ગોરક્ષશતક · શ્લોક 41-60

બદ્ધ-પદ્માસનો યોગી નમસ્કૃત્ય ગુરું શિવમ્
નાસાગ્ર-દૃષ્ટિર્ એકાકી પ્રાણાયામં સમભ્યસેત્ ॥

પ્રાણો દેહ-સ્થિતો વાયુર્ આયામસ્ તન્-નિબન્ધનમ્
એક-શ્વાસ-મયી માત્રા તદ્ યોગી ગગનાયતે ॥

બદ્ધ-પદ્માસનો યોગી પ્રાણં ચન્દ્રેણ પૂરયેત્
ધારયિત્વા યથા-શક્તિ ભૂયઃ સૂર્યેણ રેચયેત્ ॥

અમૃતોદધિ-સઙ્કાશં ક્ષીરોદ-ધવલ-પ્રભમ્
ધ્યાત્વા ચન્દ્રમયં બિમ્બં પ્રાણાયામે સુખી ભવેત્ ॥

પ્રાણં સૂર્યેણ ચાકૃષ્ય પૂરયેદ્ ઉદરં શનૈઃ
કુમ્ભયિત્વા વિધાનેન ભૂયશ્ ચન્દ્રેણ રેચયેત્ ॥

પ્રજ્વલજ્-જ્વલન-જ્વાલા પુઞ્જમ્ આદિત્ય-મણ્ડલમ્
ધ્યાત્વા નાભિ-સ્થિતં યોગી પ્રાણાયામે સુખી ભવેત્ ॥

રેચકઃ પૂરકશ્ ચૈવ કુમ્ભકઃ પ્રણવાત્મકઃ
પ્રાણાયામો ભવેત્ ત્રેધા માત્રા દ્વાદશ-સંયુતઃ ॥

દ્વાદશાધમકે માત્રા મધ્યમે દ્વિગુણાસ્ તતઃ
ઉત્તમે ત્રિગુણા માત્રાઃ પ્રાણાયામસ્ય નિર્ણયઃ ॥

અધમે ચ ઘનો ઘર્મઃ કમ્પો ભવતિ મધ્યમે
ઉત્તિષ્ઠત્ય્ ઉત્તમે યોગી બદ્ધ-પદ્માસનો મુહુઃ ॥

અઙ્ગાનાં મર્દનં શસ્તં શ્રમ-સંજાત-વારિણા
કટ્વ્-અમ્લ-લવણ-ત્યાગી ક્ષીર-ભોજનમ્ આચરેત્ ॥

મન્દં મન્દં પિબેદ્ વાયું મન્દં મન્દં વિયોજયેત્
નાધિકં સ્તમ્ભયેદ્ વાયું ન ચ શીઘ્રં વિમોચયેત્ ॥

ઊર્ધ્વમ્ આકૃષ્ય ચાપાનં વાતં પ્રાણે નિયોજયેત્
મૂર્ધાનં નીયતે શક્ત્યા સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

પ્રાણાયામો ભવત્ય્ એવં પાતકેન્ધન-પાતકઃ
એનોમ્બુધિ-મહા-સેતુઃ પ્રોચ્યતે યોગિભિઃ સદા ॥

આસનેન રુજો હન્તિ પ્રાણાયામેન પાતકમ્
વિકારં માનસં યોગી પ્રત્યાહારેણ સર્વદા ॥

ચન્દ્રામૃત-મયીં ધારાં પ્રત્યાહારતિ ભાસ્કરઃ
તત્-પ્રત્યાહરણં તસ્ય પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ॥

એકા સ્ત્રી ભુજ્યતે દ્વાભ્યામ્ આગતા સોમ-મણ્ડલાત્
તૃતીયો યો ભવેત્ તાભ્યાં સ ભવત્ય્ અજરામરઃ ॥

નાભિદેશે ભવત્ય્ એકો ભાસ્કરો દહનાત્મકઃ
અમૃતાત્મા સ્થિતો નિત્યં તાલુમૂલે ચ ચન્દ્રમાઃ ॥

વર્ષત્ય્ અધોમુખશ્ ચન્દ્રો ગ્રસત્ય્ ઊર્ધ્વ-મુખો રવિઃ
જ્ઞાતવ્યં કરણં તત્ર યેન પીયૂષમ્ આપ્યતે ॥

ઊર્ધ્વ-નાભિર્ અધસ્ તાલુ ઊર્ધ્વ-ભાનુર્ અધઃ શશી
કરણં વિપરીતાખ્યં ગુરુ-વક્ત્રેણ લભ્યતે ॥

ત્રિધા બદ્ધો વૃષો યત્ર રૌરવીતિ મહાસ્વનમ્
અનાહતં ચ તચ્ ચક્રં હૃદયે યોગિનો વિદુઃ ॥