરીરવત્

વૈષ્ણવાનાં પરા ભક્તિર્ આચાર્યાણાં વિશેષતઃ ।
પૂજનં ચ યથા-શક્તિ તાન્ આપન્નાંશ્ ચ પાલયેત્

પ્રાપ્તમ્ આયતનાદ્ વિષ્ણોઃ શિરસાં પ્રણતો વહેત્ ।
નિક્ષિપેદ્ અમ્ભસિ તતો ન પતેદ્ અવનૌ યથા

સોમ-સૂર્યાન્તરસ્થં ચ ગવાશ્વત્થાગ્નિ-મધ્યગમ્ ।
ભાવયેદ્ દૈવતં વિષ્ણું ગુરુ-વિપ્ર-શરીરગમ્

યત્ર યત્ર પરિવાદો માત્સર્યાચ્ છ્રૂયતે ગુરોઃ ।
તત્ર તત્ર ન વસ્તવ્યં નિર્યાયાત્ સંસ્મરન્ હરિમ્

યૈઃ કૃતા ચ ગુરોર્ નિન્દા વિભોઃ શાસ્ત્રસ્ય નારદ ।
નાપિ તૈઃ સહ વસ્તવ્યં વક્તવ્યં વા કથઞ્ચન

પ્રદક્ષિણે પ્રયાણે ચ પ્રદાને ચ વિશેષતઃ ।
પ્રભાતે ચ પ્રવાસે ચ સ્વ-મન્ત્રં બહુશઃ સ્મરેત્

સ્વપ્ને વાક્ષિ-સમક્ષં વા આશ્ચર્યમ્ અતિહર્ષદમ્ ।
અકસ્માદ્ યદિ જાયેત ન ખ્યાતવ્યં ગુરોર્ વિના

પઞ્ચરાત્રાન્તરે-
સમયાંશ્ ચ પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપાત્ પઞ્ચરાત્રકાત્ ।
ન ભક્ષયેન્ મત્સ્ય-માંસં કૂર્મ-શૂકરકાંસ્ તથા

કાંસ્ય-પાત્રે ન ભુઞ્જીત ન પ્લક્ષ-બટ-પત્રયોઃ ।
દેવાગારે ન નિષ્ઠીવેત્ ક્ષુતં ચાત્ર વિવર્જયેત્ ।
ન સોપાનત્ક-ચરણઃ પ્રવિશેદ્ અન્તરં ક્વચિત્

એકાદશ્યાં ન ચાશ્નીયાત્ પક્ષયોર્ ઉભયોર્ અપિ ।
જાગરં નિશિ કુર્વીત વિશેષાચ્ ચાર્ચયેદ્ વિભુમ્

સમ્મોહન-તન્ત્રે ચ-
ગોપયેદ્ દેવતામ્ ઇષ્ટાં ગોપયેદ્ ગુરુમ્ આત્મનઃ ।
ગોપયેચ્ ચ નિજં મન્ત્રં ગોપયેન્ નિજ-માલિકામ્

। ઇતિ ।
ચતુર્-યુક્-શત-સઙ્ખ્યેષુ પ્રાગ્ ગુરોઃ સમયેષુ ચ ।
શિષ્યેણાઙ્ગીકૃતેષ્વ્ એવ દીક્ષા કૈશ્ચન મન્યતે

તથા ચ વિષ્ણુ-યામલે-
ગુરુઃ પરીક્ષયેચ્ છિષ્યં સંવત્સરમ્ અતન્દ્રિતઃ ।
નિયમાન્ વિહિતાન્ વર્જ્યાન્ શ્રાવયેચ્ ચ ચતુઃશતમ્

બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્થાનં મહા-વિષ્ણોઃ પ્રબોધનમ્ ।
નીરાજનં ચ વાદ્યેન પ્રાતઃ-સ્નાનં વિધાનતઃ

વિશુદ્ધાહત-યુગ્ વસ્ત્ર-ધારણં દેવતાર્ચનમ્ ।
ગોપી-ચન્દન-મૃત્સ્નાયાઃ સર્વદા ચોર્દ્ધ્વ-પુણ્ડ્રકમ્

