હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 2.2

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ દક્ષિણ-વિભાગે
ભક્તિ-રસ-સામાન્ય-નિરૂપણે વિભાવ-લહરી પ્રથમા ।
દક્ષિણ-વિભાગઃ
[2.2]
અનુભાવાખ્યા દ્વિતીય-લહરી
અનુભાવાસ્ તુ ચિત્ત-સ્થ-ભાવાનામ્ અવબોધકાઃ ।
તે બહિર્ વિક્રિયા પ્રાયાઃ પ્રોક્તા ઉદ્ભાસ્વરાખ્યયા

નૃત્યં વિલુઠિતં ગીતં ક્રોશનં તનુ-મોટનમ્ ।
હુઙ્કારો જૃમ્ભણં શ્વાસ-ભૂમા લોકાનપેક્ષિતા ।
લાલા-સ્રવો ઽટ્ટહાસશ્ ચ ઘૂર્ણા-હિક્કાદયો ઽપિ ચ

તે શીતાઃ ક્ષેપણાશ્ ચેતિ યથાર્થાખ્યા દ્વિધોદિતાઃ ।
શીતાઃ સ્યુર્ ગીત-જૃમ્ભાદ્યા નૃત્યાદ્યાઃ ક્ષેપણાભિધાઃ

તત્ર નૃત્યં, યથા--
મુરલી-ખુરલી-સુધા-કિરં
હરિ-વક્ત્રેન્દુમ્ અવેક્ષ્ય કમ્પિતઃ ।
ગણને સગણેશ-ડિણ્ડિમ-
ધ્વનિભિસ્ તાણ્ડવમ્ આશ્રિતો હરઃ

વિલુઠિતં, યથા તૃતીયે (3.1.32)
કચ્ચિદ્ બુધઃ સ્વસ્ત્ય્-અનમીવ આસ્તે
શ્વફલ્ક-પુત્રો ભગવત્-પ્રપન્નઃ ।
યઃ કૃષ્ણ-પાદાઙ્કિત-માર્ગ-પાંસુષ્વ્
અચેષ્ટત પ્રેમ-વિભિન્ન-ધૈર્યઃ

યથા વા--
નવાનુરાગેણ તવાવશાઙ્ગી
વન-સ્રગ્-આમોદમ્ અવાપ્ય મત્તા ।
વ્રજાઙ્ગને સા કઠિને લુઠન્તી
ગાત્રં સુગાત્રી વ્રણયાઞ્ચકાર

ગીતં, યથા--
રાગ-ડમ્બર-કરમ્બિત-ચેતાઃ
કુર્વતી તવ નવં ગુણ-ગાનમ્ ।
ગોકુલેન્દ્ર કુરુતે જલતાં સા
રાધિકાદ્ય-દૃષદાં સુહૃદાં ચ

ક્રોશનં, યથા--
હરિ-કીર્તન-જાત-વિક્રિયઃ
સ વિચુક્રોશ તથાદ્ય નારદઃ ।
અચિરાન્ નર-સિંહ-શઙ્કયા
દનુજા યેન ધૃતા વિલિલ્યિરે

યથા વા--
ઉરરીકૃત-કાકુર્ આકુલા
કરરીવ વ્રજ-રાજ-નન્દ ।
મુરલી-તરલી-કૃતાન્તરા
મુહુર્ આક્રોશદ્ ઇહાદ્ય સુન્દરી

તનુ-મોટનં, યથા--
કૃષ્ણ-નામનિ મુદોપવીણિતે
પ્રીણિતે મનસિ વૈણિકો મુનિઃ ।
ઉદ્ભટં કિમ્ અપિ મોટયન્
વપુસ્ ત્રોટયત્ય્ અખિલ-યજ્ઞ-સૂત્રકમ્

હુઙ્કારો, યથા--
વૈણવ-ધ્વનિભિર્ ઉદ્ભ્રમદ્-ધિયઃ
શઙ્કરસ્ય દિવિ હુઙ્કૃતિ-સ્વનઃ ।
ધ્વંસયન્ન્ અપિ મુહુઃ સ દાનવં
સાધુ-વૃન્દમ્ અકરોત્ સદા નવમ્

જૃમ્ભણમ્, યથા--
વિસ્તૃત-કુમુદ-વને ઽસ્મિન્ન્
ઉદયતિ પૂર્ણે કલાનિધૌ પુરતઃ ।
તવ પદ્મિનિ મુખ-પદ્મં
ભજતે જૃમ્ભામ્ અહો ચિત્રમ્

શ્વાસ-ભૂમા, યથા--
ઉપસ્થિતે ચિત્ર-પટામ્બુદાગમે
વિવૃદ્ધ-તૃષ્ણા લલિતાખ્ય-ચાતકી ।
નિઃશ્વાસ-ઝઞ્ઝા-મરુતાપવાહિતં
કૃષ્ણામ્બુદાકારમ્ અવેક્ષ્ય ચુક્ષુભે

લોકાનપેક્ષિતા, યથા શ્રી-દશમે (10.23.41)--
અહો પશ્યત નારીણામ્ અપિ કૃષ્ણે જગદ્-ગુરૌ ।
દુરન્ત-ભાવં યો ઽવિધ્યન્ મૃત્યુપાશાન્ ગૃહાભિધાન્

યથા વા પદ્યાવલ્યામ્ (73)--
પરિવદતુ જનો યથા તથા વા
નનુ મુખરો ન વયં વિચારયામઃ
હરિ-રસ-મદિરા મદાતિમત્તા
ભુવિ વિલુઠામ નટામ નિર્વિશામ

લાલા-સ્રવો, યથા--
શઙ્કે પ્રેમ-ભુજઙ્ગેન દષ્ટઃ કષ્ટં ગતો મુનિઃ ।
નિશ્ચલસ્ય યદ્ એતસ્ય લાલા સ્રવતિ વક્ત્રતઃ

અટ્ટહાસઃ--
હાસાદ્ ભિન્નો ઽટ્ટહાસો ઽયં ચિત્ત-વિક્ષેપ-સમ્ભવઃ

યથા--
શઙ્કે ચિરં કેશવ-કિઙ્કરસ્ય
ચેતસ્ તટે ભક્તિ-લતા પ્રફુલ્લા ।
યેનાધિ-તુણ્ડ-સ્થલમ્ અટ્ટહાસ-
પ્રસૂન-પુઞ્જાશ્ ચટુલં સ્ખલન્તિ

ઘૂર્ણા, યથા--
ધ્રુવમ્ અઘરિપુર્ આદધાતિ વાત્યાં
નનુ મુરલિ ત્વયિ ફુત્કૃતિ-ચ્છલેન ।
કિમ્ અયમ્ ઇતરથા ધ્વનિર્ વિઘૂર્ણનં
સખિ તવ ઘૂર્ણયતિ વ્રજામ્બુજાક્ષીઃ

હિક્કા, યથા--
ન પુત્રિ રચયૌષધં વિસૃજ રોમમ્ અત્યુદ્ધતં
મુધા પ્રિય-સખીં પ્રતિ ત્વમ્ અશિવં કિમ્ આશઙ્કસે ।
હરિ-પ્રણય-વિક્રિયાકુલતયા બ્રુવાણા મુહુર્
વરાક્ષિ હરિર્ ઇત્ય્ અસૌ વિતનુતે ઽદ્ય હિક્કા-ભરમ્

વપુર્-ઉત્ફુલ્લતા-રક્તોદ્ગમાદ્યાઃ સ્યુઃ પરે ઽપિ યે ।
અતીવ-વિરલત્વાત્ તે નૈવાત્ર પરિકીર્તિતાઃ