ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 2.5

[23] તદ્ એતન્ નિશમ્ય રમ્યં તન્-મુખં નિશામ્ય શામ્યત્-પીડા સ-વ્રીડા તત્-કાલ-
વલમાન-શીતલ-નયન-જલ-બિન્દુભિસ્ તત્-પદારવિન્દ-દ્વન્દમ્ ઇન્દીવરાક્ષી શિરસા
નિષેવમાણા સુચિરં સિષેચ ।
[24] અથ સર્વેષાં સુખ-સન્દોહે સંભૃત-દોહે સર્વે પર્વેવ લભમાના નિજ-નિજાલયં સમ્બભૂવુઃ । શ્રી-રાધા-માધવૌ ચ મોહન-મન્દિરં વિન્દતઃ સ્મેતિ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રીમદ્ ઉત્તર-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
માથુર-પુર-સ્થાન-પ્રસ્થાનં નામ
તૃતીયં પૂરણમ્
॥3॥
અથ પઞ્ચમં પૂરણમ્
કંસ-વધ-કથા
[1] અથ શ્રી-કૃષ્ણેન ભાસમાનાયાં શ્રી-વ્રજ-રાજ-સભાયાં પુનઃ પ્રાતઃ-કથા, યથા-
[2] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ,- અથ રજનિર્ અજનિ; પ્રજાતાયાં ચ યસ્યાં બહુ- શિવાયમાના શિવા શ્રી-કૃષ્ણં પ્રતિ શિવા જાતા, કંસં પ્રતિ સ્ફુટમ્ અશિવેતિ સ્થિતે તસ્યાં રજન્યાં સ્વપ્ન-જાગરયોસ્ તસ્ય મહા-ભય-જનન્યાં વ્યતીતાયાં સ પુનર્ દમ્ભી ગમ્ભીરં મલ્લ-લીલારમ્ભં સમ્ભૃતવાન્ । તતશ્ ચાલઙ્કૃતાનાં ચાલઙ્કૃતાનાં ચ શુભ્ર-મઞ્ચ-પ્રપઞ્ચાનામ્ અધિમધ્યમ્-અધ્યસ્તં રઙ્ગ-સ્થલં ભ્રાજમાન-ચિત્ર-વિરચનં બભ્રાજે । વિદ્યુદ્-ભ્રાજમાનાદ્ અભ્ર-શરદ્-અભ્રાણાં તારકિતં નભ ઇવ ।
[3] તત્રાપ્ય્ ઉન્નતતમ-મઞ્ચમ્ અઞ્ચન્ કંસઃ સ્વયમ્ અખિલ-દુર્જન-રાજાવતંસતિ સ્મ । તત્ તુ રાજાધિપતા-ગર્વ-ગ્રસ્તતયા સમ્ભવદ્ અપિ ત્રસ્તતાયામ્ એવ પર્યવસ્યતિ સ્મ । તત્ર ચ-
અક્રૂરાનકદુન્દુભી યદ્ અકૃત સ્વે મઞ્ચકે પ્રાન્તયોઃ
પૌરીણાં ગણ-ભાજિ દેવક-સુતાં નન્દાદિકાન્ દૂરગે ।
કિં ચ દ્વારિ ગજં દધે કુવલયાપીડં નિજાગ્ર-સ્થલે
મલ્લાન્ કૂટતયા સ ભોજ-નૃપતિસ્ તસ્માન્ ન કઃ ક્ષુભ્યતિ?

(શાર્દૂલ)
તત્ર ચ-
કંસાજ્ઞયાસીદ્ યદ્ વાદ્યમ્ અત્ર મલ્લ-કલોચિતમ્ ।
તદ્ એવ મઙ્ગલં જજ્ઞે પ્રસ્થાને રામ-કૃષ્ણયોઃ

