હરિભક્તિવિલાસ · અધ્યાય 1

1. ગૌરવ-વિલસ
હરિ-ભક્તિ-વિલાસઃ
પ્રથમો વિલાસઃ
અથ મઙ્ગલાચરણમ્
ચૈતન્ય-દેવં ભગવન્તમ્ આશ્રયે
શ્રી-વૈષ્ણવાનાં પ્રમુદેઽઞ્જસા લિખન્ ।
આવશ્યકં કર્મ વિચાર્ય સાધુભિઃ
સાર્ધં સમાહૃત્ય સમસ્ત-શાસ્ત્રતઃ

ભક્તેર્ વિલાસાંશ્ ચિનુતે પ્રબોધા-
નન્દસ્ય શિષ્યો ભગવત્-પ્રિયસ્ય ।
ગોપાલ-ભટ્ટો રઘુનાથ-દાસં
સન્તોષયન્ રૂપ-સનાતનૌ ચ

મથુરા-નાથ-પાદાબ્જ-પ્રેમ-ભક્તિ-વિલાસતઃ ।
જાતં ભક્તિ-વિલાસાખ્યં તદ્-ભક્તાઃ શીલયન્ત્વ્ ઇમમ્

જીયાસુર્ આત્યન્તિક-ભક્તિ-નિષ્ઠાઃ શ્રી-વૈષ્ણવા માથુર-મણ્ડલેઽત્ર ।
કાશીશ્વરઃ કૃષ્ણ-વને ચકાસ્તુ શ્રી-કૃષ્ણ-દાસશ્ ચ સ-લોકનાથઃ

તત્ર લેખ્ય-પ્રતિજ્ઞા
આદૌ સ-કારણં લેખ્યં શ્રી-ગુર્વ્-આશ્રયણં તતઃ ।
ગુરુઃ શિષ્યઃ પરીક્ષાદિર્ ભગવાન્ મનવો ઽસ્ય ચ

મન્ત્રાધિકારી સિદ્ધ્ય્-આદિ-શોધનં મન્ત્ર-સંસ્ક્રિયાઃ ।
દીક્ષા નિત્યં બ્રાહ્મ-કાલે શુભોત્થાનં પવિત્રતા ।
પ્રાતઃ સ્મૃત્યાદિ કૃષ્ણસ્ય વાદ્યાદૈશ્ ચ પ્રબોધનમ્

નિર્માલ્યોત્તારણાદ્ય્-આદૌ મઙ્ગલારાત્રિકં તતઃ ।
મૈત્રાદિ-કૃત્યં શૌચાચમનં દન્તસ્ય ધાવનમ્

સ્નાનં તાન્ત્રિક-સન્ધ્યાદિ દેવ-સદ્માદિ-સંસ્ક્રિયા

તુલસ્યાદ્યાહૃતિર્ ગેહ-સ્નાનમ્ ઉષ્ણોદકાદિકમ્ ।
વસ્ત્રં પીઠં ચોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રં શ્રી-ગોપી-ચન્દનાદિકમ્

ચક્રાદિ-મુદ્રા માલા ચ ગૃહ-સન્ધ્યાર્ચનં ગુરોઃ ।
માહાત્મ્યં ચાથ કૃષ્ણસ્ય દ્વાર-વેશ્માન્તરાર્ચનમ્

પૂજાર્થાસનમ્ અર્ઘ્યાદિ-સ્થાપનં વિઘ્ન-વારણમ્ ।
શ્રી-ગુર્વ્-આદિ-નતિર્ ભૂત-શુદ્ધિઃ પ્રાણ-વિશોધનમ્

ન્યાસ-મુદ્રા-પઞ્ચકં ચ કૃષ્ણ-ધ્યાનાન્તરાર્ચને ।
પૂજા પદાનિ શ્રી-મૂર્તિ-શાલગ્રામ-શિલાસ્ તથા

દ્વારકોદ્ભવ-ચક્રાણિ શુદ્ધયઃ પીઠ-પૂજનમ્ ।
આવાહનાદિ તન્-મુદ્રા આસનાદિ-સમર્પણમ્

સ્નપનં શઙ્ખ-ઘણ્ટાદિ-વાદ્યં નામ-સહસ્રકમ્ ।
પુરાણ-પાઠો વસનમ્ ઉપવીતં વિભૂષણમ્

ગન્ધઃ શ્રી-તુલસી-કાષ્ઠ-ચન્દનં કુસુમાનિ ચ ।
પત્રાણિ તુલસી ચાઙ્ગોપાઙ્ગાવરણ-પૂજનમ્

ધૂપો દીપશ્ ચ નૈવેદ્યં પાનં હોમો બલિ-ક્રિયા ।
અવગણ્ડૂષાદ્યાસ્યવાસો દિવ્ય-ગન્ધાદિકં પુનઃ

રાજોપચારા ગીતાદિ મહા-નીરાજનં તથા ।
શઙ્ખાદિ-વાદનં સામ્બુ-શઙ્ખ-નીરાજનં સ્તુતિઃ

નતિઃ પ્રદક્ષિણા કર્માદ્ય્-અર્પણં જપ યાચને ।
આગઃ-ક્ષમાપણં નાનાગાંસિ નિર્માલ્ય-ધારણમ્

શઙ્ખામ્બુ-તીર્થં તુલસી-પૂજા તન્-મૃત્તિકાદિ ચ ।
ધાત્રી-સ્નાન-નિષેધસ્ય કાલો વૃત્તેર્ ઉપાર્જનમ્

મધ્યાહ્ને વૈશ-દેવાદિ-શ્રાદ્ધં ચાનર્પ્યમ્ અચ્યુતે ।
વિનાર્ચામ્ અશને દોષાસ્ તથાનર્પિત-ભોજને

નૈવેદ્ય-ભક્ષણં સન્તઃ સત્-સઙ્ગો ઽસદ્-અસઙ્ગતિઃ ।
અસદ્-ગતિર્ વૈષ્ણવોપહાસ-નિન્દાદિ-દુષ્ફલમ્

સતાં ભક્તિર્ વિષ્ણુ-શાસ્ત્રં શ્રીમદ્-ભાગવતં તથા ।
લીલા-કથા ચ ભગવદ્-ધર્માઃ સાયં નિજ-ક્રિયાઃ

કર્મ-પાત-પરીહારસ્ ત્રિકાલાર્ચા વિશેષતઃ ।
નક્તં કૃત્યાન્યથો પૂજા-ફલ-સિદ્ધ્ય્-આદિ-દર્શનમ્

વિષ્ણ્વ્-અર્થ-દાનં વિવિધોપચારા ન્યૂન-પૂરણમ્ ।
શયનં મહિમાર્ચાયાઃ શ્રીમન્-નામ્નસ્ તથાદ્ભુતઃ

નામાપરાધા ભક્તિશ્ ચ પ્રેમાથાશ્રયણાદયઃ ।
પક્ષેષ્વ્ એકાદશી સાઙ્ગા શ્રી-દ્વાદશ્ય્-અષ્ટકં મહત્

કૃત્યાનિ માર્ગ-શીર્ષાદિ-માસેષુ દ્વાદ્શેષ્વ્ અપિ ।
પુરશ્ચરણ-કૃત્યાનિ મન્ત્રં સિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્

મૂર્ત્યાવિર્ભાવનં મૂર્તિ-પ્રતિષ્ઠા કૃષ્ણ-મન્દિરમ્ ।
જીર્ણોદ્ધૃતિઃ શ્રી-તુલસી-વિવાહો ઽનન્ય-કર્મ ચ

તત્ર શ્રી-ગુરૂપસત્તિ-કારણમ્
કૃપયા કૃષ્ણ-દેવસ્ય તદ્-ભક્ત-જન-સઙ્ગતઃ ।
ભક્તેર્ માહાત્મ્યમ્ આકર્ણ્ય તામ્ ઇચ્છન્ સદ્-ગુરું ભજેત્

અત્રાનુભૂયતે નિત્યં દુઃખ-શ્રેણી પરત્ર ચ ।
દુઃસહા શ્રૂયતે શાસ્ત્રાત્ તિતીર્ષેદ્ અપિ તાં સુધીઃ

તથા ચોક્તમ્ એકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.9.29]-
લબ્ધ્વા સુ-દુર્લભમ્ ઇદં બહુ-સમ્ભવાન્તે
માનુષ્યમ્ અર્થ-દમ્ અનિત્યમ્ અપીહ ધીરઃ ।
તૂર્ણં યતેત ન પતેદ્ અનુ-મૃત્યુ યાવન્
નિઃશ્રેયસાય વિષયઃ ખલુ સર્વતઃ સ્યાત્

સ્વયં શ્રી-ભગવતા ચ [ભ્પ્ 11.20.17]-
નૃ-દેહમ્ આદ્યં સુ-લભં સુ-દુર્લભં
પ્લવં સુ-કલ્પં ગુરુ-કર્ણ-ધારમ્ ।
મયાનુકૂલેન નભસ્વતેરિતં
પુમાન્ ભવાબ્ધિં ન તરેત્ સ આત્મ-હા

અથ શ્રી-ગુરૂપસત્તિઃ
તત્રૈવ શ્રી-પ્રબુદ્ધ-યોગેશ્વરોક્તૌ [ભ્પ્ 11.3.21]-
તસ્માદ્ ગુરું પ્રપદ્યેત જિજ્ઞાસુઃ શ્રેય ઉત્તમમ્ ।
શાબ્દે પરે ચ નિષ્ણાતં બ્રહ્મણ્ય્ ઉપશમાશ્રયમ્