પઞ્ચાયુધાનાં વિધૃતિશ્ ચરણામૃત-સેવનમ્ ।
તુલસી-મણિ-માલાદિ-ભૂષા-ધારણમ્ અન્વહમ્

શાલગ્રામ-શિલા-પૂજા પ્રતિમાસુ ચ ભક્તિતઃ ।
નિર્માલ્ય-તુલસી-ભક્ષસ્ તુલસ્ય-વચયો વિધેઃ

વિધિના તાન્ત્રિકી સન્ધ્યા શિખા-બન્ધો હિ કર્મણિ ।
વિષ્ણુ-પાદોદકેનૈવ પિતૄણાં તર્પણ-ક્રિયા ।
મહારાજોપચારૈશ્ ચ શક્ત્યાં સમ્પૂજનં હરેઃ

વિષ્ણુ-ભક્ત્ય્-અવિરોધેન નિત્ય-નૈમિત્તિકી ક્રિયા ।
ભૂત-શુદ્ધ્ય્-આદિ-કરણં ન્યાસાઃ સર્વે યથા-વિધિ

નવીન-ફલ-પુષ્પાદેર્ ભક્તિતઃ સંનિવેદનમ્ ।
તુલસી-પૂજનં નિત્યં શ્રી-ભાગવત-પૂજનમ્

ત્રિ-કાલં વિષ્ણુ-પૂજા ચ પુરાણ-શ્રુતિર્ અન્વહમ્ ।
વિષ્ણોર્ નિવેદિતાનાં વૈ વસ્ત્રાદીનાં ચ ધારણમ્

સર્વેષાં પુણ્ય-કાર્યાણાં સ્વામિ-દૃષ્ટ્યા પ્રવર્તનમ્ ।
ગુર્વ્-આજ્ઞા-ગ્રહણં તત્ર વિશ્વાસો ગુરુણોદિતે

યથા-સ્વ-મુદ્રા-રચનં ગીત-નૃત્યાદિ ભક્તિતઃ ।
શઙ્ખાદિ-ધ્વનિ-માઙ્ગલ્ય-લીલાદ્ય્-અભિનયો હરેઃ ।
નિત્ય-હોમ-વિધાનં ચ બલિ-દાનં યથા-વિધિ

સાધૂનાં સ્વાગતં પૂજા શેષ-નૈવેદ્ય-ભોજનમ્ ।
તામ્બૂલ-શેષ-ગ્રહણં વૈષ્ણવૈઃ સહ સઙ્ગમઃ

વિશિષ્ટ-ધર્મ-જિજ્ઞાસા દશમ્યાદિ-દિન-ત્રયે ।
વ્રતે નિયમતઃ સ્વાસ્થ્યં સન્તોષો યેન કેન વૈ

પર્વયાત્રાદિ-કરણં વાસરાષ્ટક-સદ્-વિધિઃ ।
વિષ્ણોઃ સર્વર્તુ-ચર્યા ચ મહારાજોપચારતઃ

સર્વેષાં વૈષ્ણવાનાં ચ વ્રતાનાં પરિપાલનમ્ ।
ગુરાવ્ ઈશ્વર-ભાવશ્ ચ તુલસી-સઙ્ગ્રહઃ સદા

શયનાદ્ય્-ઉપચારશ્ ચ રામાદીનાં ચ ચિન્તનમ્

સન્ધ્યયોઃ શયનં નૈવ ન શૌચં મૃત્તિકાં વિના ।
તિષ્ઠતાચમનં નૈવ તથા ગુર્વાસનાસનમ્

ગુર્વ્-અગ્રે પાદ-વિસ્તાર-ચ્છાયાયા લઙ્ઘનં ગુરોઃ ।
શક્તૌ સ્નાન-ક્રિયા-હાનિર્ દેવતાર્ચન-લોપનમ્

દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ પ્રત્યુત્થાનાદ્ય-ભાવનમ્ ।
ગુરોઃ પુરસ્તાત્ પાણ્ડિત્યં પ્રૌઢ-પાદ-ક્રિયા તથા

અમન્ત્ર-તિલકાચામો નીલી-વસ્ત્ર-વિધારણમ્ ।
અભક્તૈઃ સહ મૈત્ર્ય્-આદિ અસચ્-છાસ્ત્ર-પરિગ્રહઃ ।
તુચ્છ-સઙ્ગ-સુખાસક્તિર્ મદ્ય-માંસ-નિષેવણમ્

માદકૌષધ-સેવા ચ મસુરાદ્ય્-અન્ન-ભોજનમ્ ।
શાકં તુમ્બી કલઞ્જાદિ તથાભક્તાન્ન-સઙ્ગ્રહઃ ।
અવૈષ્ણવ-વ્રતારમ્ભસ્ તથા જપ્યમ્ અવૈષ્ણવમ્

અભિચારાદિ-કરણં શક્ત્યા ગૌણોપચારકમ્ ।
શોકાદિ-પારવશ્યં ચ દિગ્-વિદ્ધૈકાદશી-વ્રતમ્

શુક્લાકૃષ્ણાવિભેદશ્ ચાસદ્-વ્યાપારો વ્રતે તથા ।
શક્તૌ ફલાદિ-ભુક્તિશ્ ચ શ્રાદ્ધં ચૈકાદશી-દિને

દ્વાદશ્યાં ચ દિવા-સ્વાપસ્ તુલસ્યાવચયસ્ તથા ।
તત્ર વિષ્ણોર્ દિવા-સ્નાનં શ્રાદ્ધં હર્ય્-અનિવેદિતૈઃ

વૃદ્ધાવ્ અતુલસી-શ્રાદ્ધં તથા શ્રાદ્ધમ્ અવૈષ્ણવમ્ ।
ચરણામૃત-પાનેઽપિ શુદ્ધ્ય્-અર્થાચમન-ક્રિયા

કાષ્ઠાસનોપવિષ્ટેન વાસુદેવસ્ય પૂજનમ્ ।
પૂજા-કાલેઽસદ્-આલાપઃ કર-વીરાદિ-પૂજનમ્

આયસં ધૂપ-પાત્રાદિ તિર્યક્-પુણ્ડ્રં પ્રમાદતઃ ।
પૂજા ચાસંસ્કૃતૈર્ દ્રવ્યૈસ્ તથા ચઞ્ચલ-ચિત્તતઃ

એક-હસ્ત-પ્રણામાદિ અકાલે સ્વામિ-દર્શનમ્ ।
પર્યુષિતાદિ-દુષ્ટાનામ્ અન્નાદીનાં નિવેદનમ્

સઙ્ખ્યાં વિના મન્ત્ર-જપસ્ તથા મન્ત્ર-પ્રકાશનમ્ ।
સદા શક્ત્યાં મુખ્ય-લોપો ગૌણકાલ-પરિગ્રહઃ

પ્રસાદાગ્રહણં વિષ્ણોર્ વર્જયેદ્ વૈષ્ણવઃ સદા ।
ચતુઃ-શતં વિધીન્ એતાન્ નિષેધાન્ શ્રાવયેદ્ ગુરુઃ

અઙ્ગીકારે કૃતે બાઢં તન્-નીરાજન-પૂર્વકમ્ ।
દેવ-પૂજાં કારયિત્વા દક્ષ-કર્ણે મન્ત્રં જપેત્

। ઇતિ ।
તતશ્ ચોત્થાય પૂર્ણાત્મા દણ્ડવત્ પ્રણમેદ્ ગુરુમ્ ।
તત્-પાદ-પઙ્કજં શિષ્યઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્વ-મૂર્ધનિ

અથ ન્યાસાન્ ગુરુઃ સ્વસ્મિન્ કૃત્વાન્તર્-યજનં તથા ।
સાષ્ટં સહસ્રં તન્-મન્ત્રં સ્વ-શક્ત્ય્-અક્ષતયે જપેત્