(અનુષ્ટુભ્)
[4] અથ તયોર્ નિજ-તદ્-અનર્ગલતા-વ્યઞ્જનાય સ્વયમ્ અનાગમ્ય પ્રથમ-પ્રસ્થાપિત- સ્થવિર-ગોપ-વર્ગયોઃ કૃત-પ્રાતઃ-કૃતિ-સર્ગયોર્ યદા રઙ્ગ-પુર-દ્વાર-પુર-પ્રદેશ-પ્રવેશઃ સમજનિ । તદા તુ લોક-કોલાહલત એવ સર્વસ્ તત્ કલયામાસ ।
[5] તતશ્ ચ સદોત્કટં મદોત્કટં ગલત્કટં નગો વા નાગો વેતિ નિર્ણિનીષતાં કૃત-વ્રીડં કુવલયાપીડં નિષ્પીડયિતુમ્ અંશુકમ્ આપીડં ચ દૃઢીકુર્વન્ન્ અગ્રજ-સખિ-વ્રજ-કૃતાનુવ્રજનઃ સુરેતર-મર્દનઃ સ્વયમ્ અગ્રેસરતામ્ અવાપ ।
સ્નિગ્ધા ન્યષેધન્ યે તત્ર ગિરા સ્વં શત્રવસ્ તથા ।
ઉભયાંસ્ તાન્ સ્મિતેનૈવ પશ્યન્ દ્વિપમ્ અગાદ્ ધરિઃ

(અનુષ્ટુભ્)
[6] તતશ્ ચ શ્રી-હરિણા-
તદ્-વર્ત્મ-પ્રાર્થનં તત્-કુપિત-ગજમ્ અપિ પ્રાર્દનં તન્ નિજાઙ્ગ-
સ્યાભીક્ષ્ણં તસ્ય શુણ્ડા-રદ-પદ-વલનં તત્ તતો મોચનં ચ ।
તત્-પુચ્છાકર્ષણં તદ્-ભ્રમણમ્ અભિમુખીભૂય તત્-તાડણં તદ્
વિદ્રુત્ય દ્રાક્ પતિત્વા દ્રવ-ભરમ્ અનુ નિષ્પાતનં સંભ્રમય્ય

(સ્રગ્ધરા)
તદ્-દદ્ભ્યાં વઞ્ચિતાભ્યાં ક્ષિતિ-હતિ-વલનાત્ ક્ષોભણં તત્ પુનશ્ ચ
પ્રત્યાસદ્યાગ્ર-હસ્ત-ગ્રહણ-રચનયા સ્રંસનં ભૂમિ-પૃષ્ઠે ।
તદ્-વર્ષ્માક્રમ્ય તત્-તદ્-દશન-વિઘટનં તેન તદ્-ઘાતનં ચ
દ્રષ્ટૄન્ સિન્ધોસ્ તરઙ્ગ-પ્રતિમમ્ અનયદ્ ઉન્મજ્જનં મજ્જનં ચ

(સ્રગ્ધરા)
હસ્તિનઃ કથિતે ઘાતે હસ્તિપાં તત્-કથા વૃથા ।
મલ્લે ક્ષુણ્ણે તુ તત્-સ્થાનાં યૂકાનાં તત્ કિમ્ ઉચ્યતામ્?

(અનુષ્ટુભ્)
[7] તદા ચાયં વિશેષઃ,-
પર્યટન્ નટ એવાયં સિંહ એવ સ સંહરન્ ।
ભિન્દન્ ભિદુરમ્ એવેતિ કરિણા હરિર્ ઐક્ષ્યત

(અનુષ્ટુભ્)
હત્વા નાગં દન્ત-યુગ્મં ગૃહીત્વા
ભ્રાત્રે પ્રાદાત્ કંસ-શત્રુસ્ તદ્ એકમ્ ।
એકો નિર્માત્ય્ આવયોર્ યદ્ યશસ્ તદ્-
દ્વિષ્ઠં દિષ્ટં સ્યાત્ સમન્તાદ્ ઇતીવ

(શાલિની)
કુઞ્જરં હરિર્ અઘાતયદ્ બલોઽપ્ય્
અત્ર રક્ત-મદ-બિન્દુભિશ્ ચિતઃ ।
પારિપાર્શ્વિકતયા તદ્-અન્તિકે
ચ્છાયયેવ યદ્ અસૌ તદાભ્રમત્

(રથોદ્ધતા)
[8] તદ્ એવં ગીર્-વાણા અપિ યદ્ બૃંહિત-વાણાદ્ ભયમ્ અયમાનાસ્ તત એવ કિલ શશ્વદ્ અસ્વપ્નાન્ નામ્નાપ્ય્ અસ્વપ્ના જાતાઃ । સોઽયં કુવલયાપીડઃ કરી દાન-વારિ-વરીયાન્ અપિ દાન-વારિ-કૃત-દાનમ્ આપ્તવાન્ ઇતિ તે પુનર્ લેખા વિસ્મયેન લેખા ઇવાસન્ । તત્ર ચ સતિ કંસં પ્રતિ સહસા ન કશ્ચન ભિયા શશંસ ।
[9] તદ્ અનુ ચ-
પૂર્વાહ-લુણ્ઠિત-નૃપાંશુક-શોભિતાંશૂ
સદ્યો-વિઘાતિત-મહા-ગજ-દન્ત-પાણી ।
તદ્-રક્ત-દાન-રચિતાઙ્ગદ-કઙ્કણૌ તૌ
તાદૃગ્-ગનૈર્ વિવિશતુર્ નૃપતેઃ પુરસ્તાત્

