ગોરક્ષશતક · શ્લોક 21-40

દક્ષિણે હસ્તિ-જિહ્વા ચ પૂષા કર્ણે ચ દક્ષિણે
યશસ્વિની વામ-કર્ણે ચાસને વાપ્ય્ અલમ્બુષા ॥

કૂહુશ્ ચ લિઙ્ગ-દેશે તુ મૂલ-સ્થાને ચ શઙ્ખિની
એવં દ્વારમ્ ઉપાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તિ દશ નાડિકાઃ ॥

સતતં પ્રાણ-વાહિન્યઃ સોમ-સૂર્યાગ્નિ-દેવતાઃ
ઇડા-પિઙ્ગલા-સુષુમ્ણા ચ તિસ્રો નાડ્ય ઉદાહૃતાઃ ॥

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ ચ હ્ય્ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ
નાગઃ કૂર્મશ્ ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ॥

નાગાદ્યાઃ પઞ્ચ વિખ્યાતાઃ પ્રાણાદ્યાઃ પઞ્ચ વાયવઃ
એતે નાડિ-સહસ્રેષુ વર્તન્તે જીવ-રૂપિણઃ ॥

પ્રાણાપાન-વશો જીવો હ્ય્ અધશ્ ચોર્ધ્વં ચ ધાવતિ
વામ-દક્ષિણ-માર્ગેણ ચઞ્ચલત્વાન્ ન દૃશ્યતે ॥

આક્ષિપ્તો ભુવિ દણ્ડેન યથોચ્ચલતિ કન્દુકઃ
પ્રાણાપાન-સમાક્ષિપ્તસ્ તથા જીવોઽનુકૃષ્યતે ॥

રજ્જુ-બદ્ધો યથા શ્યેનો ગતોઽપ્ય્ આકૃષ્યતે(?)
ગુણ-બદ્ધસ્ તથા જીવઃ પ્રાણાપાનેન કૃષ્યતે ॥

અપાનઃ કર્ષતિ પ્રાણઃ પ્રાણોઽપાનં ચ કર્ષતિ
ઊર્ધ્વાધઃ સંસ્થિતાવ્ એતૌ યો જાનાતિ સ યોગવિત્ ॥

કન્દોર્ધ્વે કુણ્ડલી-શક્તિર્ અષ્ટધા કુણ્ડલી-કૃતા
બ્રહ્મ-દ્વાર-મુખં નિત્યં મુખેનાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

પ્રબુદ્ધા વહ્નિ-યોગેન મનસા મારુતા હતા
પ્રજીવ-ગુણમ્ આદાય વ્રજત્ય્ ઊર્ધ્વં સુષુમ્ણયા ॥

મહામુદ્રાં નમો-મુદ્રામ્ ઉડ્ડિયાનં જલન્ધરમ્
મૂલ-બન્ધં ચ યો વેત્તિ સ યોગી સિદ્ધિ-ભાજનમ્ ॥

વક્ષો-ન્યસ્ત-હનુર્ નિપીડ્ય સુચિરં યોનિં ચ વામાઙ્ઘ્રિણા હસ્તાભ્યામ્ અવધારિતં પ્રસરિતં પાદં તથા દક્ષિણમ્
આપૂર્ય શ્વસનેન કુક્ષિ-યુગલં બદ્ધ્વા શનૈ રેચયેદ્ એષા પાતક-નાશિની સુમહતી મુદ્રા નૄણાં પ્રોચ્યતે ॥

કપાલ-કુહરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા
ભ્રુવોર્ અન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્ મુદ્રા ભવતિ ખેચરી ॥

ઊર્ધ્વં મેઢ્રાદ્ અધો નાભેર્ ઉડ્ડિયાનં પ્રચક્ષતે
ઉડ્ડિયાન-જયો બન્ધો મૃત્યુ-માતઙ્ગ-કેસરી ॥

જાલન્ધરે કૃતે બન્ધે કણ્ઠ-સઙ્કોચ-લક્ષણે
ન પીયૂષં પતત્ય્ અગ્નૌ ન ચ વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ ॥

પાર્ષ્ણિ-ભાગેન સમ્પીડ્ય યોનિમ્ આકુઞ્ચયેદ્ ગુદમ્
અપાનમ્ ઊર્ધ્વમ્ આકૃષ્ય મૂલ-બન્ધો નિગદ્યતે ॥

યતઃ કાલ-ભયાત્ બ્રહ્મા પ્રાણાયામ-પરાયણઃ
યોગિનો મુનયશ્ ચૈવ તતઃ પ્રાણં નિબન્ધયેત્ ॥

ચલે વાતે ચલં સર્વં નિશ્ચલે નિશ્ચલં ભવેત્
યોગી સ્થાણુત્વમ્ આપ્નોતિ તતો વાયું નિબન્ધયેત્ ॥

ષટ્-ત્રિંશદ્-અઙ્ગુલં હંસઃ પ્રયાણં કુરુતે બહિઃ
વામ-દક્ષિણ-માર્ગેણ તતઃ પ્રાણોઽભિધીયતે ॥