શિષ્યઃ કુમ્ભાદિ તત્ સર્વં દ્રવમ્ અન્યચ્ ચ શક્તિતઃ ।
દત્ત્વાભ્યર્ચ્ય ગુરું નત્વા વિપ્રાન્ સંપૂજ્ય ભોજયેત્

શ્રી-ગુરોર્ બ્રાહ્મણાનાં ચ શુભાશીર્ભિઃ સમેધિતઃ ।
તાન્ અનુજ્ઞાપ્ય ગુર્વાદીન્ ભુઞ્જીત સહ બન્ધુભિઃ

ઇતિ દીક્ષા-વિધાનેન યો મન્ત્રં લભતે ગુરોઃ ।
સ ભાગ્યવાન્ ચિરઞ્જીવી કૃત-કૃત્યશ્ ચ જાયતે

તથા ચ સંમોહન-તન્ત્રે શ્રી-શિવોમા-સંવાદે-
એવં યઃ કુરુતે મર્ત્યઃ કરે તસ્ય વિભૂતયઃ ।
અતઃ પરં મહા-ભાગે નાન્યત્ કર્માસ્તિ ભૂતલે ।
યસ્યાચરણ-માત્રેણ સાક્ષાત્ કૃષ્ણઃ પ્રસીદતિ

પ્રાયઃ પ્રપઞ્ચ-સારાદાવ્ ઉક્તો ઽયં તાન્ત્રિકો વિધિઃ ।
દીક્ષાયા લિખ્યતે દિવ્યો વિધિઃ પૌરાણિકો ઽધુના

અથ વરાહ-પુરાણોક્ત-દીક્ષા-વિધિઃ
ઇદાનીં શૃણુ મે દેવિ પઞ્ચ-પાતક-નાશનમ્ ।
યજનં દેવ-દેવસ્ય વિષ્ણોઃ પુત્ર-વસુ-પ્રદમ્

ઇહ જન્મનિ દારિદ્ર્ય-વ્યાધિ-કુષ્ઠાદિ-પીડિતઃ ।
અલક્ષ્મીવાન્ અપુત્રસ્ તુ યો ભવેત્ પુરુષો ભુવિ ।
તસ્ય સદ્યો ભવેલ્ લક્ષ્મીર્ આયુર્ વિત્તં સુતાઃ સુખમ્

દૃષ્ટ્વા તુ મણ્ડલે દેવિ દેવં દેવ્યા સમન્વિતમ્ ।
નારાયણં પરં દેવં યઃ પશ્યતિ વિધાનતઃ

પૂજિતં નવ-નાભે તુ ષોડશાબ્જ-દલે તથા ।
આચાર્ય-દર્શિતં દેવં મન્ત્ર-મૂર્તિમ્ અયોનિજમ્

કાર્ત્તિકે માસિ શુદ્ધાયાં દ્વાદશ્યાં તુ વિશેષતઃ ।
સર્વાસુ ચ યજેદ્ દેવં દ્વાદશીષુ વિધાનતઃ

સઙ્ક્રાન્તૌ ચ મહાભાગે ચન્દ્ર-સૂર્ય-ગ્રહેઽપિ વા ।
યઃ પશ્યતિ હરિં દેવં પૂજિતં ગુરુણા શુભે ।
તસ્ય સદ્યો ભવેત્ તુષ્ટિઃ પાપ-ધ્વંસો ઽપ્ય્ અશેષતઃ

સ સામાન્યો હિ દેવાનાં ભવતીતિ ન સંશયઃ

બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરીક્ષણમ્ ।
સંવત્સરં ગુરુઃ કુર્યાજ્ જાતિ-શૌચ-ક્રિયાદિભિઃ

ઉપસન્નાંસ્ તતો જ્ઞાત્વા હૃદયેનાવધારયેત્ ।
તેઽપિ ભક્તિમતો જ્ઞાત્વા આત્મનઃ પરમેશ્વરમ્ ।
સંવત્સરં ગુરોર્ ભક્તિં કુર્યુર્ વિષ્ણાવ્ ઇવાચલામ્

