હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 1.1

શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધુઃ
[1]
ભગવદ્-ભક્તિ-ભેદ-નિરૂપકઃ
પૂર્વ-વિભાગઃ
[1.1]
સામાન્ય-ભક્તિઃ
પ્રથમ-લહરી
શ્રી-શ્રી-રાધા-ગોવિન્દ-દેવૌ વિજયેતે
અખિલ-રસામૃત-મૂર્તિઃ પ્રસૃમર-રુચિ-રુદ્ધ-તારકા-પાલિઃ ।
કલિત-શ્યામા-લલિતો રાધા-પ્રેયાન્ વિધુર્ જયતિ

હૃદિ યસ્ય પ્રેરણયા પ્રવર્તિતો ઽહં વરાક-રૂપો ઽપિ ।
તસ્ય હરેઃ પદ-કમલં વન્દે ચૈતન્ય-દેવસ્ય

વિશ્રામ-મન્દિરત્યા તસ્ય સનાતન-તનોર્ મદ્-ઈશસ્ય ।
ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધુર્ ભવતુ સદાયમ્ પ્રમોદાય

ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ ચરતઃ પરિભૂત-કાલ-જાલ-ભિયઃ ।
ભક્ત-મકરાન્ અશીલિત-મુક્તિ-નદીકાન્ નમસામિ

મીમાંસક-બડવાગ્નેઃ કઠિનામ્ અપિ કુણ્ઠયન્ન્ અસૌ ।
સ્ફુરતુ સનાતન સુચિરં તવ ભક્તિ-રસામૃતામ્ભોધિઃ

ભક્તિ-રસસ્ય પ્રસ્તુતિર્ અખિલ-જગઙ્-મઙ્ગલ-પ્રસઙ્ગસ્ય ।
અજ્ઞેનાપિ મયાસ્ય ક્રિયતે સુહૃદામ્ પ્રમોદાય

એતસ્ય ભગવદ્-ભક્તિ-રસામૃત-પયોનિધેઃ ।
ચત્વારહ્ ખલુ વક્ષ્યન્તે ભાગાઃ પૂર્વાદયઃ ક્રમાત્

તત્ર પૂર્વે વિભાગે ઽસ્મિન્ ભક્તિ-ભેદ-નિરૂપકે ।
અનુક્રમેણ વક્તવ્યં લહરીણાં ચતુષ્ટયમ્

આદ્યા સામાન્ય-ભક્ત્ય્-આઢ્યા દ્વિતીયા સાધનાન્વિતા ।
ભાવાશ્રિતા તૃતીયા ચ તુર્યા પ્રેમ-નિરૂપિકા

તત્રાદૌ સુષ્ઠુ વૈશિષ્ટ્યમ્ અસ્યાઃ કથયિતું સ્ફુટમ્ ।
લક્ષણં ક્રિયતે ભક્તેર્ ઉત્તમાયાઃ સતાં મતમ્

અન્યાભિલાષિતા-શૂન્યં જ્ઞાન-કર્માદ્ય્-અનાવૃતમ્ ।
આનુકૂલ્યેન કૃષ્ણાનુશીલનં ભક્તિર્ ઉત્તમા

યથા શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે--
સર્વોપાધિ-વિનિર્મુક્તં તત્-પરત્વેન નિર્મલમ્ ।
હૃષીકેણ હૃષીકેશ-સેવનં ભક્તિર્ ઉચ્યતે

શ્રી-ભાગવતસ્ય તૃતીય-સ્કન્ધે ચ (3.29.11-13)--
અહૈતુક્ય્ અવ્યવહિતા યા ભક્તિઃ પુરુષોત્તમે

સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સામીપ્ય-સારૂપ્યૈકત્વમ્ અપ્ય્ ઉત ।
દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વિના મત્-સેવનં જનાઃ

સ એવ ભક્તિ-યોગાખ્ય આત્યન્તિક ઉદાહૃતઃ

સાલોક્યેત્યાદિ-પદ્યસ્થ-ભક્તોત્કર્ષ-ણિરૂપણમ્ ।
ભક્તેર્ વિશુદ્ધતા-વ્યક્ત્યા લક્ષણે પર્યવસ્યતિ

ક્લેશ-ઘ્ની શુભદા મોક્ષ-લઘુતા-કૃત્ સુદુર્લભા ।
સાન્દ્રાનન્દ-વિશેષાત્મા શ્રી-કૃષ્ણાકર્ષિણી ચ સા