સ્વયં શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ [ભ્પ્ 11.10.5]-
મદ્-અભિજ્ઞં ગુરું શાન્તમ્ ઉપાસીત મદ્-આત્મકમ્

ક્રમ-દીપિકાયાં [4.2] ચ --
વિપ્રં પ્રધ્વસ્ત-કામ-પ્રભૃતિ-રિપુ-ઘટં નિર્મલાઙ્ગં ગરિષ્ઠાં
ભક્તિં કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-પઙ્કેરુહ-યુગલ-રજોરાગિણીમ્ ઉદ્વહન્તમ્ ।
વેત્તારં વેદ-શાસ્તાગમ-વિમલ-પથાં સમ્મતં સત્સુ દાન્તં
વિદ્યાં યઃ સંવિવિત્સુઃ પ્રવણ-તનુ-મના દેશિકં સંશ્રયેત

શ્રુતાવ્ અપિ [મુણ્ડુ 1.2.12, છાઉ 6.14.2] -
તદ્-વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમ્ એવાભિગચ્છેત્ સમિત્-પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મ-નિષ્ઠમ્ ।
આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ

અથ ગુરૂપસત્તિ-નિત્યતા
શ્રી-ભાગવતે દશમ-સ્કન્ધે શ્રુતિ-સ્તુતૌ [ભ્પ્ 10.87.33]
વિજિત-હૃષીક-વાયુભિર્ અદાન્ત-મનસ્ તુર-ગં
ય ઇહ યતન્તિ યન્તુમ્ અતિ-લોલમ્ ઉપાય-ખિદઃ ।
વ્યસન-શતાન્વિતાઃ સમવહાય ગુરોશ્ ચરણં
વણિજ ઇવાજ સન્ત્ય્ અકૃત-કર્ણ-ધરા જલધૌ

શ્રુતૌ ચ [કઠુ 1.2.9]-
નૈષા તર્કેણ મતિર્ આપનેયા
પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠ

અથ વિશેષતઃ શ્રી-ગુરોર્ લક્ષણાનિ
મન્ત્ર-મુક્તાવલ્યામ્ -
અવદાતાન્વયઃ શુદ્ધઃ સ્વોચિતાચાર-તત્-પરઃ ।
આશ્રમી ક્રોધ-રહિતો વેદવિત્ સર્વ-શાસ્ત્રવિત્

શ્રદ્ધાવાન્ અનસૂયશ્ ચ પ્રિય-વાક્ પ્રિય-દર્શનઃ ।
શુચિઃ સુવેશસ્ તરુણઃ સર્વ-ભૂત-હિતે રતઃ

ધીમાન્ અનુદ્ધત-મતિઃ પૂર્ણો ઽહન્તા વિમર્શકઃ ।
સ-ગુણો ઽર્ચાસુ કૃતધીઃ કૃતજ્ઞઃ શિષ્ય-વત્સલઃ

નિગ્રહાનુગ્રહે શક્તો હોમ-મન્ત્ર-પરાયણઃ ।
ઊહાપોહ-પ્રકાર-જ્ઞઃ શુદ્ધાત્મા યઃ કૃપાલયઃ ।
ઇત્ય્ આદિ-લક્ષણૈર્ યુક્તો ગુરુઃ સ્યાદ્ ગરિમા-નિધિઃ

અગસ્ત્ય-સંહિતાયાં ચ --
દેવતોપાસકઃ શાન્તો વિષયેષ્વ્ અપિ નિઃસ્પૃહઃ ।
અધ્યાત્મવિદ્ બ્રહ્મ-વાદી વેદ-શાસ્ત્રાર્થ-કોવિદઃ

ઉદ્ધર્તું ચૈવ સંહર્તું સમર્થો બ્રાહ્મણોત્તમઃ ।
તત્ત્વજ્ઞો યન્ત્ર-મન્ત્રાણાં મર્મ-ભેત્તા રહસ્યવિત્

પુરશ્ચરણ-કૃદ્ ધોમ-મન્ત્ર-સિદ્ધઃ પ્રયોગવિત્ ।
તપસ્વી સત્ય-વાદી ચ ગૃહસ્થો ગુરુર્ ઉચ્યતે

વિષ્ણુ-સ્મૃતૌ --
પરિચર્યા-યશો-લાભ-લિપ્સુઃ શિષ્યાદ્ ગુરુર્ નહિ ।
કૃપા-સિન્ધુઃ સુસમ્પૂર્ણઃ સર્વ-સત્ત્વોપકારકઃ

નિઃસ્પૃહઃ સર્વતઃ સિદ્ધઃ સર્વ-વિદ્યા-વિશારદઃ ।
સર્વ-સંશય-સંછેત્તા નાલસો ગુરુર્ આહૃતઃ

શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે શ્રી-ભગવન્-નારદ-સંવાદે -
બ્રાહ્મણઃ સર્વ-કાલ-જ્ઞઃ કુર્યાત્ સર્વેષ્વ્ અનુગ્રહમ્ ।
તદ્-અભાવાદ્ દ્વિજ-શ્રેષ્ઠઃ શાન્તાત્મા ભગવન્-મયઃ

ભાવિતાત્મા ચ સર્વજ્ઞઃ શાસ્ત્રજ્ઞઃ સત્-ક્રિયા-પરઃ ।
સિદ્ધિ-ત્રયમ્ આયુક્ત આચાર્યત્વેઽભિષેચિતઃ

ક્ષત્ર-વિટ્-શૂદ્ર-જાતીનાં ક્ષત્રિયો ઽનુગ્રહે ક્ષમઃ ।
ક્ષત્રિયસ્યાપિ ચ ગુરોર્ ભાવાદ્ ઈદૃશો યદિ

વૈશ્યઃ સ્યાત્ તેન કાર્યશ્ ચ દ્વયે નિત્યમ્ અનુગ્રહઃ ।
સજાતીયેન શૂદ્રેણ તાદૃશેન મહા-મતે ।
અનુગ્રહાભિષેકૌ ચ કાર્યૌ શૂદ્રસ્ય સર્વદા

કિં ચ -
વર્ણોત્તમ્ઽથ ચ ગુરૌ સતિ યા વિશ્રુતેઽપિ ચ ।
સ્વદેશતો ઽથત્ વાન્યત્ર નેદં કાર્યં શુભાર્થિના

વિદ્યમાને તુ યઃ કુર્યાત્ યત્ર તત્ર વિપર્યયમ્ ।
તસ્યેહામુત્ર નાશઃ સ્યાત્ તસ્માચ્ છાસ્ત્રોક્તમ્ આચરેત્ ॥
ક્ષત્ર-વિટ્-શૂદ્ર-જાતીયઃ પ્રાતિલોમ્યં ન દીક્ષયેત્

પાદ્મે ચ [પદ્મપ્ 6.253.26]-
મહા-ભાગવતઃ શ્રેષ્ઠો બ્રાહ્મણો વૈ ગુરુર્ નૃણામ્ ।
સર્વેષામ્ એવ લોકાનામ્ અસૌ પૂજ્યો યથા હરિઃ

મહાકૂલ-પ્રસૂતો ઽપિ સર્વ-યજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
સહસ્ર-શાખાધ્યાયી ચ ન ગુરુઃ સ્યાદ્ અવૈષ્ણવઃ

ઇતિ
ગૃહીત-વિષ્ણુ-દીક્ષાકો વિષ્ણુ-પૂજા-પરો નરઃ ।
વૈષ્ણવો ઽભિહિતો ઽભિજ્ઞૈર્ ઇતરો ઽસ્માદ્ અવૈષ્ણવઃ

તત્ત્વ-સાગરે-
બહ્વાશી દીર્ઘ-સૂત્રી ચ વિષયાદિષુ લોલુપઃ ।
હેતુ-વાદ-રતો દુષ્ટો ઽવાગ્-વાદી ગુણ-નિન્દકઃ

અરોમા બહુ-રોમા ચ નિન્દિતાશ્રમ-સેવકઃ ।
કાલ-દન્તો ઽસિતૌષ્ઠશ્ ચ દુર્ગન્ધિ-શ્વાસ-વાહકઃ

દુષ્ટ-લક્ષણ-સમ્પન્નો યદ્યપિ સ્વયમ્ ઈશ્વરઃ ।
બહુ-પ્રતિગ્ર્હાસક્ત આચાર્યઃ શ્રી-ક્ષયાવહઃ

અથ શિષ્ય-લક્ષણાનિ
મન્ત્ર-મુક્તાવલ્યામ્-
શિષ્યઃ શુદ્ધાન્વયઃ શ્રીમાન્ વિનીતઃ પ્રિય-દર્શનઃ ।
સત્ય-વાક્ પુણ્ય-ચરિતો ઽદભ્ર-ધીર્ દમ્ભ-વર્જિતઃ

કામ-ક્રોધ-પરિત્યાગી ભક્તશ્ ચ ગુરુ-પાદયોઃ ।
દેવતા-પ્રવણઃ કાય-મનો-વાગ્ભિર્ દિવા-નિશમ્

નીરુજો નિર્જિતાશેષ-પાતકઃ શ્રદ્ધ્યાન્વિતઃ ।
દ્વિજ-દેવ-પિતૄણાં ચ નિત્યમ્ અર્ચા-પરાયણઃ