(વસન્ત)
શૌર્યમ્ એવ પુરુષસ્ય ભૂષણં
યત્ર હેયમ્ અપિ યાતિ ગેયતામ્ ।
દન્તિ-રક્ત-મદ-બિન્દવસ્ તનું
કંસ-સંસદિ તયોર્ અરૂરુચન્

(રથોદ્ધતા)
દ્વિષન્તો ભીષ્માઙ્ગં દદૃશુર્ અજિતં તર્હિ પુરતસ્
તટસ્થા મધ્યસ્થં પ્રણય-મનસઃ શર્મ-વપુષમ્ ।
વિશેષં તત્રાપિ સ્ફુટમ્ અધિયયુસ્ તે બહુ-વિધં
યથા ભાવસ્ તદ્વદ્ યુગપદ્ અયમ્ ઉચ્ચૈર્ વિભવતિ

(શિખરિણી)
વર્ણ્યં તદ્ વા કિયદ્ ઇહ ભવેત્ તસ્ય માધુર્ય-વર્યં
જીવત્-કંસેઽપ્ય્ અથ સદસિ યદ્ વન્દિતં લોક-લક્ષૈઃ ।
તેજસ્ તદ્ વા કતિપયમ્ ઇતઃ કથ્યતાં યત્ર મગ્નં
પ્રાણન્તં તં મૃતમ્ ઇવ સુરા મેનિરે ભોજ-રાજમ્

(મન્દાક્રાન્તા)
[10] અથાગતૌ ચ ગૃહીત-મૃણાલ-નાલ-હસ્ત-હસ્તિનાવ્ ઇવ ધૃત-દન્તિ-દન્તૌ બૃહદ્-ઉરસ્વન્તૌ સોઽયમ્ એવ કિમ્ ઇતિ સાવહેલ-શંસનેન કંસં વિલોક્ય તૌ શ્લોક્ય-ચરિતૌ તં પૃષ્ઠ-દેશ-પરામૃષ્ટં કુર્વન્તૌ તત ઇતો દૃષ્ટિ-વિસૃષ્ટિં ચક્રતુઃ ।
[11] તતશ્ ચ પરિવૃત્ય શ્રી-હરિઃ પુનર્ અહો અપશ્યત્ ત્રિ-દિવસ્ય વર્ત્માર્ધમ્ એવાનુ-વર્તમાનઃ સોઽયં વર્તતે, તસ્માત્ તત્ર પ્રસ્થાપનમ્ અસ્ય નાતિદૂરાવસ્થાપનમ્ ઇતિ હસિત્વા સખિભિર્ અખિલૈઃ સહ લસિત્વા ચ પરસ્પરં પરં વૃત્તં વર્તયામાસ ।
[12] અથ સ્વ-હત-ગજ-રક્ત-રક્તતયા પ્રલય-કાલ-કાય-વ્યક્ત-નીલ-લોહિતાયમાનતા-પાત્રસ્ય ગાત્રસ્ય વિલોકન-માત્રતઃ પ્રાપ્ત-તેજો-ધ્વંસં કંસં કવ્ ઇમાવ્ ઇતિ શંસન્તં પાર્શ્વ-વર્તિનઃ પ્રોચુઃ,- એતવ્ એવ તૌ ઇતિ ।
[13] કંસ ઉવાચ,- અનયોઃ કરયોઃ કિં દૃશ્યતે? ગાત્રં વા કેન ચિત્ર-પાત્રં કૃતમ્?
[14] સર્વેઽપ્ય્ ઊચુઃ,- કુવલયાપીડસ્ય દન્તાવ્ ઇવાવકલ્યેતે ગાત્રં ચ તદ્-રક્ત-રક્તં ભવેત્ ।
[15] કંસઃ સ-સંરમ્ભ-દમ્ભમ્ ઉવાચ,- હંહો! અંહો-વલિતા દ્વયમ્ અપિ વાઙ્-માત્ર-પાત્રાયમાણમ્ ઇદમ્ અસમ્ભવમ્ ।
[16] અથ પુનર્ અદત્તોત્તરેષુ ભયોત્તરેષુ ચ તેષુ સ્વયમ્ એવ તયોઃ પ્રભાવસ્ તં બોધયામાસ । યતઃ,
યદિ ત્વં રે કંસ સ્વયમ્ અસિ બલી તર્હિ ધિગ્ અમું
કથં દ્વારે નાગં કલયસિ ન તત્ર સ્વક-વપુઃ? ।
રદાભ્યાં સ શ્રેયાન્ ઇતિ યદિ તદ્ આવામ્ ઇવ કથં
ન તૌ ગૃહ્નાસીતિ ધ્વનિતમ્ અમુકાભ્યાં સ્વ-કલયા?