સંવત્સરં તતઃ પૂર્ણે ગુરું ચૈવ પ્રસાદયેત્

ભગવંસ્ ત્વત્-પ્રસાદેન સંસારાર્ણવ-તારણમ્ ।
ઇચ્છામસ્ ત્વ્ ઐહિકીં લક્ષ્મીં વિશેષેણ તપોધન

એવમ્ અભ્યર્થ્ય મેધાવી ગુરું વિષ્ણુમ્ ઇવાગ્રતઃ ।
અભ્યર્ચ્ય તદ્-અનુજ્ઞાતો દશમ્યાં કાર્ત્તિકસ્ય તુ

ક્ષીર-વૃક્ષ-સમુદ્ભૂતં મન્ત્રિતં પરમેષ્ઠિના ।
ભક્ષયિત્વા શયીતોર્વ્યાં દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ

સ્વપ્નાન્ દૃષ્ટ્વા ગુરોર્ અગ્રે શ્રાવયેત વિચક્ષણઃ ।
તતઃ શુભાશુભં તદ્વદ્ આલપેત્ પરમો ગુરુઃ ।
એકાદશ્યામ્ ઉપોષ્યાથ સ્નાત્વા દેવાલયં વ્રજેત્

ગુરુશ્ ચ મણ્ડલં ભૂમૌ કલ્પ્તાયાં તુ વર્તયેત્ ।
લક્ષણૈર્ વિવિધૈર્ ભૂમિં લક્ષયિત્વા વિધાનતઃ

ષોડશારં લિખેચ્ ચક્રં નવ-નાભમ્ અથાપિ વા ।
અષ્ટ-પત્રમ્ અથો વાપિ લિખિત્વા દર્શયેદ્ બુધઃ

નેત્ર-બન્ધં પ્રકુર્વીત સિત-વસ્ત્રેણ યત્નતઃ ।
વર્ણાનુક્રમતઃ શિષ્યાન્ પુર્ષ્પ-હસ્તાન્ પ્રવેશયેત્

નવ-નાભં યદા કુર્યાન્ મણ્ડલં વર્ણકૈર્ બુધઃ ।
તદાનીં પૂર્વતો દેવમ્ ઇન્દ્રમ્ ઐન્દ્ર્યાં તુ પૂજયેત્

લોક-પાલમ્ અથાગ્નેય્યામ્ અગ્નિં સમ્પૂજયેદ્ દ્વિજઃ ।
યમં તદ્ અનુ યામ્યાયાં નૈરૃત્યાં નિરૃતિં ન્યસેત્ ।
વારુણ્યાં વરુણં ચૈવ વાયવ્યાં પવનં યજેત્

ધનદં ચોત્તરે ન્યસ્ય રુદ્રમ્ ઐશાન-ગોચરે ।
સમ્પૂજ્યૈવં વિધાનેન દિક્-પત્રેષુ વિશેષતઃ ।
અધઃ-પત્રે તથા વિષ્ણુમ્ અર્ચયેત્ પરમેશ્વરમ્

પૂર્વ-પત્રે બલં પૂજ્ય પ્રદ્યુમ્નં દક્ષિણે તથા ।
અનિરુદ્ધં તથા પૂજ્ય પશ્ચિમે ચોત્તરે તથા ।
પૂજયેદ્ વાસુદેવં તુ સર્વ-પાતક-શાન્તિદમ્

ઐશાન્યાં વિન્યસેચ્ છઙ્ખમ્ આગ્નેય્યાં ચક્રમ્ એવ ચ ।
સૌમ્યાયાં તુ ગદા પૂજ્યા વાયવ્યાં પદ્મમ્ એવ ચ

નૈરૃત્યાં મુષલં પૂજ્યં દક્ષિણે ગરુડં તથા ।
વામતો વિન્યસેલ્ લક્ષ્મીં દેવદેવસ્ય બુદ્ધિમાન્

