હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
પુર્વ-વિભાગે સાધન-ભક્તિ-લહરી-દ્વિતિયા ॥
[1.3]
અથ ભાવઃ
શુદ્ધ-સત્ત્વ-વિશેષાત્મા પ્રેમ-સૂર્યાંશુ-સામ્ય-ભાક્ ।
રુચિભિશ્ ચિત્ત-માસૃણ્ય-કૃદ્ અસૌ ભાવ ઉચ્યતે

તથા હિ તન્ત્રે--
પ્રેમ્ણસ્ તુ પ્રથમાવસ્થા ભાવ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
સાત્ત્વિકાઃ સ્વલ્પ-માત્રાઃ સ્યુર્ અત્રાશ્રુ-પુલકાદયઃ

સ યથા પદ્મ-પુરાણે--
ધ્યાયં ધ્યાયં ભગવતઃ પાદામ્બુજ-યુગં તદા ।
ઈષદ્-વિક્રિયમાણાત્મા સાર્દ્ર-દૃષ્તિર્ અભૂદ્ અસૌ

આવિર્ભૂય મનો-વૃત્તૌ વ્રજન્તિ તત્-સ્વરૂપતાં ।
સ્વયં-પ્રકાશ-રૂપાપિ ભાસમાના પ્રાકાશ્યવત્

વસ્તુતઃ સ્વયમ્ આસ્વાદ-સ્વરૂપૈવ રતિસ્ ત્વ્ અસૌ ।
કૃષ્ણાદિ-કર્મકાસ્વાદ-હેતુત્વં પ્રતિપદ્યતે

સાધનાભિનિવેશેન કૃષ્ણ-તદ્-ભક્તયોસ્ તથા ।
પ્રસાદેનાતિધન્યાનાં ભાવો દ્વેધાભિજાયતે ।
આદ્યસ્ તુ પ્રાયિકસ્ તત્ર દ્વિતીયો વિરલોદયઃ

તત્ર સાધનાભિનિવેશ-જઃ
વૈધી-રાગાનુગા-માર્ગ-ભેદેન પરિકીર્તિતઃ ।
દ્વિવિધઃ ખલુ ભાવો ઽત્ર સાધનાભિનિવેશજઃ

સાધનાભિનિવેશસ્ તુ તત્ર નિષ્પાદયન્ રુચિમ્ ।
હરાવ્ આસક્તિમ્ ઉત્પાદ્ય રતિં સંજનયત્ય્ અસૌ

તત્ર આદ્યો (1.5.26)--
તત્રાન્વહં કૃષ્ણ-કથાઃ પ્રગાયતામ્
અનુગ્રહેણાશૃણવં મનોહરાઃ ।
તાઃ શ્રદ્ધયા મે ઽનુપદં વિશૃણ્વતઃ
પ્રિય-શ્રવસ્ય્ અઙ્ગ મમાભવદ્ રતિઃ

ઇતિ ।
રત્યા તુ ભાવ એવાત્ર ન તુ પ્રેમાભિધીયતે ।
મમ ભક્તિઃ પ્રવૃત્તેતિ વક્ષ્યતે સ યદ્ અગ્રતઃ

યથા તત્રૈવ (1.5.28)--
ઇત્થં શરત્-પ્રાવૃષિકાવ્ ઋતૂ હરેર્
વિશૃણ્વતો મે ઽનુસવં યશો ઽમલમ્ ।
સઙ્કીર્ત્યમાનં મુનિભિર્ મહાત્મભિર્
ભક્તિઃ પ્રવૃત્તાત્મ રજસ્-તમોપહા

તૃતીયે ચ (3.25.25)--
સતાં પ્રસઙ્ગાન્ મમ વીર્ય-સંવિદો
ભવન્તિ હૃત્-કર્ણ-રસાયનાઃ કથાઃ ।
તજ્-જોષણાદ્ આશ્વ્ અપવર્ગ-વર્ત્મનિ
શ્રદ્ધા રતિર્ ભક્તિર્ અનુક્રમિષ્યતિ

પુરાણે નાત્ય-શાસ્ત્રે ચ દ્વયોસ્ તુ રતિ-ભાવયોઃ ।
સમાનાર્થતયા હ્ય્ અત્ર દ્વયમ્ ઐક્યેન લક્ષિતમ્

દ્વિતીયો, યથા પાદ્મે--
ઇત્થં મનોરથં બાલા કુર્વતી નૃત્ય ઉત્સુકા ।
હરિ-પ્રીત્યા ચ તાં સર્વાં રાત્રિમ્ એવાત્યવાહયત્