(શિખરિણી)
[17] તદ્ એવં સતિ-
સોઽયં પૂતનિકામ્ અહન્ શકટકં વ્યાવર્તયત્ તં મરુદ્-
દૈત્યં પ્રાર્દયદ્ અર્જુન-દ્વયમ્ અપિ પ્રાર્દત્ તદ્ ઇત્ય્ આદિકમ્ ।
શ્રીમદ્-ગોકુલ-કેલિમ્ અસ્ય કલયન્ લોકઃ પુરા પશ્યતસ્
તાંસ્ તર્હ્ય્ આર્દયદ્ અદ્ય ચાર્દયતિ ભોઃ પશ્યાપરાન્ શૃણ્વતઃ

(શાર્દૂલ)
[18] તત્ર ચ નયનયોર્ વિસ્તારણયા તાભ્યાં તયોઃ સકલમ્ અપિ રૂપં યુગપત્ પાતુમ્ ઇવ વર્ણના-રસ-રસનાયાશ્ ચાલનયા નિખિલમ્ અપિ માધુર્યં લેઢુમ્ ઇવ તલ્-લાભ-પર્વ-ગર્વતઃ સ્ફુટ-નાસા-પુટયોઃ ફુલ્લનયા તાભ્યાં સમસ્તમ્ અપિ સૌરભ્યમ્ અભ્યન્તરે પ્રવેશયિતુમ્ ઇવ મુહુર્ અપ્ય્ અસ્તાભ્યાં હસ્તાભ્યાં નિર્દેશનયા તાભ્યાં સાઙ્ગમ્ અપ્ય્ અઙ્ગમ્ આલિઙ્ગિતુમ્ ઇવેહમાને સુખં ચ સચમાને સુર-નર-સર્ગે
શબ્દાયમાને ચ ચિત્ર-વાદિત્ર-વર્ગે સર્વેષાં મુખતઃ સર્વ-સુખદ-સ્તુતિઃ પ્રસ્તુતિમ્ અવાપેતિ ।
[19] સ એષ તત્-પ્રભાવ-વિશેષઃ શશ્વદ્ ભાવનામ્ અભિભવન્ વિભવતિ સ્મ । યત્ર કંસેન યુદ્ધાય પૂર્વમ્ એવ પ્રેરિતા વિપરીત-વાદિતાયામ્ અપિ મલ્લાઃ સ્તુતાવ્ એવ પર્યવસિતાઃ ।
[20] તથા હિ- તદ્ એવં સ્થિતે ક્રૂર-ધામા ચાણૂર-નામા શશંસ; યત્ર હે નન્દ-સૂનો! હે રામેતિ નિરાદર-પિતૃ-નામ્ના વિના ચ તન્ નામ્ના સમ્બોધન-દ્વયમ્ અન્યથા-બોધનાય પ્રવર્તિતમ્ અપિ સરસ્વત્યા તદ્-વાગ્-ઇન્દ્રિયં સ્તુત્ય્-અર્થમ્ એવ નર્તિતમ્ આસીત્ । હે પિતૃ-નામ્ના સ્વ-નામ્ના ચ સુચરિત-સમુદાચાર-કુમાર-દ્વયતયા સમાનાવતાર! શ્રૂયતામ્ ઇતિ ।
[21] શ્રી-કૃષ્ણઃ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ,- કામમ્ આજ્ઞાપ્યતામ્ ।
[22] ચાણૂર ઉવાચ,- ભવતોર્ ભાગ-ધેયં ચેતસિ કિયદ્ આધેયતામ્ આપ્નોતુ ।