ધનુશ્ ચૈવ ચ ખડ્ગં ચ દેવસ્ય પુરતો ન્યસેત્ ।
શ્રીવત્સં કૌસ્તુભં ચૈવ દેવસ્ય પુરતો ઽર્ચયેત્

એવં પૂજ્ય યથા-ન્યાયં દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।
દિઙ્-મણ્ડલે ચ વિન્યસ્ય ચાષ્ટૌ કુમ્ભાન્ વિધાનતઃ ।
વૈષ્ણવં કલસં ચૈવ નવમં તત્ર કલ્પયેત્

સ્નાપયેન્ મુક્તિ-કામાંસ્ તુ વૈષ્ણવેન ઘટેન તુ ।
શ્રી-કામાન્ સ્નાપયેત્ તદ્વદ્ ઐન્દ્રેણાથ ઘટેન તુ

જય-પ્રતાપ-કામાંસ્ તુ આગ્નેયેનાભિષેચયેત્ ।
મૃત્યુઞ્જય-વિધાનેન યામ્યેન સ્નાપનં તથા

દુષ્ટ-પ્રધ્વંસ્નાયાલં નૈરૃતેન વિધીયતે ।
શાન્તયે વારુણ્યેનાથ પાપ-નાશાય વાયવમ્

દ્રવ્ય-સમ્પત્તિ-કામસ્ય કૌવરેણ વિધીયતે ।
રૌદ્રેણ જ્ઞાન-હેતુસ્ તુ લોક-પાલ-ઘટાસ્ ત્વ્ ઇમે

એકૈકેન નરઃ સ્નાતઃ સર્વ-પાપ-વર્જિતઃ ।
ભવેદ્ અવ્યાહત-જ્ઞાનઃ શ્રીમાંશ્ ચ પુરુષઃ સદા

કિં પુનર્ નવભિઃ સ્નાતો નરઃ પાતક-વર્જિતઃ ।
જાયતે વિષ્ણુ-સદૃશઃ સદ્યો રાજાથવા પુનઃ

અથવા દિક્ષુ સર્વાસુ યથા-સઙ્ખ્યેન લોકપાન્ ।
પૂજયેત્ સ્વ-સ્વ-નામ્ના તુ ષડ્-ભિન્નેન વિધાનતઃ

એવં સમ્પૂજ્ય દેવાંસ્ તુ લોક-પાલાન્ પ્રસન્ન-ધીઃ ।
પશ્ચાત્ પરીક્ષિતાન્ શિષ્યાન્ બદ્ધ-નેત્રાન્ પ્રવેશયેત્

આગ્નેય-ધારણા-દગ્ધાન્ વાયુના વિધૂતાંસ્ તતઃ ।
સોમેનાપ્ય્ આયિતાન્ પશ્ચાચ્ છ્રાવયેન્ નિયમાન્ બુધઃ

ન નિન્દેદ્ અબ્રાહ્મણાન્ દેવાન્ વિષ્ણું બ્રાહ્મણમ્ એવ ચ ।
રુદ્રમ્ આદિયમ્ અગ્નિં ચ લોક-પાલાન્ ગ્રહાંસ્ તથા ।
વન્દેત વૈષ્ણવં ચાપિ પુરુષં પૂર્વ-દીક્ષિતમ્

એવં તુ સમયાન્ શ્રાવ્ય પશ્ચાદ્ ધોમં તુ કારયેત્ ।
તત્ત્વાનિ શિષ્ય-દેહેષુ વિન્યસ્ય ચ વિશોધયેત્

ઓં નમો ભગવતે વિષ્ણવે સર્વ-રૂપિણે હું સ્વાહા

ષોડશાક્ષર-મન્ત્રેણ હોમયેજ્ જ્વલિતાનલઃ ।
ગર્ભાધાનાદિકાશ્ ચૈવ ક્રિયાઃ સર્વાશ્ ચ કારયેત્