યુવા વિનિયતાશેષ-કરણઃ કરુણાલયઃ ।
ઇત્ય્ આદિ-લક્ષણૈર્ યુક્તઃ શિષ્યો દીક્ષાધિકારવાન્

એકાદશ-સ્કન્ધે ચ [ભ્પ્ 11.10.6] --
અમાન્ય્ અમત્સરો દક્ષો નિર્મમો દૃઠ-સૌહૃદઃ ।
અસત્વરો ઽર્થ-જિજ્ઞાસુર્ અનસૂયુર્ અમોઘ-વાક્

અથાપેક્ષ્યાઃ
અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્-
અલસા મલિનાઃ ક્લિષ્ટા દામ્ભિકાઃ કૃપણાસ્ તથા ।
દરિદ્રા રોગિણો રુષ્ટા રાગિણો ભોગ-લાલસાઃ

અસૂયા-મત્સર-ગ્રસ્તાઃ શઠાઃ પરુષ-વાદિનઃ ।
અન્યાયોપાર્જિત-ધનાઃ પર-દાર-રતાશ્ ચ યે

વિદુષાં વૈરિણશ્ ચૈવ અજ્ઞાઃ પણ્ડિત-માનિનઃ ।
ભ્રષ્ટ-વ્રતાશ્ ચ યે કષ્ટ-વૃત્તયઃ પિશુનાઃ ખલાઃ

બહ્વ્-આશિનઃ ક્રૂર-ચેષ્ટા દુરાત્મનશ્ ચ નિન્દિત ।
ઇત્ય્ એવમ્ આદયો ઽપ્ય્ અન્યે પાપિષ્ઠાઃ પુરુષાધમાઃ

અકૃત્યેભ્યો ઽનિવાર્યાશ્ ચ ગુરુ-શિક્ષા-સહિષ્ણવઃ ।
એવમ્ભૂતાઃ પરિત્યાજ્યાઃ શિષ્યત્વે નોપકલ્પિતાઃ

યદ્ય્ એતે હ્ય્ ઉપકલ્પેરન્ દેવતાક્રોશ-ભાજનાઃ ।
ભવન્તીહ દર્દ્રાસ્ તે પુત્ર-દાર-વિવર્જિતાઃ

નારકાશ્ ચૈવ દેહાન્તે તિર્યઞ્ચઃ પ્રભવન્તિ તે

હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે-
જૈમિનિઃ સુગતશ્ ચૈવ નાસ્તિકો નગ્ન એવ ચ ।
કપિલશ્ ચાક્ષપાદશ્ ચ ષડ્ એતે હેતુ-વાદિનઃ

એતન્-મતાનુસારેણ વર્તન્તે યે નરાધમાઃ ।
તે હેતુવાદિનઃ પ્રોક્તાસ્ તેભ્યસ્ તન્ત્રં ન દાપયેત્

ઇતિ
તયોઃ પરીક્ષા ચાન્યો ઽન્યમ્ એકાબ્દં સહ-વાસતઃ ।
વ્યવહાર-સ્વભાવાનુભવેનૈવાભિજાયતે

અથ પરીક્ષણમ્
મન્ત્ર-મુક્તાવલ્યાં-
તયોર્ વત્સર-વાસેન જ્ઞાતાન્યોન્ય-સ્વભાવયોઃ ।
ગુરુતા શિષ્યતા ચેતિ નાન્યથૈવેતિ નિશ્ચયઃ

શ્રુતિશ્ ચ-
નાસંવત્સર-વાસિને દેયાત્

સાર-સઙ્ગ્રહેઽપિ-
સદ્-ગુરુઃ સ્વાશ્રિતં શિષ્યં વર્ષ્મ્ એકં પરીક્ષયેત્

રાજ્ઞિ ચામાત્યજા દોષાઃ પત્ની-પાપં સ્વ-ભર્તરિ ।
તથા શિષ્યાર્જિતં પાપં ગુરુઃ પ્રાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્

ક્રમ-દીપિકાયાં તુ [4.3] --
સન્તોષયેદ્ અકુટિલાદ્રેતરાન્તરાત્મા
તં સ્વૈર્ ધનૈશ્ ચ વપુષાપ્ય્ અનુકૂલવાણ્યા ।
અબ્દ-ત્રયઙ્કમલનાભધિયાઽતિધીરસ્
તુષ્ટે વિવક્ષતુ ગુરાવ્ અથ મન્ત્ર-દીક્ષામ્

અથ વિશેષતઃ શ્રી-ગુરુ-સેવા-વિધિઃ
કૌર્મે શ્રી-વ્યાસ-ગીતાયામ્-
ઉદકુમ્ભં કુશાન્ પુષ્પં સમિધો ઽસ્યાહરેત્ સદા ।
માર્જનં લેપનં નિત્યમ્ અઙ્ગાનાં વાસસાં ચરેત્

નાસ્ય નિર્માલ્ય-શયનં પાદુકોપાસનહાવ્ અપિ ।
આક્રામેદ્ આસનં છ્યાયામ્ આસન્દીં વા કદાચન

સાધયેદ્ દન્ત-કાષ્ઠાદીન્ કૃત્યં ચાસ્મૈ નિવેદયેએત્

અનાપૃચ્છ્ય ન ગન્તવ્યં ભવેત્ પ્રિય-હિતે રસઃ ।
ન પાદૌ સારયેદ્ અસ્ય સન્નિધાને કદાચન

જૃમ્ભા-હાસ્યાદિકં ચૈવ કણ્ઠ-પ્રાવરણં તથા ।
વર્જયેત્ સન્નિધૌ નિત્યમ્ અથાસ્ફોટનમ્ એવ ચ

કિં ચ-
શ્રેયસ્ તુ ગુરુવદ્ વૃત્તિર્ નિત્યમ્ એવ સમાચરેત્ ।
ગુરુ-પુત્રેષુ દારેષુ ગુરોશ્ ચૈવ સ્વ-બન્ધુષુ

ઉત્સાદનં વૈ ગાત્રાણાં સ્નાપનોચ્છિષ્ટ-ભોજને ।
ન કુર્યાદ્ ગુરુ-પુત્રસ્ય પાદયોઃ શૌચમ્ એવ ચ

ગુરુવત્ પરિપૂજ્યાશ્ ચ સ-વર્ણા ગુરુ-યોષિતઃ ।
અસવર્ણાસ્ તુ સમ્પૂજ્યાઃ પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનૈઃ

અભ્યઞ્જનં સ્નાપનં ચ ગાત્રોત્સાદનમ્ એવ ચ ।
ગુરુ-પત્ન્યા ચ કાર્યાણિ કેશાનાં ચ પ્રસાધનમ્

દેવ્ય્-આગમે શ્રી-શિવોક્તૌ-
ગુરુ-શય્યાસનં યાનં પાદુકે પાદ-પીઠકમ્ ।
સ્નાનોદકં તથા છાયાં લઙ્ઘયેન્ ન કદાચન

ગુરોર્ અગ્રે પૃથક્-પૂજામ્ અદ્વૈતં ચ પરિત્યજેત્ ।
દીક્ષાં વ્યાખ્યાં પ્રભુત્વં ચ ગુરોર્ અગ્રે વિવર્જયેત્

શ્રી-નારદોક્તૌ-
યત્ર યત્ર ગુરું પશ્યેત્ તત્ર તત્ર કૃતાઞ્જલિ ।
પ્રણમેત્ દણ્ડવદ્ ભૂમૌ છિન્ન-મૂલ ઇવ દ્રુમઃ

ગુરોર્ વાક્યાસનં યાનં પાદુકોપાનહૌ તથા ।
વસ્ત્રં છાયાં તથા શિષ્યો લઙ્ઘયેન્ ન કદાચન

શ્રી-મનુ-સ્મૃતૌ- (નોત્ fઓઉન્દ્)
નોદાહરેદ્ ગુરોર્ નામ પરોક્ષમ્ અપિ કેવલમ્ ।
ન ચૈવાસ્યાનુકુર્વીત ગતિ-ભાષણ-ચેષ્ટિતમ્

ગુરોર્ ગુરૌ સન્નિહિતે ગુરુવદ્ ધૃતિમ્ આચરેત્ ।
ન ચાવિસૃષ્ટો ગુરુણા સ્વાન્ ગુરૂન્ અભિવાદયેત્

શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
યથા તથા યત્ર તત્ર ન ગૃહ્ણીયાચ્ ચ કેવલમ્ ।
અભક્ત્યા ન ગુરોર્ નામ ગૃહ્ણીયાચ્ ચ યતાત્મવાન્

પ્રણવઃ શ્રીસ્ તતો નામ વિષ્ણુ-શબ્દાદ્ અનન્તરમ્ ।
પાદ-શબ્દ-સમેતં ચ નત-મૂર્ધાઞ્જલી-યુતઃ

કિં ચ-
ન તમ્ આજ્ઞાપયેન્ મોહાત્ તસ્યાજ્ઞાં ન ચ લઙ્ઘયેત્ ।
નાનિવેદ્ય ગુરોઃ કિઞ્ચિદ્ ભોક્તવ્યં વા ગુરોસ્ તથા

અન્યત્ર ચ-
આયાન્તમ્ અગ્રતો ગચ્છેદ્ ગચ્છન્તં તમ્ અનુવ્રજેત્ ।
આસને શયને વાપિ ન તિષ્ઠેદ્ અગ્રતો ગુરોઃ