તત્રાસ્યાઃ ક્લેશઘ્નત્વમ્ -
ક્લેશાસ્ તુ પાપં તદ્-બીજમ્ અવિદ્યા ચેતિ તે ત્રિધા

તત્ર પાપમ્--
અપ્રારબ્ધં ભવેત્ પાપં પ્રારબ્ધં ચેતિ તદ્ દ્વિધા

તત્ર અપ્રારબ્ધ-હરત્વમ્, યથા એકડશે (11.14.19)--
યથાગ્નિઃ સુસમિદ્ધાર્ચિઃ કરોત્ય્ એધાંસિ ભસ્મસાત્ ।
તથા મદ્-વિષયા-ભક્તિર્ ઉદ્ધવૈનાંસિ કૃત્સ્નશઃ

પ્રારબ્ધ-હરત્વમ્, યથા તૃતીયે (3.33.6)--
યન્-નામ-ધેય-શ્રવણાનુકીર્તનાદ્
યત્-પ્રહ્વણદ્ યત્-સ્મરણાદ્ અપિ ક્વચિત્ ।
શ્વાદો ઽપિ સદ્યઃ સવનાય કલ્પતે
કુતઃ પુનસ્ તે ભગવન્ નુ દર્શનાત્

દુર્જાતિર્ એવ સવનાયોગ્યત્વે કારણમ્ મતમ્ ।
દુર્જાત્ય્-આરમ્ભકં પાપં યત્ સ્યાત્ પ્રારબ્ધમ્ એવ તત્

પદ્મ-પુરાને ચ--
અપ્રારબ્ધ-ફલં પાપં કૂટં બીજં ફલોન્મુખમ્ ।
ક્રમેણૈવ પ્રલીયેત વિષ્ણુ-ભક્તિ-રતાત્મનામ્

બીજ-હરત્વમ્, યથા ષષ્ઠે (6.2.17)--
તૈસ્ તાન્ય્ અઘાનિ પૂયન્તે તપો-દાન-વ્રતાદિભિઃ ।
નાધર્મજં તદ્-હૃદયં તદ્ અપીશાઙ્ઘ્રિ-સેવયા

અવિદ્યા-હરત્વમ્, યથા ચતુર્થે (4.22.39)--
યત્-પાદ-પઙ્કજ-પલાશ-વિલાસ-ભક્ત્યા
કર્માશયં ગ્રથિતમ્ ઉદ્ગ્રથયન્તિ સન્તઃ ।
તદ્વન્ ન રિક્ત-મતયો યતયો ઽપિ રુદ્ધ-
સ્રોતો-ગણાસ્ તમ્ અરણં ભજ વાસુદેવમ્

પાદ્મે ચ--
કૃતાનુયાત્રા-વિદ્યાભિર્ હરિ-ભક્તિર્ અનુત્તમા ।
અવિદ્યાં નિર્દહત્ય્ આશુ દાવ-જ્વાલેવ પન્નગીમ્

શુભદત્વમ્--
શુભાનિ પ્રીણનં સર્વ-જગતામ્ અનુરક્તતા ।
સદ્ગુણાઃ સુખમ્ ઇત્ય્-આદીન્ય્ આખ્યાતાનિ મનીષિભિઃ

તત્ર જગત્-પ્રીણનાદિદ્વય-પ્રદત્વમ્, યથા પાદ્મે--
યેનાર્ચિતો હરિસ્ તેન તર્પિતાનિ જગન્ત્ય્ અપિ ।
રજ્યન્તિ જન્તવસ્ તત્ર જન્ગમાઃ સ્થાવરા અપિ

સદ્-ગુણાદિ-પ્રદત્વમ્, યથા પઞ્ચમે (5.18.12)--
યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના
સર્વૈર્ ગુણૈસ્ તત્ર સમાસતે સુરાઃ ।
હરાવ્ અભક્તસ્ય કુતો મહદ્-ગુણા
મનોરથેનાસતિ ધાવતો બહિઃ

સુખ-પ્રદત્વમ્--
સુખં વૈષયિકં બ્રાહ્મમ્ ઐશ્વરં ચેતિ તત્ ત્રિધા

યથા તન્ત્રે--
સિદ્ધયઃ પરમાશ્ચર્યા ભુક્તિર્ મુક્તિશ્ ચ શાશ્વતી ।
નિત્યં ચ પરમાનન્દો ભવેદ્ ગોવિન્દ-ભક્તિતઃ

યથા હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે ચ--
ભૂયો ઽપિ યાચે દેવેશ ત્વયિ ભક્તિર્ દૃઢાસ્તુ મે ।
યા મોક્ષાન્ત-ચતુર્વર્ગ ફલદા સુખદા લતા