ત્રિભિસ્ ત્રિભિર્ આહુતિભિર્ દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ ।
તતો ઽપનીય દૃગ્-બન્ધં પુરઃ શિષ્યં નિવેશ્ય ચ ।
પ્રાયઃ પૂર્વોક્ત-વિધિના મન્ત્રં તસ્મૈ ગુરુર્ દિશેત્

હોમાન્તે દીક્ષિતઃ પશ્ચાદ્ દાપયેદ્ ગુરુ-દક્ષિણામ્ ।
હસ્ત્ય્-અશ્વ-રત્ન-કટકં હેમ-ગ્રામાદિકં નૃપઃ

દાપયેદ્ ગુરવે પ્રાજ્ઞો મધ્યમો મધ્યમાં તથા ।
દાપયેદ્ ઇતરો યુગ્મં સહિરણ્યં યથા-વિધિ

એવં કૃતે તુ યત્ પુણ્યં માહાત્મ્યં જાયતે ધરે ।
તદ્ અશક્યં તુ ગદિતુમ્ અપિ વર્ષ-શતૈર્ અપિ

દીક્ષિતાત્મા ગુરોર્ ભૂત્વા વારાહં શૃણુયાદ્ યદિ ।
તેન વેદાઃ પુરાણાનિ સર્વે મન્ત્રાઃ સુસઙ્ગ્રહાઃ

જપ્તાઃ સ્યુઃ પુષ્કરે તીર્થે પ્રયાગે સિન્ધુ-સાગરે ।
દેવહૂતે કુરુક્ષેત્રે વારાણસ્યાં વિશેષતઃ

ગ્રહેણ વિષુવે ચૈવ યત્ ફલં જપતાં ભવેત્ ।
તત્ ફલં દ્વિગુણં તસ્ય દીક્ષિતો યઃ શૃણોતિ ચ

દેવા અપિ તપઃ કૃત્વા ધ્યાયન્તિ ચ વદન્તિ ચ ।
કદા મે ભારતે વર્ષે જન્મ સ્યાદ્ ભૂત-ધારિણિ

દીક્ષિતાશ્ ચ ભવિષ્યામો વારાહં શૃણુમઃ કદા ।
વારાહં ષોડશાત્માનં યુક્તા દેહે કદાચન ।
પશ્યામઃ પરમં સ્થાનં યદ્ ગત્વા ન પુનર્ ભવેત્

એવં જલ્પન્તિ વિબુધા મનસા ચિન્તયન્તિ ચ ।
વારાહ-યાગં કાર્ત્તિક્યાં કદા દ્રક્ષ્યામહે ધરે

એષ તે વિધિર્ ઉદ્દિષ્ટો મયા તે ભૂત-ધારિણિ ।
દેવ-ગન્ધર્વ-યક્ષાણાં સર્વથા દુર્લભો હ્ય્ અસૌ

એવં યો વેત્તિ તત્ત્વેન યશ્ ચ પશ્યતિ મણ્ડલમ્ ।
યશ્ ચેમં શૃણુયાદ્ દેવિ સર્વે મુક્તા ઇતિ શ્રુતિઃ

અથ સઙ્ક્ષિપ્ત-દીક્ષા
સઙ્ક્ષિપ્તશ્ ચાથ દીક્ષાયા વિધિર્ એષ વિલિખ્યતે ।
મુખ્ય-કલ્પે હ્ય્ અશક્તસ્ય જનસ્ય સ્યાદ્ ધિતાય ચ

સુ-મુહૂર્તેઽથ સમ્પ્રાપ્તે સર્વતોભદ્ર-મણ્ડલે ।
નૂતનં ગન્ધ-પુષ્પાદિ-મણ્ડિતં કલસં ન્યસેત્

વસ્ત્રાવૃતં પયઃ પૂર્ણં પઞ્ચ-પલ્લવ-સંયુતમ્ ।
સર્વૌષધિ-પઞ્ચ-રત્ન-મૃત્સ્ના-સપ્તક-ગર્ભિતમ્