[23] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- કીદૃશમ્?
[24] ચાણૂર ઉવાચ,- તેઽમી મહારાજ-ચરણા ભવતોર્ અનુગ્રહમય-દિદૃક્ષાચરણા વિરાજન્તે ઇતિ ।
[25] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- સત્યમ્, કિઞ્ચિદ્ અસ્મત્-કૃત્યં પુનર્ ઉપદિશ્યતામ્ ।
[26] ચાણૂર ઉવાચ,- સઙ્ગતમ્ એવેદં ભવતઃ સઙ્ગીર્ણમ્ । તથાપિ યુવયોર્ ઇતઃ શશ્વત્-પરાઙ્-મુખતા નાસ્માન્ સુખયતિ ।
[27] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- વયં વનેચરા નરા ન રાજ-ગણે ગણેયાનાં નીતિમ્ ઉન્નીતિમ્ આનયામઃ । સમ્પ્રતિ તુ ભવદ્-ઉપદેશમ્ એવાનુસરન્તઃ સ-દેશ-રૂપમ્ આચરિષ્યામઃ ।
[28] ચાણૂર ઉવાચ,- સમ્પ્રતિ યુવાં પ્રતિ રાજ-વર્ય-ચરણા યદ્ આદિશન્તિ, તત્ પુનર્ આચર્યતામ્ ।
[29] શ્રી-કૃષ્ણ્ઃ સ-વિનયમ્ ઇવાહ સ્મ,- મલ્લ-તલ્લજ! યથા-યથમ્ આદિશ્યતામ્ ।
[30] ચાણૂર ઉવાચ,- અસ્માભિઃ સહ ભવન્તાવ્ અથ ક્રીડા-સુખમ્ અનુભવન્તાવ્ ઇહ ભવતામ્ ।
[31] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- બાલાનામ્ અસ્માકં ક્રીડાવલોચનં રાજ્ઞાં રોચનમ્ એવ, કિન્તુ યુષ્માભિર્ ઇતિ શોચનમ્ એવ પ્રતિપદ્યતે । તસ્માદ્ ભવતામ્ એવ તદ્ ઇદમ્ ઉપહાસ-પ્રકાશનમ્, ન તુ તત્ર-ભવતાં રાજ-વિભવતામ્ ઉપપદ્યતે ।
[32] ચાણૂર ઉવાચ,- રાજ-ચરણેભ્ય એવ શપે । રાજ્ઞામ્ એવેયમ્ આજ્ઞા ।
[33] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- કથમ્ ઇવ?
[34] ચાણૂર ઉવાચ,-
બાલસ્ ત્વં ન હિ પૂતનાદિ-દલનાદ્ આસીર્ ન વાવિદ્યથાઃ
પૌગણ્ડઃ ક્ષિતિ-ભૃદ્-વિધારણ-મુખ-ક્રીડા-કુલ-વ્યાપૃતે ।
નૈવાયં ઘટસે કિશોર ઇતિ ચ પ્રત્યક્ષ-દિગ્-દન્તિવદ્
દન્તિ-પ્રાર્દનતાન્ત-કર્મ-રચનાદ્ રાજ્ઞસ્ તતઃ કૌતુકમ્