મોક્ષ-લઘુતાકૃત્--
મનાગ્ એવ પ્રરૂઢાયાં હૃદયે ભગવાદ્-રતૌ ।
પુરુષાર્થાસ્ તુ ચત્વારાસ્ તૃણાયન્તે સમન્તતઃ

યથા શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે--
હરિ-ભક્તિ-મહા-દેવ્યાઃ સર્વા મુક્ત્ય્-આદિ-સિદ્ધયઃ ।
ભુક્ત્યશ્ ચાદ્ભુતાસ્ તસ્યાશ્ ચેટિકાવદ્ અનુવ્રતાઃ

ઇતિ ।
સુદુર્લભા--
સાધનૌઘૈર્ અનાસન્ગૈર્ અલભ્યા સુચિરાદ્ અપિ ।
હરિણા ચાશ્વદેયેતિ દ્વિધા સા સ્યાત્ સુદુર્લભા

તત્ર આદ્યા, યથા તાન્ત્રે--
જ્ઞાનતઃ સુલભા મુક્તિર્ ભુક્તિર્ યજ્ઞાદિ-પુણ્યતઃ ।
સેયં સાધન-સાહસ્રૈર્ હરિ-ભક્તિઃ સુદુર્લભા

દ્વિતીયા, યથા પઞ્ચમ-સ્કન્ધે (5.6.18)--
રાજન્ પતિર્ ગુરુર્ અલં ભવતાં યદૂનાં
દૈવં પ્રિયઃ કુલ-પતિઃ ક્વ ચ કિઙ્કરો વઃ ।
અસ્ત્વ્ એવમ્ અઙ્ગ ભજતાં ભગવાન્ મુકુન્દો
મુક્તિં દદાતિ કર્હિચિત્ સ્મ ન ભક્તિ-યોગમ્

સાન્દ્રાનન્દ-વિશેષાત્મા--
બ્રહ્માનન્દો ભવેદ્ એષ ચેત્ પરાર્દ્ધ-ગુણીકૃતઃ ।
નૈતિ ભક્તિ-સુખામ્ભોધેઃ પરમાણુ-તુલામ્ અપિ

યથા, હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે--
ત્વત્-સાક્ષાત્-કરણાહ્લાદ-વિશુદ્ધાબ્ધિ-સ્થિતસ્ય મે ।
સુખાનિ ગોષ્પદાયન્તે બ્રાહ્માણ્ય્ અપિ જગદ્-ગુરો

તથા ભાવાર્થ-દીપિકાયાં (10.88.11) ચ--
ત્વત્-કથામૃત-પાથોધૌ વિહરન્તો મહા-મુદઃ ।
કુર્વન્તિ કૃતિનઃ કેચિત્ ચતુર્-વર્ગં તૃણોપમમ્

શ્રી-કૃષ્ણાકર્ષિણી--
કૃત્વા હરિં પ્રેમ-ભાજં પ્રિય-વર્ગ-સમન્વિતમ્ ।
ભક્તિર્ વશીકરોતીતિ શ્રી-કૃષ્ણાકર્ષિણી મતા

યથા એકાદશે (11.14.20)--
ન સાધ્યતિ મામ્ યોગો ન સાઙ્ખ્યં ધર્મ ઉદ્ધવ ।
ન સ્વાધ્યાયસ્ તપસ્ ત્યાગો યથા ભક્તિર્ મમોર્જિતા

સપ્તમે (7.10.48) ચ નારદોક્તૌ--
યૂયં નૃલોકે બત ભૂરિ-ભાગા
લોકં પુનાના મુનયો ઽભિયન્તિ ।
યેષાં ગૃહાન્ આવસતીતિ સાક્ષાદ્
ગુઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્

અગ્રતો વક્ષ્યમાણાયાસ્ ત્રિધા ભક્તેર્ અનુક્રમાત્ ।
દ્વિશઃ ષડ્ભિઃ પદૈર્ એતન્ માહાત્યં પરિકીર્તિતમ્

કિં ચ--
સ્વલ્પાપિ રુચિર્ એવ સ્યાદ્ ભક્તિ-તત્ત્વાવબોધિકા ।
યુક્તિસ્ તુ કેવલા નૈવ યદ્ અસ્યા અપ્રતિષ્ઠતા

તત્ર પ્રાચીનૈર્ અપ્ય્ ઉક્તમ્--
યત્નેનાપાદિતો ઽપ્ય્ અર્થઃ કુશલૈર્ અનુમાતૃભિઃ ।
અભિયુક્તતરૈર્ અન્યૈર્ અન્યથૈવોપપાદ્યતે