હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 4.7

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધાવ્ ઉત્તર-વિભાગે
ગૌણ-ભક્તિ-રસ-નિરૂપણે ભયાનક-ભક્તિ-રસ-લહરી ષષ્ઠી ॥
[4.7]
બીભત્સ-ભક્તિ-રસાખ્યા
સપ્તમ-લહરી
પુષ્ટિં નિજ-વિભાવાદ્યૈર્ જુગુપ્સા-રતિર્ આગતા ।
અસૌ ભક્તિ-રસો ધીરૈર્ બીભત્સાખ્ય ઇતીર્યતે

અસ્મિન્ન્ આશ્રિત-શાન્તાદ્યા ધીરૈર્ આલમ્બના મતાઃ

યથા--
પાણ્ડિત્યં રત-હિણ્ડકાધ્વનિ ગતો યઃ કામ-દીક્ષા-વ્રતી
કુર્વન્ પૂર્વમ્ અશેષ-ષિડ્ગ-નગરી સામ્રાજ્ય-ચર્યામ્ અભૂત્ ।
ચિત્રં સો ઽયમ્ ઉદીરયન્ હરિ-ગુણાન્ ઉદ્બાષ્પ-દૃષ્ટિર્ જનો
દૃષ્ટે સ્ત્રી-વદને વિકૂણિત-મુખો વિષ્ટભ્ય નિષ્ઠીવતિ

અત્ર નિષ્ઠીવનં વક્ત્ર-કૂણનં ઘ્રાણ-સંવૃતિઃ ।
ધાવનં કમ્પ-પુલક-પ્રસ્વેદાદ્યાશ્ ચ વિક્રિયાઃ

ઇહ ગ્લાનિ-શ્રમોન્માદ-મોહ-નિર્વેદ-દીનતાઃ ।
વિષાદ-ચાપલાવેગ-જાડ્યાદ્યો વ્યભિચારિણઃ

જુગુપ્સા-રતિર્ અત્ર સ્યાત્ સ્થાયી સા ચ વિવેકજા ।
પ્રાયિકી ચેતિ કથિતા જુગુપ્સા દ્વિ-વિધા બુધૈઃ

તત્ર વિવેકજા--
જાત-કૃષ્ણ-રતેર્ ભક્ત-વિશેષસ્ય તુ કસ્યચિત્ ।
વિવેકોત્થા તુ દેહાદૌ જુગુપ્સા સ્યાદ્ વિવેકજા

યથા--
ઘન-રુધિર-મયે ત્વચા પિનદ્ધે
પિશિત-વિમિશ્રિત-વિસ્ર-ગન્ધ-ભાજિ ।
કથમ્ ઇહ રમતાં બુધઃ શરીરે
ભગવતિ હન્ત રતેર્ લવે ઽપ્ય્ ઉદીર્ણે

અથ પ્રાયિકી--
અમેધ્ય-પૂત્ય્-અનુભવાત્ સર્વેષામ્ એવ સર્વતઃ ।
યા પ્રાયો જાયતે સેયં જુગુપ્સા પ્રાયિકી મતા

યથા--
અસૃઙ્-મૂત્રાકીર્ણે ઘન-શમલ-પઙ્ક-વ્યતિકરે
વસન્ન્ એષ ક્લિન્નો જડ-તનુર્ અહં માતુર્ ઉદરે ।
લભે ચેતઃ-ક્ષોભં તવ ભજન-કર્માક્ષમતયા
તદ્ અસ્મિન્ કંસારે કુરુ મયિ કૃપા-સાગર કૃપામ્

યથા વા--
ઘ્રાણોદ્ઘૂર્ણક-પૂત-ગન્ધિ-વિકટે કીટાકુલે દેહલી-
સ્રસ્ત-વ્યાધિત-યૂથ-ગૂથ-ઘટના-નિર્ધૂત-નેત્રાયુષિ ।
કારા-નામનિ હન્ત માગધ-યમેનામી વયં નારકે
ક્ષિપ્તાસ્ તે સ્મૃતિમ્ આકલય્ય નરક-ધ્વંસિન્ન્ ઇહ પ્રાણિમઃ

લબ્ધ-કૃષ્ણ-રતેર્ એવ સુષ્ઠુ પૂતં મનઃ સદા ।
ક્ષુભ્યત્ય્ અહૃદ્ય્ અલેશે ઽપિ તતો ઽસ્યાં રત્ય્-અનુગ્રહઃ

હાસ્યાદીનાં રસત્વં યદ્ ગૌણત્વેનાપિ કીર્તિતમ્ ।
પ્રાચાં મતાનુસારેણ તદ્ વિજ્ઞેયં મનીષિભિઃ

અમી પઞ્ચૈવ શાન્તાદ્યા હરેર્ ભક્તિ-રસા મતાઃ ।
એષુ હાસ્યાદયઃ પ્રાયો બિભ્રતિ વ્યભિચારિતામ્