યત્ કિઞ્ચિદ્ અન્ન-પાનાદિ પ્રિયં દ્રવ્યં મનોરમમ્ ।
સમર્પ્ય ગુરવે પશ્ચાત્ સ્વયં ભુઞ્જીત પ્રત્યહમ્

શ્રી-વિષ્ણુ-સ્મૃતૌ-
ન ગુરોર્ અપ્રિયં કુર્યાત્ તાડિતઃ પીડિતો ઽપિ વા ।
નાવમન્યેત તદ્-વાક્યં નાપ્રિયં હિ સમાચરેત્

આચાર્યસ્ય પ્રિયં કુર્યાત્ પ્રાણૈર્ અપિ ધનૈર્ અપિ ।
કર્મણા મનસા વાચા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે -
યો વક્તિ ન્યાય-રહિતમ્ અન્યાયેન શૃણોતિ યઃ ।
તાવ્ ઉભૌ નરકં ઘોરં વ્રજતઃ કાલમ્ અક્ષયમ્

વૈષ્ણવ-તન્ત્રે -
ત્રાયસ્વ ભો જગન્નાથ ગુરો સંસાર-વહ્નિના ।
દગ્ધં માં કાલ-દષ્ટં ચ ત્વામ્ અહં શરણં ગતઃ

ઇતિ
તત્ર શ્રી-વાસુદેવસ્ય સર્વ-દેવ-શિરોમણેઃ ।
પાદામ્બુજૈક-ભાગ્ એવ દીક્ષા ગ્રાહ્યા મનીષિભિઃ

પ્રથમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 1.2.23] -
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ પ્રકૃતેર્ ગુણાસ્ તૈર્
યુક્તઃ પરમ-પુરુષ એક ઇહાસ્ય ધત્તે ।
સ્થિત્ય્-આદયે હરિ-વિરિઞ્ચિ-હરેતિ સંજ્ઞાઃ
શ્રેયાંસિ તત્ર ખલુ સત્ત્વ-તનોર્ નૄણાં સ્યુઃ

કિં ચ [ભ્પ્ 1.18.21] -
અથાપિ યત્-પાદ-નખાવસૃષ્ટં
જગદ્ વિરિઞ્ચોપહૃતાર્હણામ્ભઃ ।
સેશં પુનાત્ય્ અન્યતમો મુકુન્દાત્
કો નામ લોકે ભગવત્-પદાર્થઃ

શ્રી-દશમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 10.89.15] -
તન્ નિશમ્યાથ મુનયો વિસ્મિતા મુક્ત-સંશયાઃ ।
ભૂયાંસં શ્રદ્દધુર્ વિષ્ણું યતઃ શાન્તિર્ યતો ઽભયમ્

પાદ્મે વૈશાખ-માહાત્મ્યે યમ-બ્રાહ્મણ-સંવાદે [પદ્મપ્ 5.97.27] --
વ્યામોહાય ચરાચરસ્ય જગતસ્ તે તે પુરાણાગમાસ્
તાં તામ્ એવ હિ દેવતાં પરમિકાં જલ્પન્તુ કલ્પાવધિ ।
સિદ્ધાન્તે પુનર્ એક એવ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સમસ્તાગમ-
વ્યાપારેષુ વિવેચન-વ્યતિકરં નીતેષુ નિશ્ચીયતે

નારસિંહે -
સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય ભુજમ્ ઉચ્યતે ।
વેદાચ્ છાસ્ત્રં પરં નાસ્તિ ન દેવઃ કેશવાત્ પરઃ

યતઃ પાદ્મે -
અરિર્ મિત્રં વિષ્ં પથ્યમ્ અધર્મો ધર્મતાં વ્રજેત્ ।
સુપ્રસન્ને હૃષીકેશે વિપરીતે વિપર્યયઃ

તત્રૈવ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યમ્-
મન્-નિમિત્તં કૃતં પાપમ્ અપિ ધર્માય કલ્પતે ।
મામ્ અનાદૃત્ય ધર્મો ઽપિ પાપં સ્યાન્ મત્-પ્રભાવતઃ

અતએવોક્તં સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે -
વાસુદેવં પરિત્યજ્ય યો ઽન્યં દેવમ્ ઉપાસતે ।
સ્વ-માતરં પરિત્યજ્ય શ્વપચીં વન્દતે હિ સઃ

તત્રૈવાન્યત્ર -
વાસુદેવં પરિત્યજ્ય યો ઽન્યં દેવમ્ ઉપાસતે ।
ત્યક્ત્વામૃતં સ મૂઢાત્મા ભુઙ્ક્તે હલાહલં વિષમ્

મહાભારતે -
યસ્ તુ વિષ્ણું પરિત્યજ્ય મોહાદ્ અન્યમ્ ઉપાસતે ।
સ હેમ-રાશિમ્ ઉત્સૃજ્ય પાંશુ-રાશિં જિઘૃક્ષતિ

અનાદૃત્ય તુ યો વિષ્ણુમ્ અન્ય-દેવં સમાશ્રયેત્ ।
ગઙ્ગામ્ભસઃ સ તૃષ્ણાર્તો મૃગ-તૃષ્ણાં પ્રધાવતિ

પઞ્ચરાત્રે -
યો મોહાદ્ વિષ્ણુમ્ અન્યેન હીન-દેવેન દુર્મતિઃ ।
સાધારણં સકૃદ્ બ્રૂતે સો ઽન્ત્યજો નાન્ત્યજો ઽન્ત્યજઃ

વૈષ્ણવ-તન્ત્રે -
ન લભેયુઃ પુનર્ ભક્તિં હરેર્ ઐકાન્તિકીં જઙાઃ ।
એકાગ્ર-મનસશ્ ચાપિ વિષ્ણુ-સામાન્ય-દર્શિનઃ

અન્યત્ર ચ -
યસ્ તુ નારાયણં દેવં બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-દૈવતૈઃ ।
સમત્વેનૈવ વીક્ષેત સ પાષણ્ડી ભવેદ્ ધ્રુવમ્

ઇતિ
સહસ્ર-નામ-સ્તોત્રાદૌ શ્લોકૌઘાઃ સન્તિ ચેદૃશાઃ ।
વિશેષતઃ સત્ત્વ-નિષ્ઠૈઃ સેવોય્ વિષ્ણુર્ ન ચાપરઃ

તથા ચ શ્રી-હરિ-વંશે શિવ-વાક્યમ્ -
હરિર્ એવ સદારાધ્યો ભવદ્ભિઃ સત્ત્વ-સંસ્થિતૈઃ ।
વિષ્ણુ-મન્ત્રં સદા વિપ્રાઃ પઠધ્વં ધ્યાત કેશવમ્

ઇતિ
ઈદૃઙ્-માહાત્મ્ય-વાક્યેષુ સઙ્ગૃહીતેષુ સર્વતઃ ।
ગ્રન્થ-બાહુલ્ય-દોષઃ સ્યાલ્ લિખ્યન્તેઽપેક્ષિતાનિ તત્

અથ શ્રી-વૈષ્ણવ-મન્ત્ર-માહાત્મ્યમ્
આગમે-
મન્ત્રાન્ શ્રી-મન્ત્ર-રાજાદીન્ વૈષ્ણવાન્ ગુર્વ્-અનુગ્રહાત્ ।
સર્વૈશ્વર્યં જપન્ પ્રાપ્ય યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

પુણ્યં વર્ષ-સહસ્રૈર્ યૈઃ કૃતં સુવિપુલં તપઃ ।
જપન્તિ વૈષ્ણવાન્ મન્ત્રાન્ નરાસ્ તે લોક-પાવનાઃ

વૈષ્ણવે ચ-
પ્રજપન્ વૈષ્ણવાન્ મન્ત્રાન્ યં યં પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
પદા વા સંસ્પૃશેત્ સદ્યો મુચ્યતેઽસૌ મહા-ભયાત્

ઇતિ
લિખ્યતે વિષ્ણુ-મન્ત્રાણાં મહિમાથ વિશેષતઃ ।
તાત્પર્યતઃ શ્રી-ગોપાલ-મન્ત્ર-માહાત્મ્ય-પુષ્ટયે

તત્ર દ્વાદશાક્ષરાષ્ટાક્ષરયોર્ માહાત્મ્યમ્
પદ્મ-પુરાણે દેવદૂત-વિકુણ્ડલ-સંવાદે-
સાઙ્ગં સ-મુદ્રં સ-ન્યાસં સ-ઋષિ-દૈવતમ્ ।
સ-દીક્ષા-વિધિ સ-ધ્યાનં સ-યન્ત્રં દ્વાદશાક્ષરમ્

અષ્ટાક્ષરં ચ મન્ત્રેશં યે જપન્તિ નરોત્તમાઃ ।
તાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મહા શુધ્યેતે યતો વિષ્ણવઃ સ્વયમ્

શઙ્ખિનશ્ ચક્રિણો ભૂત્વા બ્રહ્માયુર્ વન-માલિનઃ ।
વસન્તિ વૈષ્ણવે લોકે વિષ્ણુ-રૂપેણ તે નરાઃ

તત્રૈવ દ્વાદશાક્ષરયસ્ ચતુર્થ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 4.8.53] --
જપશ્ ચ પરમો ગુહ્યઃ શ્રૂયતાં મે નૃપાત્મજ ।
યં સપ્ત-રાત્રં પ્રપઠન્ પુમાન્ પશ્યતિ ખેચરાન્

શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે [વિપ્ 1.6.40]
ગત્વા ગત્વા નિવર્તન્તે ચન્દ્ર-સૂર્યાદયો ગ્રહાઃ ।
અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે દ્વાદશાક્ષર-ચિન્તકાઃ

અષ્ટાક્ષરસ્ય, યથા નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
ત્રયો વેદાઃ ષડ્-અઙ્ગાનિ છન્દાંસિ વિવિધાઃ સુરાઃ ।
સર્વમ્ અષ્ટાક્ષરાન્તઃસ્થં યચ્ ચાન્યદ્ અપિ વાઙ્-મયમ્

સર્વ-વેદાન્ત-સારાર્થં સંસારાર્ણવ-તારણઃ ।
ગતિર્ અષ્ટાક્ષરો નૄણાં ન પુનર્ ભવ-કાઙ્ક્ષિણામ્

યત્રાષ્ટાક્ષર-સંસિદ્ધો મહા-ભાગો મહીયતે ।
ન તત્ર સઞ્ચરિષ્યન્તિ વ્યાધિ-દુર્ભિક્ષ-તસ્કરાઃ

દેવ-દાનવ-ગન્ધર્વાઃ સિદ્ધ-વિદ્યાધરાદયઃ ।
પ્રણમન્તિ મહાત્માનમ્ અષ્ટાક્ષર-વિદં નરમ્

વ્યક્તં હિ ભગવાન્ એવ સાક્ષાન્ નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
અષ્ટાક્ષર-સ્વરૂપેણ મુખેષુ પરિવર્તતે

પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે [પદ્મપ્ 6.226.18] --
એવમ્ અષ્ટાક્ષરો મન્ત્રો જ્ઞેયઃ સર્વાર્થ-સાધકઃ ।
સર્વ-દુઃખ-હરઃ શ્રીમાન્ સર્વ-મન્ત્રાત્મકઃ શુભઃ

લિઙ્ગ-પુરાણે-
કિમ્ અન્યૈર્ બહુભિર્ મન્ત્રૈઃ કિમ્ અન્યૈર્ બહુભિર્ વ્રતૈઃ ।
નમો નારાયણેતિ મન્ત્રઃ સર્વાર્થ-સાધકઃ

તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ નમો નારાયણેતિ યઃ ।
જપેત્ સ યાતિ વિપ્રેન્દ્ર વિષ્ણુ-લોકં સ-બાન્ધવઃ

ભવિષ્ય-પુરાણે-
અષ્ટાક્ષરો મહા-મન્ત્રઃ સર્વ-પાપ-હરઃ પરઃ ।
સર્વેષાં વિષ્ણુ-મન્ત્રાણાં રાજત્વે પરિકીર્તિતઃ

શ્રી-શુક-વ્યાસ-સંવાદે ચ-
નમો નારાયણાયેતિ મન્ત્રઃ સર્વાર્થ-સાધકઃ ।
ભક્તાનાં જપતાં તાત સ્વર્ગ-મોક્ષ-ફલ-પ્રદઃ

એષ એવ પરો મોક્ષ એષ સ્વર્ગ ઉદાહૃતઃ ।
સર્વ-વેદ-રહસ્યેભ્યઃ સાર એષ સમુદ્ધૃતઃ

વિષ્ણુના વૈષ્ણવાનાં તુ હિતાય મનુના પુરા ।
કીર્તિતઃ સર્વ-પાપઘ્નઃ સર્વ-કામ-પ્રદાયકઃ

નારાયણાય નમ ઇત્ય્ અયમ્ એવ સત્યં
સંસાર-ઘોર-વિષ-સંહરણાય મન્ત્રઃ ।
શૃણ્વન્તુ સત્ય-મતયો મુદિતાસ્ તરાગા
ઉચ્ચૈસ્ તરામ્ ઉપદિશામ્ય્ અહમ્ ઊર્ધ્વ-બાહુઃ

ભૂત્વોર્ધ્વ-બાહુર્ અદ્યાહં સત્ય-પૂર્વં બ્રવીમિ વઃ ।
હે પુત્ર-શિષ્યાઃ શૃણુત ન મન્ત્રો ઽષ્ટાક્ષરાત્ પરઃ

અતએવોક્તં ગારુડે-
આસીનો વા શયાનો વા તિષ્ઠાનો યત્ર તત્ર વા ।
નમો નારાયણેતિ મન્ત્રૈક-શરણો ભવેત્

તાપની-શ્રુતિષુ [નૃસિંહતુ 1.5.8]
દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમ્ અબ્રુવન્ન્ આનુષ્ટુભસ્ય મન્ત્ર-રાજસ્ય નારસિંહસ્ય ફલં નો બ્રૂહિ ભગવ ઇતિ સ હોવાચ પ્રજાપતિર્ય એતં મન્ત્ર-રાજં નારસિંહમ્ આનુષ્ટુભં નિત્યમ્ અધીતે સો ઽગ્નિ-પૂતો ભવતિ સ વાયુ-પૂતો ભવતિ સ આદિત્ય-પૂતો ભવતિ સ સોમ-પૂતો ભવતિ સ સત્ય-પૂતો ભવતિ સ બ્રહ્મ-પૂતો ભવતિ સ વિષ્ણુ-પૂતો ભવતિ સ રુદ્ર-પૂતો ભવતિ સ સર્વ-પૂતો ભવતિ સ સર્વ-પૂતો ભવતિ

તત્રૈવાન્તે [નૃસિંહતુ 5.9-10]-
અનુપનીત-શતમ્ એકમ્ એકેનોપનીતેન તત્-સમમ્ । ઉપનીત-શતમ્ એકમ્ એકેન ગૃહસ્થેન તત્-સમમ્ । ગૃહસ્થ-શતમ્ એકમ્ એકેન વાનપ્રસ્થેન તત્ સમં । વાનપ્રસ્થ-શતમ્ એકમ્ એકેન યતિના તત્ સમં । યતીનાં તુ શતં પૂર્ણમ્ એકમ્ એકેન રુદ્ર-જાપકેન તત્-સમમ્ । રુદ્ર-જાપક-શતમ્ એકમ્ એકેન અથર્વ-શિરઃ-શિખાધ્યાપકેન તત્-સમમ્ ।
તદ્ વા એતત્ પરમં ધામ મન્ત્ર-રાજાધ્યાપકસ્ય યત્ર ન સૂર્યસ્ તપતિ યત્ર ન વાયુર્ વાતિ યત્ર ન ચન્દ્રમા ભાતિ યત્ર ન નક્ષત્રાણિ ભાન્તિ યત્ર નાગ્નિર્ દહતિ યત્ર ન મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ યત્ર ન દુઃખં સદાનન્દં પરમાનન્દં શાન્તં શાશ્વતં સદા-શિવં બ્રહ્માદિ-વન્દિતં યોગિ-ધ્યેયં પરમં પદં યત્ર ગત્વા ન નિવર્તન્તે યોગિનઃ । તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુક્તમ્ । તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ ।
દિવીવ ચક્ષુર્ આતતમ્ । તદ્ વિપ્રાસો વિપન્યવો જાગૃવાંસઃ સમિન્ધતે । વિષ્ણોર્ યત્ પરમં પદમ્

અથ શ્રી-રામ-મન્ત્રાણાં માહાત્મ્યમ્
અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્ -
સર્વેષુ મન્ત્ર-વર્ગેષુ શ્રેષ્ઠં વૈષ્ણવમ્ ઉચ્યતે ।
ગાણપત્યેષુ શૈવેષુ શાક્ત-સૌરેષ્વ્ અભીષ્ટદમ્

વૈષ્ણવેષ્વ્ અપિ મન્ત્રેષુ રામ-મન્ત્રાઃ ફલાધિકાઃ ।
ગાણપત્ય્-આદિ-મન્ત્રેભ્યઃ કોટિ-કોટિ-ગુણાધિકાઃ

વિનૈવ દીક્ષાં વિપ્રેન્દ્ર પુરશ્ચર્યાં વિનૈવ હિ ।
વિનૈવ ન્યાસ-વિધિના જપ-માત્રેણ સિદ્ધિદાઃ

મન્ત્રેષ્વ્ અષ્ટસ્વ્ અનાયાસ-ફલદો ઽયં ષડ્-અક્ષરઃ ।
ષડ્-અક્ષરો ઽયં મન્ત્રસ્ તુ મહાઘૌઘ-નિવારણઃ

મન્ત્ર-રાજ ઇતિ પ્રોક્તઃ સર્વેષામ્ ઉત્તમોત્તમઃ ।
દૈનન્દિનં તુ દુરિતં પક્ષ-માસ-ર્તુ-વર્ષજમ્

સર્વં દહતિ નિઃશેષં તૂલાચલમ્ ઇવાનલઃ ।
બ્રહ્મ-હત્યા-સહસ્રાણિ જ્ઞાનાજ્ઞાન-કૃતાનિ ચ

સ્વર્ણસ્ તેયસુરાપાન-ગુરુ-તલ્પ-યુતાનિ ચ ।
કોટિ-કોટિ-સહસ્રાણિ હ્યુપપાપાનિ યાન્ય્ અપિ ।
સર્વાણ્ય્ અપિ પ્રણશ્યન્તિ રામ-મન્ત્રાનુકીર્તનાત્