અથ શ્રિ-કૃષ્ણ-તદ્-ભક્ત-પ્રસાદજઃ
સાધનેન વિના યસ્ તુ સહસૈવાભિજાયતે ।
સ ભાવઃ કૃષ્ણ-તદ્-ભક્ત-પ્રસાદજ ઇતીયતે

અથ શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રસાદજઃ--
પ્રસાદા વાચિકાલોક-દાન-હાર્દાદયો હરેઃ

તત્ર વાચિક-પ્રસાદજઃ, યથા નારદીયે--
સર્વ-મણ્ગલ-મૂર્ધન્યા પૂર્ણાનન્દ-મયી સદા ।
દ્વિજેન્દ્ર તવ મય્ય્ અસ્તુ ભક્તિર્ અવ્યાભિચારિણી

આલોક-દાનજઃ, યથા સ્કાન્દે--
અદૃષ્ટ-પૂર્વમ્ આલોક્ય કૃષ્ણં જાઙ્ગલ-વાસિનઃ ।
વિક્લિદ્યદ્-અન્તરાત્મનો દૃષ્ટિં નાક્રષ્ટુમ્ ઈશિરે

હાર્દઃ--
પ્રસાદ આન્તરો યઃ સ્યાત્ સ હાર્દ ઇતિ કથ્યતે

યથા શુક-સંહિતાયાં--
મહાભાગવતો જાતઃ પુત્રસ્ તે બાદરાયણ ।
વિનોપાયૈર્ ઉપેયાભૂદ્ વિષ્ણુ-ભક્તિર્ ઇહોદિતા

અથ તદ્-ભક્ત-પ્રસાદજઃ, યથા સપ્તમે (7.4.36)--
ગુણૈર્ અલમ્ અસઙ્ખ્યેયૈર્ મહાત્મ્યં તસ્ય સૂચ્યતે ।
વાસુદેવે ભગવતિ યસ્ય નૈસર્ગિકી રતિઃ

નારદસ્ય પ્રસાદેન પ્રહ્લાદે શુધ-વાસના ।
નિસર્ગઃ સૈવ તેનાત્ર રતિર્ નૈસર્ગિકી મતા

સ્કાન્દે ચ--
અહો ધન્યો ઽસિ દેવર્ષે કૃપયા યસ્ય તત્-ક્ષણાત્ ।
નીચો ઽપ્ય્ ઉત્પુલકો લેભે લુબ્ધકો રતિમ્ અચ્યુતે

ભક્તાનાં ભેદતઃ સેયં રતિઃ પઞ્ચ-વિધા મતા ।
અગ્રે વિવિચ્ય વક્તવ્યા તેન નાત્ર પ્રપઞ્ચ્યતે

ક્ષાન્તિર્ અવ્યર્થ-કાલત્વં વિરક્તિર્ માન-શુન્યતા ।
આશા-બન્ધઃ સમુત્કણ્ઠા નામ-ગાને સદા રુચિઃ

આસક્તિસ્ તદ્-ગુણાખ્યાને પ્રીતિસ્ તદ્-વસતિ-સ્થલે ।
ઇત્ય્ આદયો ઽનુભાવાઃ સ્યુર્ જાત-ભાવાઙ્કુરે જને

તત્ર ક્ષાન્તિઃ--
ક્ષોભ-હેતાવ્ અપિ પ્રાપ્તે ક્ષાન્તિર્ અક્ષુભિતાત્મતા

યથા પ્રથમે (1.19.15)--
તં મોપયાતં પ્રતિયન્તુ વિપ્રા
ગઙ્ગા ચ દેવી ધૃત-ચિત્તમ્ ઈશે ।
દ્વિજોપસૃષ્ટઃ કુહકસ્ તક્ષકો વા
દશત્વ્ અલં ગાયત વિષ્ણુ-ગાથાઃ

અથ અવ્યાર્થ-કાલત્વં, યથા હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે--
વાગ્ભિઃ સ્તુવન્તો મનસા સ્મરન્તસ્
તન્વા નમન્તો ઽપ્ય્ અનિશં ન તૃપ્તાઃ ।
ભક્તાઃ સ્રવન્-નેત્ર-જલાઃ સમગ્રમ્
આયુર્ હરેર્ એવ સમર્પયન્તિ

અથ વિરક્તિઃ--
વિરક્તિર્ ઇન્દ્રિયાર્થાનાં સ્યાદ્ અરોચકતા સ્વયં

યથા પઞ્ચમે (5.14.43)--
યો દુસ્ત્યજાન્ દાર-સુતાન્ સુહૃદ્ રાજ્યં હૃદિ-સ્પૃશઃ ।
જહૌ યુવૈવ મલવદ્ ઉત્તમઃશ્લોક-લાલસઃ

