હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 4.5

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધાવ્ ઉત્તર-વિભાગે
ગૌણ-ભક્તિ-રસ-નિરૂપણે કરુણ-ભક્તિ-રસ-લહરી ચતુર્થી ॥
4.5
રૌદ્ર-ભક્તિ-રસાખ્યા પઞ્ચમ-લહરી
નીતા ક્રોધ-રતિઃ પુષ્ટિં વિભાવાદ્યૈર્ નિજોચિતૈઃ ।
હૃદિ ભક્ત-જનસ્યાસૌ રૌદ્ર-ભક્તિ-રસો ભવેત્

કૃષ્ણો હિતો ઽહિતશ્ ચેતિ ક્રોધસ્ય વિષયસ્ ત્રિધા ।
કૃષ્ણે સખી-જરત્ય્-આદ્યાઃ ક્રોધસ્યાશ્રયતાં ગતાઃ ।
ભક્તાઃ સર્વ-વિધા એવ હિતે ચૈવાહિતે તથા

તત્ર કૃષ્ણે સખ્યાઃ ક્રોધઃ--
સખી-ક્રોધે ભવેત્ સખ્યાઃ કૃષ્ણાદ્ અત્યાહિતે સતિ

યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.37)
અન્તઃ-ક્લેશ-કલઙ્કિતાઃ કિલ વયં યામો ઽદ્ય યામ્યાં પુરીં
નાયં વઞ્ચન-સઞ્ચય-પ્રણયિનં હાસં તથાપ્ય્ ઉજ્ઝતિ ।
અસ્મિન્ સમ્પુટિતે ગભીર-કપટૈર્ આભીર-પલ્લી-વિટે
હા મેધાવિનિ રાધિકે તવ કથં પ્રેમા ગરીયાન્ અભૂત્

તત્ર જરત્યાઃ ક્રોધઃ--
ક્રોધો જરત્યા વધ્વ્-આદિ-સમ્બન્ધે પ્રેક્ષિતે હરૌ

યથા--
અરે યુવતિ-તસ્કર પ્રકટમ્ એવ વધ્વાઃ પટસ્
તવોરસિ નિરીક્ષ્યતે બત ન નેતિ કિં જલ્પસિ ।
અહો વ્રજ-નિવાસિનઃ શૃણુત કિં ન વિક્રોશનં
વ્રજેશ્વર-સુતેન મે સુત-ગૃહે ઽગ્નિર્ ઉત્થાપિતઃ

ગોવર્ધનં મહા-મલ્લં વિનાન્યેષાં વ્રજૌકસામ્ ।
સર્વેષામ્ એવ ગોવિન્દે રતિઃ પ્રૌઢા વિરાજતે

અથ હિતઃ--
હિતસ્ ત્રિધાનવહિતઃ સાહસી ચેર્ષ્યુર્ ઇત્ય્ અપિ

તત્ર અનવહિતઃ--
કૃષ્ણ-પાલન-કર્તાપિ તત્-કર્માભિનિવેશતઃ ।
ક્વચિત્ તત્ર પ્રમત્તો યઃ પ્રોક્તો ઽનવહિતો ઽત્ર સઃ

યથા--
ઉત્તિષ્ઠ મૂઢ કુરુ મા વિલમ્બં
વૃથૈવ ધિક્ પણ્ડિત-માનિની ત્વમ્ ।
ક્રટ્યત્-પલાશિ-દ્વયમ્ અન્તરા તે
બદ્ધઃ સુતો ઽસૌ સખિ બમ્ભ્રમીતિ

અથ સાહસી--
યઃ પ્રેરકો ભય-સ્થાને સાહસી સ નિગદ્યતે

યથા--
ગોવિન્દઃ પ્રિય-સુહૃદાં ગિરૈવ યાતસ્
તાલાનાં વિપિનમ્ ઇતિ સ્ફુટં નિશમ્ય ।
ભ્રૂ-ભેદ-સ્થપુટિત-દૃષ્ટિર્ આદ્યમ્ એષાં
ડિમ્ભાનાં વ્રજ-પતિ-ગેહિની દદર્શ

અથ ઈર્ષ્યુઃ--
ઈર્ષ્યુર્ માન-ધના પ્રોક્તા પ્રૌઢેર્ષ્યાક્રાન્ત-માનસા

યથા--
દુર્માન-મન્થ-મથિતે કથયામિ કિં તે
દૂરં પ્રયાહિ સવિધે તવ જાજ્જ્વલીમિ ।
હા ધિક્ પ્રિયેણ ચિકુરાઞ્ચિત-પિઞ્છ-કોટ્યા
નિર્મઞ્છિતાગ્ર-ચરણાપ્ય્ અરુણાનનાસિ

અથ અહિતઃ--
અહિતઃ સ્યાદ્ દ્વિધા સ્વસ્ય હરેશ્ ચેતિ પ્રભેદતઃ

તત્ર સ્વસ્યાહિતઃ--
અહિતઃ સ્વસ્ય સ સ્યાદ્ યઃ કૃષ્ણ-સમ્બન્ધ-બાધકઃ

યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (74)--
કૃષ્ણં મુષ્ણન્ અકરુણ-બલાદ્ ગોપ-નારી-વધાર્થી
મા મર્યાદામ્ યદુ-કુલ-ભુવામ્ ભિન્ધિરે ગાન્દિનેયઃ ।
ઇતિ ઉત્તુઙ્ગા મમ મધુ-પુરે યાત્રયા તત્ર તાસાં
વિત્રસ્તાનાં પરિવવલિરે વલ્લવીનાં વિલાપાઃ