તાપની-શ્રુતિષુ ચ -
ય એતત્-તારકં બ્રાહ્મણો નિત્યમ્ અધીતે, સ પાપ્માનં તરતિ, સ મૃત્યું તરતિ, સ ભ્રૂ-હત્યાં તરતિ, સ સર્વ-હત્યાં તરતિ, સ સંસારં તરતિ, સ સર્વં તરતિ, સ વિમુક્તાશ્રિતો ભવતિ, સો ઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

અથ ગોપાલ-દેવ-મન્ત્ર-માહાત્મ્યમ્
મન્ત્રાસ્ તુ કૃષ્ણ-દેવસ્ય સાક્ષાદ્ ભગવતો હરેઃ ।
સર્વાવતાર-બીજસ્ય સર્વતો વીર્યવત્તમાઃ

તથા ચ બૃહદ્-ગૌતમીયે શ્રી-ગોવિન્દ-વૃન્દાવનાખ્યે -
સર્વેષાં મન્ત્ર-વર્યાણાં શ્રેષ્ઠો વૈષ્ણવ ઉચ્યતે ।
વિશેષાત્ કૃષ્ણ-મનવો ભોગ-મોક્ષૈક-સાધનમ્

યસ્ય યસ્ય ચ મન્ત્રસ્ય યો યો દેવસ્ તથા પુનઃ ।
અભેદાત્ તન્-મનૂનાં ચ દેવતા સૈવ ભાષ્યતે

કૃષ્ણ એવ પરં બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દ-વિગ્રહઃ ।
સ્મૃતિ-માત્રેણ તેષાં વૈ ભુક્તિ-મુક્તિ-ફલ-પ્રદઃ

ઇતિ
તત્રાપિ ભગવત્તાં સ્વાં તન્વતો ગોપ-લીલયા ।
તસ્ય શ્રેષ્ઠતમા મન્ત્રાસ્ તેષ્વ્ અપ્ય્ અષ્ટાદશાક્ષરઃ

તાપની-શ્રુતિષુ --
ઓં મુનયો હ વૈ બ્રહ્માણમ્ ઊચુઃ । કઃ પરમો દેવઃ । કુતો મૃત્યુર્ બિભેતિ । કસ્ય જ્ઞાનેનાખિલં જ્ઞાતં ભવતિ । કેનેદં વિશ્વં સંસરતીતિ । તાન્ ઉ હોવાચ બ્રાહ્મણઃ -- કૃષ્ણો વૈ પરમં દૈવતમ્ । ગોવિન્દાન્ મૃત્યુર્ બિભેતિ । ગોપી-જન-વલ્લભ-જ્ઞાનેનાખિલં જ્ઞાતં ભવતિ । સ્વાહયેદં સંસરતીતિ । તમ્ ઉ હોચુઃ । કઃ કૃષ્ણો ગોવિન્દઃ કો ઽસૌ ગોપી-જન-વલ્લભઃ કઃ કા સ્વાહેતિ । તાન્ ઉવાચ બ્રાહ્મણઃ પાપ-કર્ષણો ગો-ભૂમિ-વેદ-વિદિતો વેદિતા ગોપી-જનાવિદ્યા-કલા-પ્રેરકસ્ તન્-માયા ચેતિ । સકલં પરં બ્રહ્મૈવ તત્ । યો ધ્યાયતિ રસતિ ભજતિ સો ઽમૃતો ભવતિ સો ઽમૃતો ભવતીતિ । તે હોચુઃ -- કિં તદ્-રૂપં કિં રસનં કથં વાહો તદ્-ભજનં । તત્ સર્વં વિવિદિષતામ્ આખ્યાહીતિ । તદ્ ઉ હોવાચ હૈરણ્યઃ -- ગોપ-વેશમ્ અભ્રાભં તરુણં કલ્પ-દ્રુમાશ્રિતમ્

(ગ્તુ 1.2-8)
કિં ચ, તત્રૈવાગ્રે --
ભક્તિર્ અસ્ય ભજનમ્ । તદ્ ઇહામુત્રોપાધિ-નૈરાસ્યેનૈવામુષ્મિન્ મનઃ-કલ્પનમ્ । એતદ્ એવ ચ નૈષ્કર્મ્યમ્ ।
કૃષ્ણં તં વિપ્રા બહુધા યજન્તિ
ગોવિન્દં સન્તં બહુધારાધયન્તિ ।
ગોપીજન-વલ્લભો ભુવનાનિ દધ્રે
સ્વાહાશ્રિતો જગદ્ એજય્જત્ સ્વ-રેતાઃ

(ગ્તુ 1.14-15)
વાયુર્ યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો
જન્યે જન્યે પઞ્ચ-રૂપો બભૂવ ।
કૃષ્ણસ્ તથૈકો ઽપિ જગદ્-ધિતાર્થં
શબ્દેનાસૌ પઞ્ચ-પદો વિભાતિ

ઇતિ
(ગ્તુ 1.16)
કિં ચ તત્રૈવોપાસન-વિધિ-કથનાનન્તરમ્ -
એકો વશી સર્વગઃ કૃષ્ણ ઈડ્ય
એકો ઽપિ સન્ બહુધા યો વિભાતિ ।
તં પીઠસ્થં યેઽનુભજન્તિ ધીરાસ્
તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્

(ગ્તુ)
નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્
એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ ।
તં પીઠગં યેઽનુભજન્તિ ધીરાસ્
તેષાં સિદ્ધિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

એતદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં યે
નિત્ય-મુક્તાઃ સંયજન્તે ન કામાન્ ।
તેષામ્ અસૌ ગોપ-રૂપઃ પ્રયત્નાત્
પ્રકાશયેદ્ આત્મ-પદં તદૈવ

યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં
યો વિદ્યાસ્ તસ્મૈ ગોપાયતિ સ્મ કૃષ્ણઃ ।
તં હ દૈવમ્ આત્મ-બુદ્ધિ-પ્રકાશં
મુમુક્ષુર્ વૈ શરણમ્ અનુવ્રજેત

ઓંકારેણાન્તરિતં યે જપન્તિ
ગોવિન્દસ્ય પઞ્ચપદં મનુમ્ ।
તેષામ્ અસૌ દર્શયેદ્ આત્મ-રૂપં
તસ્માન્ મુમુક્ષુર્ અભ્યસેન્ નિત્ય-શાન્ત્યૈ

તસ્માદ્ અન્યે પઞ્ચપદાદ્ અભૂવન્
ગોવિન્દસ્ય મનવો માનવાનામ્ ।
દશાર્ણાદ્યાસ્ તેઽપિ સઙ્ક્રન્દનાદ્યૈર્
અભ્યસ્યન્તે ભૂતિ-કામૈર્ યથાવત્

કિં ચ તત્રૈવ --
તદ્ ઉ હોવાચ બ્રાહ્મણો ઽસાવ્ અનવરતં મે ધ્યાતઃ સ્તુતઃ પરાર્ધાન્તે સો ઽબુધ્યત । ગોપ-વેશો મે પુરુષઃ પુરસ્તાદ્ આવિર્બભૂવ । તતઃ પ્રણતેન મયાઽનુકૂલેન હૃદા મહ્યમ્ અષ્ટાદશાર્ણં સ્વરૂપં સૃષ્ટયે દત્ત્વાન્તર્હિતઃ । પુનઃ સિસૃક્ષા મે પ્રાદુરભૂત્ । તેષ્વ્ અક્ષરેષુ ભવિષ્યજ્-જગદ્-રૂપં પ્રકાશયત્ । તદ્ ઇહ કાદ્ આપો । લાત્ પૃથિવી । ઈતો ઽગ્નિઃ । બિન્દોર્ ઇન્દુઃ । તન્-નાદાદ્ અર્ક ઇતિ ક્લીં-કારાદ્ અસૃજમ્ । કૃષ્ણાદ્ આકાશં યદ્ વાયુર્ ઇત્ય્ ઉત્તરાત્ સુરભિં વિદ્યાં પ્રાદુરકાર્ષમ્ । તદ્-ઉત્તરાત્ તદ્-ઉત્તરાત્ સ્ત્રી-પુમાદિ ચેદં સકલમ્ ઇદં ઇતિ

તથા ચ ગૌતમીય-તન્ત્રે -
ક્લીં-કારાદ્ અસૃજદ્ વિશ્વમ્ ઇતિ પ્રાહ શ્રુતેઃ શિરઃ ।
લ-કારાત્ પૃથિવી જાતા ક-કારાજ્ જલ-સમ્ભવઃ

ઈ-કારાદ્ વહ્નિર્ ઉત્પન્નો નાદાદ્ આયુર્ અજાયત ।
બિન્દોર્ આકાશ-સમ્ભૂતિર્ ઇતિ ભૂતાત્મકો મનુઃ ॥
સ્વા-શબ્દેન ચ ક્ષેત્રજ્ઞો હેતિ ચિત્-પ્રકૃતિઃ પરા ।
તયોર્ ઐક્ય-સમુદ્ભૂતિર્ મુખ-વેષ્ટન-વર્ણકઃ ॥
અતએવ હિ વિશ્વસ્ય લયઃ સ્વાહાર્ણકે ભવેત્

પુનશ્ ચ સા શ્રુતિઃ --
એતસ્યૈવ યજનેન ચન્દ્ર-ધ્વજો ગત-મોહમ્ આત્માનં વેદયિત્વા ઓંકારાન્તરાલકં મનુમ્ આવર્તયત્ સઙ્ગ-રહિતો ઽભ્યાનયત્ । તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુર્ આતતમ્ । તસ્માદ્ એનં નિત્યમ્ અભ્યસેત્