અથ માન-શૂન્યતા--
ઉત્કૃષ્ટત્વે ઽપ્ય્ અમાનિત્વં કથિતા માન-શૂન્યતા

યથા પાદ્મે--
હરૌ રતિં વહન્ન્ એષ નરેન્દ્રાણાં શિખા-મણિઃ ।
ભિક્ષામ્ અટન્ન્ અરિ-પુરે શ્વપાકમ્ અપિ વન્દતે

અથ આશા-બન્ધઃ--
આશા-બન્ધો ભગવતઃ પ્રાપ્તિ-સમ્ભાવના દૃઢા

યથા શ્રીમત્-પ્રભુપાદાનાં--
ન પ્રેમા શ્રવણાદિ-ભક્તિર્ અપિ વા યોગો ઽથવા વૈષ્ણવો
જ્ઞાનં વા શુભ-કર્મ વા કિયદ્ અહો સજ્-જાતિર્ અપ્ય્ અસ્તિ વા ।
હીનાર્થાધિક-સાધકે ત્વયિ તથાપ્ય્ અચ્છેદ્ય-મૂલા સતી
હે ગોપી-જન-વલ્લભ વ્યથયતે હા હા મદ્-આશૈવ મામ્

અથ સમુત્કણ્ઠા--
સમુત્કણ્ઠા નિજાભીષ્ટ-લાભાય ગુરુ-લુબ્ધતા

અથ કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે (54)--
આનમ્રામ્ અસિત-ભ્રુવોર્ ઉપચિતમ્ અક્ષીણ-પક્ષ્માઙ્કુરેષ્વ્
આલોલામ્ અનુરાગિણોર્ નયનયોર્ આર્દ્રાં મૃદૌ જલ્પિતે ।
આતામ્રામ્ અધરામૃતે મદ-કલામ્ અમ્લાન વંશી-સ્વનેષ્વ્
આશાસ્તે મમ લોચનં વ્રજ-શિશોર્-મૂર્તિં જગન્-મોહિનીમ્

અથ નામ-ગાને સદા રુચિઃ, યથા--
રોદન-બિન્દુ-મરન્દ-સ્યન્દિ-દૃગ્-ઇન્દીવરાદ્ય ગોવિન્દ ।
તવ મધુર-સ્વર-કણ્ઠી ગાયતિ નામાવલીં બાલા

તદ્-ગુણાખ્યાને આસાક્તિઃ, યથા કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે (88)--
માધુર્યાદ્ અપિ મધુરં
મન્મથતા તસ્ય કિમ્ અપિ કૈશોરમ્ ।
ચપલ્યાદ્ અપિ ચપલં
ચેતો બત હરતિ હન્ત કિં કુર્મઃ

તદ્ વસતિ-સ્થલે પ્રીતિઃ, યથા પદ્યાવલ્યામ્ {*નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ મ્ય્ એદિતિઓન્.}--
અત્રાસીત્ કિલ નન્દ-સદ્મ શકટસ્યાત્રાભવદ્ ભઞ્જનં
બન્ધ-ચ્છેદ-કરો ઽપિ દામભિર્ અભૂદ્ બદ્ધો ઽત્ર દામોદરઃ ।
ઇત્થં માથુર-વૃદ્ધ-વક્ત્ર-વિગલત્-પીયૂષ-ધારાં પિબન્ન્
આનન્દાશ્રુ-ધરઃ કદા મધુ-પુરીં ધન્યશ્ ચરિષ્યામ્ય્ અહમ્

અપિ ચ--
વ્યક્તં મસૃણિતેવાન્તર્ લક્ષ્યતે રતિ-લક્ષણમ્ ।
મુમુક્ષુ-પ્રભૃતીનાં ચેદ્ ભવેદ્ એષા રતિર્ ન હિ

વિમુક્તાખિલ-તર્ષૈર્ યા મુક્તિર્ અપિ વિમૃગ્યતે ।
યા કૃષ્ણેનાતિગોપ્યાશુ ભજદ્ભ્યો ઽપિ ન દીયતે

સા ભુક્તિ-મુક્તિ-કામત્વાચ્ છુદ્ધાં ભક્તિમ્ અકુર્વતામ્ ।
હૃદયે સમ્ભવત્ય્ એષાં કથં ભાગવતી રતિઃ

કિન્તુ બાલ-ચમત્કાર-કરી તચ્-ચિહ્ન-વીક્ષયા ।
અભિજ્ઞેન સુબોધો ઽયં રત્ય્-આભાસઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રતિબિમ્બસ્ તથા ચ્છાયા રત્ય્-આભાસો દ્વિધા મતઃ