અથ હરેર્ અહિતઃ--
અહિતસ્ તુ હરેસ્ તસ્ય વૈરિ-પક્ષો નિગદ્યતે

યથા--
હરૌ શ્રુતિ-શિરઃ-શિખા મણિ-મરીચિ-નીરાજિત
સ્ફુરચ્-ચરણ-પઙ્કજે ઽપ્ય્ અવમતિં વ્યનક્ત્ય્ અત્ર યઃ ।
અયં ક્ષિપતિ પાણ્ડવઃ શમન-દણ્ડ-ઘોરં હઠાત્
ત્રિર્ અસ્ય મુકુટોપરિ સ્ફુટમ્ ઉદીર્ય સવ્યં પદમ્

સોલ્લુણ્ઠ-હાસ-વક્રોક્તિ-કટાક્ષાનાદરાદયઃ ।
કૃષ્ણાહિત-હિતસ્થાઃ સ્યુર્ અમી ઉદ્દીપના ઇહ

હસ્ત-નિસ્પેષણં દન્ત-ઘટ્ટનં રક્ત-નેત્રતા ।
દષ્ટૌષ્ઠતાતિભ્રૂ-કુટી ભુજાસ્ફાલન-તાડનાઃ

તુષ્ણીકતા નતાસ્યત્વં નિશ્વાસો ભુગ્ન-દૃષ્ટિતા ।
ભર્ત્સનં મૂર્ધ-વિધૂતિર્ દૃગ્-અન્તે પાટલ-ચ્છવિઃ

ભ્રૂ-ભેદાધર-કમ્પાદ્યા અનુભાવા ઇહોદિતાઃ ।
અત્ર સ્તમ્ભાદયઃ સર્વે પ્રાકટ્યં યાન્તિ સાત્ત્વિકાઃ

આવેગો જડતા ગર્વો નિર્વેદો મોહ-ચાપલે ।
અસૂયૌગ્ર્યં તથામર્ષ-શ્રમાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

અત્ર ક્રોધ-રતિઃ સ્થાયી સ તુ ક્રોધસ્ ત્રિધા મતઃ ।
કોપો મન્યુસ્ તથા રોષસ્ તત્ર કોપસ્ તુ શત્રુ-ગઃ

મન્યુર્ બન્ધુષુ તે પૂજ્ય-સમ-ન્યૂનાસ્ ત્રિધોદિતાઃ ।
રોષસ્ તુ દયિતે સ્ત્રીણામ્ અતો વ્યભિચરત્ય્ અસૌ

હસ્ત-પેષાદયઃ કોપે મન્યૌ તુષ્ણીકતાદયઃ ।
દૃગ્-અન્ત-પાટલત્વાદ્યા રોષે તુ કથિતાઃ ક્રિયાઃ

તત્ર વૈરિણિ, યથા--
નિરુધ્ય પુરમ્ ઉન્મદે હરિમ્ અગાધ-સત્ત્વાશ્રયં
મૃધે મગધ-ભૂપતૌ કિમ્ અપિ વક્ત્રમ્ આક્રોશતિ ।
દૃશં કવલિત-દ્વિષદ્-વિસર-જાઙ્ગલે નુનોદ
દહદ્-ઇઙ્ગલ-પ્રવલ-પિઙ્ગલાં લાઙ્ગલી*

{*થ્રેએ સ્ય્લ્લબ્લેસ્ મિસ્સિન્ગ્ ઇન્ થે લસ્ત્ લિને. ચોપ્યિસ્ત્ એર્રોર્ ઓર્ ત્ય્પો?}
પૂજ્યો, યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.22)--
ક્રોશન્ત્યાં કર-પલ્લવેન બલવાન્ સદ્યઃ પિધત્તે મુખં
ધાવન્ત્યાં ભય-ભાજિ વિસ્તૃત-ભુજો રુન્ધે પુરઃ પદ્ધતિમ્ ।
પાદાન્તે વિલુઠત્ય્ અસૌ મયિ મુહુર્ દષ્ટાધરાયાં રુષા
માતશ્ ચણ્ડિ મયા શિખણ્ડ-મુકુટાદ્ આત્માભિરક્ષ્યઃ કથમ્

સમે, યથા--
જ્વલતિ દુર્મુખિ મર્મણિ મુર્મુરસ્
તવ ગિરા જટિલે નિટિલે ચ મે ।
ગિરિધરઃ સ્પૃશતિ સ્મ કદા મદાદ્
દુહિતરં દુહિતુર્ મમ પામરિ

ન્યૂને, યથા--
હન્ત સ્વકીય-કુચ-મૂર્ધ્નિ મનોહરો ઽયં
હારશ્ ચકાસ્તિ હરિ-કણ્ઠ-તટી-ચરિષ્ણુઃ ।
ભોઃ પશ્યત સ્વકુલ-કજ્જલ-મઞ્જરીયં
કુટેન માં તદ્ અપિ વઞ્ચયતે વધૂટી

અસ્મિન્ ન તાદૃશો મન્યૌ વર્તતે રત્ય્-અનુગ્રહઃ ।
ઉદાહરણ-માત્રાય તથાપ્ય્ એષ નિદર્શિતઃ

ક્રોધાશ્રયાણાં શત્રૂણાં ચૈદ્યાદીનાં સ્વભાવતઃ ।
ક્રોધો રતિ-વિનાભાવાન્ ન ભક્તિ-રસતાં વ્રજેત્