ઇત્ય્ આદિ
તત્રૈવાગ્રે --
યસ્ય પૂર્વ-પદાદ્ ભૂમિર્ દ્વિતીયાત્ સલિલોદ્ભવઃ ।
તૃતીયાત્ તેજ ઉદ્ભૂતં ચતુર્થાદ્ ગન્ધ-વાહનઃ

પઞ્ચમાદ્ અમ્બરોત્પત્તિસ્ તમ્ એવૈકં સમભ્યસેત્ ।
ચન્દ્ર-ધ્વજો ઽગમદ્ વિષ્ણુઃ પરમં પદમ્ અવ્યયમ્

તતો વિશુદ્ધં વિમલં
વિશોકમ્ અશેષ-લોભાદિ-નિરસ્ત-સઙ્ગમ્ ।
યત્ તત્ પદં પઞ્ચ-પદં તદ્ એવ
સ વાસુદેવો ન યતો ઽન્યદ્ અસ્તિ

તમ્ એકં ગોવિન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહમ્ પઞ્ચ-પદં વૃન્દાવન-સુર-ભૂરુહ-તલાસીનં સતતં સ-મરુદ્-ગણો ઽહં પરમયા સ્તુત્યા તોષયામિ

ઇતિ
કિં ચ સ્તુત્ય્-અનન્તરમ્ --
અમું પઞ્ચપદં મન્ત્રમ્ આવર્તયેદ્ યઃ સ યાત્ય્ અનાયાસતઃ કેવલં તત્ પદં તત્ । અનેજદ્ એકં મનસો જવીયો નૈતદ્ દેવા આપ્નુવન્ પૂર્વમ્ અર્શાત્

તસ્માત્ કૃષ્ણ એવ પરો દેવસ્ તં ધ્યાયેત્ તં રસેત્ તં યજેદ્ ઇતિ ઓં તત્ સદ્ ઇતિ

ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-તન્ત્રે ચ, દેવીં પ્રતિ શ્રી-મહાદેવોક્તાષ્ટાદશાક્ષર-પ્રસઙ્ગ એવ -
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષાણામ્ ઈશ્વરો જગદ્-ઈશ્વરઃ ।
સન્તિ તસ્ય મહાભાગા અવતારાઃ સહસ્રશઃ

તેષાં મધ્યેઽવતારાણાં બાલત્વમ્ અતિદુર્લભમ્ ।
અમાનુષાણિ કર્માણિ તાનિ તાનિ કૃતાનિ ચ

શાપાનુગ્રહ-કર્તૃત્વે યેન સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તસ્ય મત્ન્રં પ્રવક્ષ્યામિ સાઙ્ગોપાઙ્ગમ્ અનુત્તમમ્

યસ્ય વિજ્ઞાન-માત્રેણ નરઃ સર્વજ્ઞતામ્ ઇયાત્ ।
પુત્રાર્થી પુત્રમ્ આપ્નોતિ ધર્માર્થી લભતે ધનમ્

સર્વ-શાસ્ત્રાર્થ-પારજ્ઞો ભવત્ય્ એવ ન સંશયઃ ।
ત્રૈલોક્યં ચ વશીકુર્યાત્ વ્યાકુલીકુરુતે જગત્

મોહયેત્ સકલં સો ઽપિ મારયેત્ સકલાન્ રિપૂન્ ।
બહુના કિમ્ ઇહોક્તેન મુમુક્ષુર્ મોક્ષમ્ આપ્નુયાત્

યથા ચિન્તામણિઃ શ્રેષ્ઠો યથા ગૌશ્ ચ યથા સતી ।
યથા દ્વિજો યથા ગઙ્ગા તથાસૌ મન્ત્ર ઉત્તમઃ

યથાવદ્ અખિલ-શ્રેષ્ઠં યથા શાસ્ત્રં તુ વૈષ્ણવમ્ ।
યથા સુસંસ્કૃતા વાણી તથાસૌ મન્ત્ર ઉત્તમઃ

કિં ચ --
અતો મયા સુરેશાનિ પ્રત્યહં જપ્યતે મનુઃ ।
નૈતેન સદૃશઃ કશ્ચિદ્ જગત્ય્ અસ્મિન્ ચરચરે

સનત્કુમાર-કલ્પેઽપિ -
ગોપાલ-વિષયા મન્ત્રાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશત્ પ્રભેદતઃ ।
તેષુ સર્વેષુ મન્ત્રેષુ મન્ત્ર-રાજમ્ ઇમં શૃણુ

સુપ્રસન્નમ્ ઇમં મન્ત્રં તન્ત્રે સમ્મોહનાહ્વયે ।
ગોપનીયસ્ ત્વયા મન્ત્રો યત્નેન મુનિ-પુઙ્ગવ

અનેન મન્ત્ર-રાજેન મહેન્દ્રત્વં પુરન્દરઃ ।
જગામ દેવ-દેવેશો વિષ્ણુના દત્તમ્ અઞ્જસા

દુર્વાસસઃ પુરા શાપાદ્ અસૌભાગ્યેન પીડિતઃ ।
સ એવ સુભગવત્વં વૈ તેનૈવ પુનર્ આપ્તવાન્

બહુના કિમ્ ઇહોક્તેન પુરશ્ચરણ-સાધનૈઃ ।
વિનાપિ જપ-માત્રેણ લભતે સર્વમ્ ઈપ્સિતમ્

પ્રભું શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્યં તં નતો ઽસ્મિ ગુરૂત્તમમ્ ।
કથઞ્ચિદ્ આશ્રયાદ્ યસ્ય પ્રાકૃતો ઽપ્ય્ ઉત્તમો ભવેત્

અથાધિકાર-નિર્ણયઃ
તાન્ત્રિકેષુ ચ મન્ત્રેષુ દીક્ષાયાં યોષિતામ્ અપિ ।
સાધ્વીનામ્ અધિકારો ઽસ્તિ શૂદ્રાદીનાં ચ સદ્-ધિયામ્

તથા ચ સ્મૃત્ય્-અર્થ-સારે પાદ્મે ચ વૈશાખ-માહાત્મ્યે [પદ્મપ્ 6.84.48, 52-4] શ્રી-નારદામ્બરીષ-સંવાદે -
આગમોક્તેન માર્ગેણ સ્ત્રી-શૂદ્રૈર્ અપિ પૂજનમ્ ।
કર્તવ્યં શ્રદ્ધયા વિષ્ણોશ્ ચિન્તયિત્વા પતિં હૃદિ

શૂદ્રાણાં ચૈવ ભવતિ નામ્ના વૈ દેવતાર્ચનમ્ ।
સર્વે ઽપ્ય્ આગમ-માર્ગેણ કુર્યુર્ વેદાનુકારિણા

સ્ત્રીણામ્ અપ્ય્ અધિકારો ઽસ્તિ વિષ્ણોર્ આરાધનાદિષુ ।
પતિ-પ્રિય-રતાનાં ચ શ્રુતિર્ એષા સનાતની

અગસ્ત્ય-સંહિતાયાં શ્રી-રામ-મન્ત્ર-રાજમ્ ઉદ્દિશ્ય -
શુચિવ્રતતમાઃ શૂદ્રા ધાર્મિકા દ્વિજ-સેવકાઃ ।
સ્ત્રિયઃ પતિ-વ્રતાશ્ ચાન્યે પ્રતિલોમાનુલોમજાઃ
લોકાશ્ ચાણ્ડાલ-પર્યન્તાઃ સર્વેઽપ્ય્ અત્રાધિકારિણઃ

ઇતિ
ગુરુશ્ ચ સિદ્ધ-સાધ્યાદિ-મન્ત્ર-દાને વિચારયેત્ ।
સ્વ-કુલાન્ય્ અકુલત્વં ચ બાલ-પ્રૌઢત્વમ્ એવ ચ

સ્ત્રી-પું-નપુંસકત્વં ચ રાશિ-નક્ષત્ર-મેલનમ્ ।
સુપ્ત-પ્રબોધ-કાલં ચ તથા ઋણ-ધનાદિકમ્

અથ સિદ્ધ-સાધ્યાદિ-શોધનમ્
સરદા-તિલકે -
પ્રાક્ પ્રત્યગ્ અગ્રા રેખાઃ સ્યુઃ પઞ્ચ યામ્યોત્તરાગ્રગાઃ ।
તાવત્યશ્ ચ ચતુષ્કોષ્ઠ-ચતુષ્કં મણ્ડલં ભવેત્

ઇન્દ્વ્-અગ્નિ-રુદ્ર-નવ-નેત્ર-યુગેન દિક્ષુ
ઋત્વ્-અષ્ટ-ષડશ-ચતુર્દશ-ભૌતિકેષુ ।
પાતાલ-પઞ્ચદશ-વહ્નિ-હિમાંશુ-કોષ્ઠે
વર્ણાંલ્ લિખેલ્ લિપિ-ભવાન્ ક્રમશસ્ તુ ધીમાન્

જન્મ-ર્ક્ષાક્ષ-રતૌ યાવન્-મન્ત્રાદિમાક્ષરમ્ ।
ચતુર્ભિઃ કોષ્ઠકૈસ્ ત્વ્ એકમ્ ઇતિ કોષ્ઠ-ચતુષ્ટયે

