હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 4.4

{*ચોમ્મેન્તતોર્ ઓન્ દશરૂપક}
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધાવ્ ઉત્તર-વિભાગે
વીર-ભક્તિ-રસ-નિરૂપણે અદ્ભુત-ભક્તિ-રસ-લહરી તૃતીયા ॥
[4.4]
કરુણ-ભક્તિ-રસાખ્યા ચતુર્થ-લહરી
આત્મોચિતૈર્ વિભાવાદ્યૈર્ નીતા પુષ્ટિં સતાં હૃદિ ।
ભવેચ્ છોક-રતિર્ ભક્તિ-રસો હિ કરુણાભિધઃ

અવ્યુચ્છિન્ન-મહાનન્દો ઽપ્ય્ એષ પ્રેમ-વિશેષતઃ ।
અનિષ્ટાપ્તેઃ પદતયા વેદ્યઃ કૃષ્ણો ઽસ્ય ચ પ્રિયઃ

તથાનવાપ્ત-તદ્-ભક્તિ-સૌખ્યશ્ ચ સ્વ-પ્રિયો જનઃ ।
ઇત્ય્ અસ્ય વિષયત્વેન જ્ઞેયા આલમ્બનાસ્ ત્રિધા

તત્-તદ્-વેદી ચ તદ્-ભક્ત આશ્રયત્વેન ચ ત્રિધા ।
સો ઽપ્ય્ ઔચિત્યેન વિજ્ઞેયઃ પ્રાયઃ શાન્તાદિ-વર્જિતઃ ।
તત્-કર્મ-ગુણ-રૂપાદ્યા ભવત્ય્ ઉદ્દીપના ઇહ

અનુભાવા મુખે શોષો વિલાપઃ સ્રસ્ત-ગાત્રતા ।
શ્વાસ-ક્રોશન-ભૂપાત-ઘાતોરસ્ તાડનાદયઃ

અત્રાષ્ટૌ સાત્ત્વિકા જાડ્ય-નિર્વેદ-ગ્લાનિ-દીનતાઃ ।
ચિન્તા-વિષાદ-ઔત્સુક્ય-ચાપલોન્માદ-મૃત્યવઃ ।
આલસ્યાપસ્મૃતિ-વ્યાધિ-મોહાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

હૃદિ શોકતયાંશેન ગતા પરિણતિં રતિઃ ।
ઉક્તા શોક-રતિઃ સૈવ સ્થાયી ભાવ ઇહોચ્યતે

તત્ર કૃષ્ણો, યથા શ્રી-દશમે (10.16.10)--
તં નાગ-ભોગ-પરિવીતમ્ અદૃષ્ટ-ચેષ્ટમ્
આલોક્ય તત્-પ્રિય-સખાઃ પશુપા ભૃશાર્તાઃ ।
કૃષ્ણે ઽર્પિતાત્મ-સુહૃદ્-અર્થ-કલત્ર-કામા
દુઃખાનુશોક-ભયમ્ ઊઢ-ધિયો નિપેતુઃ

યથા વા--
ફણિ-હ્રદમ્ અવગાઢે દારુણં પિઞ્છ-ચૂડે
સ્ખલદ્-અશિશિર-બાષ્પ-સ્તોમ-ધૌતોત્તરીયા ।
નિખિલ-કરણ-વૃત્તિ-સ્તમ્ભિનીમ્ આલલમ્બે
વિષમ્ અગતિમ્ અવસ્થાં ગોષ્ઠ-રાજસ્ય રાજ્ઞી

તસ્ય પ્રિય-જનો, યથા--
કૃષ્ણ-પ્રિયાણામ્ આકર્ષે શઙ્ખ-ચૂડેન નિર્મિતે ।
નીલામ્બરસ્ય વક્ત્રેન્દુર્ નીલિમાનં મુહુર્ દધે

સ્વ-પ્રિયો, યથા હંસદૂતે (54)--
વિરાજન્તે યસ્ય વ્રજ-શિશુ-કુલ-સ્તેય-વિકલ-
સ્વયમ્ભૂ-ચૂડાગ્રૈર્ લુલિત-શિખરાઃ પાદ-નખરાઃ ।
ક્ષણં યાન્ આલોક્ય પ્રકટ-પરમાનન્દ-વિવશઃ
સ દેવર્ષિર્ મુક્તાન્ અપિ તનુ-ભૃતઃ શોચતિ ભૃશમ્

યથા વા--
માતર્ માદ્રિ ગતા કુતસ્ ત્વમ્ અધુના હા ક્વાસિ પાણ્ડો પિતઃ
સાન્દ્રાનન્દ-સુધાબ્ધિર્ એષ યુવયોર્ નાભૂદ્ દૃશાં ગોચરઃ ।
ઇત્ય્ ઉચ્ચૈર્ નકુલાનુજો વિલપતિ પ્રેક્ષ્ય પ્રમોદાકુલો
ગોવિન્દસ્ય પદારવિન્દ-યુગલ-પ્રોદ્દામ-કાન્તિ-ચ્છટામ્

રતિં વિનાપિ ઘટતે હાસ્યાદેર્ ઉદ્ગમઃ ક્વચિત્ ।
કદાચિદ્ અપિ શોકસ્ય નાસ્ય સમ્ભાવના ભવેત્

રતેર્ ભૂમ્ના ક્રશિમ્ના ચ શોકો ભૂયાન્ કૃશશ્ ચ સઃ ।
રત્યા સહાવિના-ભાવાત્ કાપ્ય્ એતસ્ય વિશિષ્ટતા

અપિ ચ--
કૃષ્ણૈશ્વર્યાદ્ય્-અવિજ્ઞાનં કૃતં નૈષામ્ અવિદ્યયા ।
કિન્તુ પ્રેમોત્તર-રસ-વિશેષેણૈવ તત્ કૃતમ્

અતઃ પ્રાદુર્ભવન્ શોકો લબ્ધાપ્ય્ ઉદ્ભટતાં મુહુઃ ।
દુરૂહામ્ એવ તનુતે ગતિં સૌખ્યસ્ય કામ્ અપિ