મૃત્તિકાશ્ ચ સપ્તોક્તાઃ-
અશ્વ-સ્થાનાદ્ ગજ-સ્થાનાદ્ વલ્મીકાચ્ ચ ચતુષ્પથાત્ ।
રાજ-દ્વારાચ્ ચ ગોષ્ઠાચ્ ચ નદ્યાઃ કૂલાન્ મૃદઃ સ્મૃતાઃ

। ઇતિ ।
કૃષ્ણમ્ અભ્યર્ચ્ય તં કુમ્ભં કુશ-કૂર્ચેન દેશિકઃ ।
દેય-મન્ત્રેણ સાષ્ટં તુ સહસ્રમ્ અભિમન્ત્રયેત્

તદ્-અદ્ભિઃ પૂર્વવચ્ છિષ્યમ્ અભિષિચ્ય દિશેન્ મનુમ્ ।
શિષ્યો ઽર્ચયેદ્ ગુરું ભક્ત્યા યથા-શક્તિ દ્વિજાન્ અપિ

અથોપદેશસ્ તત્ત્વ-સાગરે-
અત્રાપ્ય્ અશક્તઃ કશ્ચિચ્ ચેદ્ અબ્જમ્ અભ્યર્ચ્ય સાક્ષતમ્ ।
તદ્-અમ્ભસાભિષિચ્યાષ્ટ વારાન્ મૂલેન કે કરમ્

નિધાયામું જપેત્ કર્ણે ઉપદેશેષ્વ્ અયં વિધિઃ ।
ચન્દ્ર-સૂર્ય-ગ્રહે તીર્થે સિદ્ધ-ક્ષેત્રે શિવાલયે ।
મન્ત્ર-માત્ર-પ્રકથનમ્ ઉપદેશઃ સ ઉચ્યતે

તત્ર તત્રૈવ વિશેષઃ શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે ।
વિત્ત-લોભાદ્ વિમુક્તસ્ય સ્વલ્પ-વિત્તસ્ય દેહિનઃ ।
સંસાર-ભય-ભીતસ્ય વિષ્ણુ-ભક્તસ્ય તત્ત્વતઃ

અગ્નાવ્ આજ્યાન્વિતે બીજૈઃ સલિલૈઃ કેવલૈશ્ ચ વા ।
દ્રવ્ય-હીનસ્ય કુર્વીત વચસાનુગ્રહં ગુરુઃ

યઃ સમઃ સર્વ-ભૂતેષુ વિરાગો વીત-મત્સરઃ ।
જિતેન્દ્રિયઃ શુચિર્ દક્ષઃ સર્વાઙ્ગાવયવાન્વિતઃ

કર્મણા મનસા વાચા ભીતે ચાભયદઃ સદા ।
સમ-બુદ્ધિ-પદં પ્રાપ્તસ્ તત્રાપિ ભગવન્-મયઃ

પઞ્ચ-કાલ-પરશ્ ચૈવ પઞ્ચરાત્રાર્થવિત્ તથા ।
વિષ્ણુ-તત્ત્વં પરિજ્ઞાય એકં ચાનેક-ભેદગમ્ ।
વીક્ષયેન્ મેદિનીં સર્વાં કિં પુનશ્ ચોપસન્નતાન્

અથ મન્ત્ર-દાન-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે -
ઇહ કીર્તિં વદાન્યત્વં પ્રજા-વૃદ્ધિં ધનં સુખમ્ ।
વિદ્યા-દાનેન લભતે સાત્ત્વિકો નાત્ર સંશયઃ

યથા સુરાણાં સર્વેષાં પરમઃ પરમેશ્વરઃ ।
તથૈવ સર્વ-દાનાનાં વિદ્યા-દાનં પરં સ્મૃતમ્

યાવચ્ ચ પાતકં તેન કૃતં જન્મ-શતૈર્ અપિ ।
તત્ સર્વં નાશમ્ આપ્નોતિ વિદ્યા-દાનેન દેહિનામ્

વિદ્યા-દાનાત્ પરં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
યેન દત્તેન ચાપ્નોતિ શિવં પરમ-કારણમ્