પુનઃ કોષ્ઠક-કોષ્ઠેષુ સવ્યતો જન્મભાક્ષરાત્ ।
સિદ્ધ-સાધ્ય-સુસિદ્ધારિક્રમાજ્ જ્ઞેયા વિચક્ષ્ણૈઃ

સિદ્ધઃ સિધ્યતિ કાલેન સાધ્યસ્ તુ જપ-હોમતઃ ।
સુસિદ્ધો ગ્રહ-માત્રેણ અરિર્ મૂલ-નિકૃન્તનઃ

સિદ્ધ-સિદ્ધો યથોક્તેન દ્વિ-ગુણાત્ સિદ્ધ-સાધકઃ ।
સિદ્ધ-સુસિદ્ધો ઽર્ધ-જપાત્ સિદ્ધારિર્ હન્તિ બાન્ધવાન્

સાધ્ય-સિદ્ધો દ્વિગુણિકઃ સાધ્ય-સાધ્યો હ્ય્ અનર્થકઃ ।
તત્-સુસિદ્ધસ્ ત્રિગુણિતાત્ સાધ્યારિર્ હન્તિ ગોત્રજાન્

સુસિદ્ધ-સિદ્ધોર્ધ-જપાત્ તત્-સાધ્યસ્ તુ ગુણાધિકાત્ ।
તત્-સુસિદ્ધો ગ્રહાદ્ એવ સુસિદ્ધારિઃ સ્વ-ગોત્રહા

અરિ-સિદ્ધઃ સુતાન્ હન્યાદ્ અરિ-સાધ્યસ્ તુ કન્યકાઃ ।
તત્-સુસિદ્ધસ્ તુ પત્ની-ઘ્નસ્ તદ્-અરિર્ હન્તિ સાધકમ્

તથા ચ તન્ત્રે, અસ્ય ચ મન્ત્ર-વિશેષેઽપવાદઃ -
નૃસિંહાર્ક-વરાહાણાં પ્રાસાદ-પ્રણવસ્ય ચ ।
વૈદિકસ્ય ચ મન્ત્રસ્ય સિદ્ધાદીન્ નૈવ શોધયેત્

સ્વપ્ન-લબ્ધે સ્ત્રિયા દત્તે માલા-મન્ત્રે ચ ત્ર્ય્-અક્ષરે ।
એકાક્ષરે તથા મન્ત્રે સિદ્ધાદીન્ નૈવ શોધયેત્

સ્વ-કુલાન્ય્ અકુલત્વાદિ વિજ્ઞેયં ચાગમાન્તરાત્ ।
ન વિસ્તર-ભયાદ્ અત્ર વ્યર્થત્વાદ્ અપિ લિખ્યતે

શ્રીમદ્-ગોપાલ-દેવસ્ય સર્વૈશ્વર્ય-પ્રદર્શિનઃ ।
તાદૃક્-શક્તિષુ મન્ત્રેષુ નહિ કિઞ્ચિદ્ વિચાર્યતે

તથા ચ ક્રમ-દીપિકાયામ્ [1.4]
સર્વેષુ વર્ણેષુ તથાશ્રમેષુ
નારીષુ નાનાહ્વય-જન્મભેષુ
દાતા ફલાનામ્ અભિવાઞ્છિતાનાં
દ્રાગ્ એવ ગોપાલક-મન્ત્ર એષઃ

ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-તન્ત્રે ચ, અષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રમ્ અધિકૃત્ય શ્રી-શિવેનોક્તમ્ -
ન ચાત્ર શાત્રવા દોષા નર્ણસ્વાદિ-વિચારણા ।
ઋક્ષ-રાશિ-વિચારો વા ન કર્તવ્યો મનૌ પ્રિયે

કેચિચ્ છિન્નાશ્ ચ રુદ્ધાશ્ ચ કેચિન્ મદ-સમુદ્ધતાઃ ।
મલિનાઃ સ્તમ્ભિતાઃ કેચિત્ કીલિતા દૂષિતા અપિ ।
એતૈર્ દોષૈર્ યુતો નાયં યતસ્ ત્રિભુનોત્તમઃ

ઇતિ
સામાન્યતશ્ ચ યથા બૃહદ્-ગૌતમીયે -
અથ કૃષ્ણ-મનૂન્ વક્ષ્યે દૃષ્ટાદૃષ્ટ-ફલ-પ્રદાન્ ।
યાન્ વૈ વિજ્ઞાય મુનયો લેભિરે મુક્તિમ્ અઞ્જસા

ગૃહસ્થા વનગાશ્ ચૈવ યતયો બ્રહ્મચારિણઃ ।
સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાદયશ્ ચૈવ સર્વે યત્રાધિકારિણઃ

નાત્ર ચિન્ત્યો ઽરિ-શુદ્ધ્યાદિર્ નારિ-મિત્રાદિ-લક્ષણમ્ ।
ન વા પ્રયાસ-બાહુલ્યં સાધને ન પરિશ્રમઃ

અજ્ઞાન-તૂલ-રાશેશ્ ચ અનલઃ ક્ષણ-માત્રતઃ ।
સિદ્ધ-સાધ્ય-સુસિદ્ધારિ-રૂપા નાત્ર વિચારણા

સર્વેષાં સિદ્ધ-મન્ત્રાણાં યતો બ્રહ્માક્ષરો મનુઃ ।
પ્રજાપતિર્ અવાપાગ્ર્યં દેવ-રાજ્યં શચીપતિઃ ।
અવાપુસ્ ત્રિદશાઃ સ્વર્ગં વાગીશત્વં બૃહસ્પતિઃ

ઇત્ય્ આદિ
તત્રૈવાન્તરે -
વિષ્ણુ-ભક્ત્યા વિશેષેણ કિં ન સિધ્યતિ ભૂતલે ।
કીટાદિ-બ્રહ્મ-પર્યન્તં ગોવિન્દાનુગ્રહાન્ મુને

સર્વ-સમ્પત્તિ-નિલયાઃ સર્વત્રાપ્ય્ અકુતોભયાઃ ।
ઇત્ય્ આદિ કથિતં કિઞ્ચિન્ માહાત્મ્યં વો મુનીશ્વરાઃ

આકાશે તારકા યદ્વત્ સિન્ધોઃ સૈકત-સૃષ્ટિવત્ ।
એતદ્-વિજ્ઞાન-માત્રેણ લભેન્ મુક્તિં ચતુર્વિધામ્

એતદ્-અન્યેષુ મન્ત્રેષુ દોષાઃ સન્તિ પરે ચ યે ।
તદ્-અર્થં મન્ત્ર-સંસ્કારા લિપ્યન્તે તન્ત્રતો દશ

સરદા-તિલકે -
જનનં જીવનં ચેતિ તાડનં રોધનં તથા ।
અથાભિષેકો વિમલીકરણાપ્યાયને પુનઃ ।
તર્પણં દીપનં ગુપ્તિર્ દશૈતા મન્ત્ર-સંસ્ક્રિયાઃ

મન્ત્રાણાં માતૃકા-મધ્યાદ્ ઉદ્ધારો જનનં સ્મૃતમ્ ।
પ્રણવાન્તરિતાન્ કૃત્વા મન્ત્ર-વર્ણાન્ જપેત્ સુધીઃ

એતજ્ જીવનમ્ ઇત્ય્ આહુર્ મન્ત્ર-તન્ત્ર-વિશારદાઃ ।
મનોર્ વર્ણાન્ સમાલિખ્ય તાડયેચ્ ચન્દનામ્ભસા

પ્રત્યેકં વાયુના મન્ત્રી તાડનં તદ્ ઉદાહૃતમ્ ।
વિલિખ્ય મન્ત્રં તં મન્ત્રી પ્રસૂનૈઃ કર-વીરજૈઃ

તન્-મન્ત્રાક્ષર-સઙ્ખ્યાતૈર્ હન્યાદ્ યત્ તેન રોધનમ્ ।
સ્વતન્ત્રોક્ત-વિધાનેન મન્ત્રી મન્ત્રાર્ણ-સઙ્ખ્યયા

અશ્વત્થ-પલ્લવૈર્ મન્ત્રમ્ અભિષિઞ્ચેદ્ વિશુદ્ધયે ।
સંચિન્ત્ય મનસા મન્ત્રં યોતિર્ મન્ત્રેણ નિર્દહેત્

મન્ત્રે મૂલ-ત્રયં મન્ત્રી વિમલીકરણં ત્વ્ ઇદમ્ ।
તાર-વ્યોમાગ્નિ-મનુ-યુગ-દણ્ડી જ્યોતિર્ મનુર્ મતઃ ।
કુશોદકેન જપ્તેન પ્રત્યર્ણં પ્રોક્ષણં મનોઃ

તેન મન્ત્રેણ વિધિવદ્ એતદ્ આપ્યાયનં સ્મૃતમ્ ।
મન્ત્રેણ વારિણા યન્ત્રે તર્પણં તર્પણં સ્મૃતમ્

તાર-માયા-રમા-યોગો મનોર્ દીપનમ્ ઉચ્યતે ।
જપ્યમાનસ્ય મન્ત્રસ્ય ગોપનં ત્વ્ અપ્રકાશનમ્

બલિત્વાત્ કૃષ્ણ-મન્ત્રાણાં સંસ્કારાપેક્ષણં નહિ ।
સામાન્યોદ્દેશ-માત્રેણ તથાપ્ય્ એતદ્ ઉદીરિતમ્