તત્ર પ્રતિબિમ્બઃ--
અશ્રમાભીષ્ટ-નિર્વાહી રતિ-લક્ષણ-લક્ષિતઃ ।
ભોગાપવર્ગ-સૌખ્યાંશ-વ્યઞ્જકઃ પ્રતિબિમ્બકઃ

દૈવાત્ સદ્-ભક્ત-સઙ્ગેન કીર્તનાદ્ય્-અનુસારિણામ્ ।
પ્રાયઃ પ્રસન્ન-મનસાં ભોગ-મોક્ષાદિ રાગિણામ્

કેષાંચિત્ હૃદિ ભાવેન્દોઃ પ્રતિબિમ્બ ઉદઞ્ચતિ ।
તદ્-ભક્ત-હૃન્-નભઃ-સ્થસ્ય તત્-સંસર્ગ-પ્રભાવતઃ

અથ છાયા--
ક્ષુદ્ર-કૌતૂહલ-મયી ચઞ્ચલા દુઃખ-હારિણી ।
રતેશ્ છાયા ભવેત્ કિંચિત્ તત્-સાદૃશ્યાવલમ્બિની

હરિ-પ્રિય-ક્રિયા-કાલ-દેશ-પાત્રાદિ-સઙ્ગમાત્ ।
અપ્ય્ આનુષઙ્ગિકાદ્ એષ ક્વચિદ્ અજ્ઞેષ્વ્ અપીક્ષ્યતે

કિન્તુ ભાગ્યં વિના નાસૌ ભાવ-ચ્છાયાપ્ય્ ઉદઞ્ચતિ ।
યદ્ અભ્યુદયતઃ ક્ષેમં તત્ર સ્યાદ્ ઉત્તરોત્તરમ્

હરિ-પ્રિય-જનસ્યૈવ પ્રસાદ-ભર-લાભતઃ ।
ભાવાભાસો ઽપિ સહસા ભાવત્વમ્ ઉપગચ્છતિ

તસ્મિન્ન્ એવાપરાધેન ભાવાભાસો ઽપ્ય્ અનુત્તમઃ ।
ક્રમેણ ક્ષયમ્ આપ્નોતિ ખ-સ્થઃ પૂર્ણ-શશી યથા

કિં ચ--
ભાવો ઽપ્ય્ અભાવમ્ આયાતિ કૃષ્ણ-પ્રેષ્ઠાપરાધતઃ ।
આભાસતાં ચ શનકૈર્ ન્યૂન-જાતીયતામ્ અપિ

ગાઢાસઙ્ગાત્ સદાયાતિ મુમુક્ષૌ સુપ્રતિષ્ઠિતે ।
આભાસતામ્ અસૌ કિં વા ભજનીયેશ-ભાવતામ્

અત એવ ક્વચિત્ તેષુ નવ્ય-ભક્તેષુ દૃશ્યતે ।
ક્ષણમ્ ઈશ્વર-ભાવો ઽયં નૃત્યાદૌ મુક્તિ-પક્ષગઃ

સાધનેક્ષાં વિના યસ્મિન્ન્ અકસ્માદ્ ભાવ ઈક્ષ્યતે ।
વિઘ્ન-સ્થગિતમ્ અત્રોહ્યં પ્રાગ્-ભવીયં સુસાધનં

લોકોત્તર-ચમત્કાર-કારકઃ સર્વ-શક્તિદઃ ।
યઃ પ્રથીયાન્ ભવેદ્ ભાવઃ સ તુ કૃષ્ણ-પ્રસાદજઃ

જને ચેજ્ જાત-ભાવે ઽપિ વૈગુણ્યમ્ ઇવ દૃશ્યતે ।
કાર્યા તથાપિ નાસૂયા કૃતાર્થઃ સર્વથૈવ સઃ

યથા નારસિંહે--
ભગવતિ ચ હરાવ્ અનન્ય-ચેતા
ભૃશમ્ અલિનો ઽપિ વિરાજતે મનુષ્યઃ ।
ન હિ શશ-કલુષ-ચ્છવિઃ કદાચિત્
તિમિર-પરાભવતામ્ ઉપૈતિ ચન્દ્રઃ

રતિર્ અનિશ-નિસર્ગોષ્ણ-પ્રબલતરાનન્દ-પૂર-રૂપૈવ ।
ઉષ્માણમ્ અપિ વમન્તી સુધાંશુ-કોટેર્ અપિ સ્વાદ્વી