(શાર્દૂલ)
[35] અયં તુ તવ જ્યાયાન્ પ્રલમ્બાદ્યાલમ્ભ-કર્મણા જ્યાયાન્ એવ ।
[36] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- વૃથાસ્મદ્ દ્વેષાદ્ એવ પાપાત્ તેષામ્ અન્યથાપત્તિર્ જાતા, પર્વતશ્ ચ લબ્ધ-મખ-પર્વતયા શતપર્વ-પાણેર્ ગર્વ-ખર્વણાર્થં સ્વયમ્ એવ તથા જાતઃ । સ્વયં તુ વયં યથાવદ્ એવ સર્વથા વર્તામહે । ધનુર્ અપિ પુરાતનતયા પુરા ઘુણાકીર્ણમ્ ઇવ જીર્ણં વહદ્ભિર્ દૂરાદ્ વિકીર્ણતયા સ્વયમ્ એવ દીર્ણં સત્ સ્પર્શ-માત્રાત્ વિશીર્ણં જાતમ્ । કુવલયાપીડશ્ ચ પીડયિતું દ્રવન્ન્ અપદ્રવન્તં મામ્ અનાસદ્ય સદ્યઃ પૃથિવ્યન્તર્ દન્તાવ્ અવગાઢાવ્ આચરંસ્ તાવ્ આક્રષ્ટું ન શશાક, પરં તુ પ્રઘટ્યમાનતયા ત્રુટ્ય્-અન્તાવ્ એવ ઘટયન્ સ્વ-પ્રાણાન્ અપિ વિઘટયામાસેતિ । તત્ર તત્ર શીઘ્રતાઘ્રાતાલોકેન લોકેન પુનર્ અહમ્ એવ તત્ર કારણતયા ઘટયામાસે । તથા હસ્તિપા અપિ તદ્ અધસ્તાદ્ ધસ્તિમ્ આપન્ના એવ વિપન્ના
ઇતિ માન્યથા મન્યથાઃ ।
[37] ચાણૂર ઉવાચ,- ભવતાનુચિતમ્ એવ સઙ્કુચિત-ચિત્તીભવતા તદ્ ઇદમ્ અપલપ્યતે । રાજ-મહાશયાસ્ તુ તત્ર તત્ર ન જાતાનુશયાઃ, પ્રત્યુત ચિરાય નિજાન્તિક-સ્થાપિતાનાં ગર્વિતાનાં ગર્વ-દમનાર્થમ્ એવ તત્ર પ્રસ્થાપિતાનાં તેષાં વૃથા-કૃત-પાલન-વિશેષાનાં પરીવર્તાદ્ ભવન્તાવ્ એવ કેવલાવ્ આત્મ-બલાય કલ્પયિતુમ્ ઇચ્છન્તિ ।
[38] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- તદ્ અતીવાસ્માકં વિસ્માયકં ભાગ્યમ્ । કિન્ત્વ્ આત્મનાત્મનઃ સ્તુત્યા પ્રસ્તુત્યા લજ્જામહે । યદ્ એતં શ્રી-મહારાજમ્ ઇન્દ્ર-પદમ્ અપિ પ્રાપયિતું સેવાં કરિષ્યામઃ । તથાપિ મલ્લ-વિદ્યાયાં ન વયં કૃત-વિદ્યા ઇતિ સઙ્કુચતિ ચિત્તમ્ ।
[39] ચાણૂર ઉવાચ,- એતદ્ અપ્ય્ અપલપિતં વૃથા મા કૃથાઃ । યચ્ છ્રુતં વિશ્રુતમ્ ઇદમ્ । ગોપાઃ ખલુ ગો-પાલનં કુર્વન્તઃ સદાસ્માકં વિદ્યામ્ અભ્યસ્યન્તીતિ । તસ્માદ્ અકપટતયાસ્માભિર્ યુષ્માભિર્ અપિ રાજ્ઞામ્ આજ્ઞા પાલનીયા, ન તુ ચાલનીયા ।
[40] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- તથાપિ વન્યાનામ્ અસ્માકં ન ધન્યા તદ્ વિદ્યા વિદ્યત ઇતિ સદ્યસ્ તાવદ્ યુષ્મચ્ છિષ્ટિમ્ આચરન્તઃ સ્વયં રાજ્ઞઃ સંજ્ઞપનાય ચ સમ્પત્સ્યામહે ।
[41] અથ તદ્ એતત્ પર્યન્તં ઉદન્તં સન્તન્ય દન્તિ-દન્ત-દ્વયં કંસ-પુરતસ્ તદ્-વક્ષસીવ મઙ્ક્ષુ શઙ્કુવન્ નિખન્ય મુષ્ટિકેન મુષ્ટિ-પ્રહાર-હત-પ્રલમ્બશ્ ચાણૂરેણ ચાનૂરુ-વિહગાનુજ-વાહનઃ સસઞ્જ । લબ્ધ-બલ-પ્રશસ્તિના મહા-હસ્તિનાભિનવતયા દીવ્યદ્-દિવ્ય-સિંહ ઇવ । તત્ર ચ-
હસ્તાહસ્તિ ભુજાભુજિ પ્રથયતોર્ અઙ્ઘ્ર્ય્-અઙ્ઘ્રિ ચાભુન્ મહજ્-
જાનૂજાનુ કટાકટિ પ્રથનયા ક્રોધઃ સમુદ્બુદ્ધવાન્ ।
મુષ્ટામુષ્ટિ તલાતલિ પ્રથમકં યચ્ ચાન્યદ્ આસીત્ તયોર્
યુદ્ધં તદ્ ધરિ-મલ્લયોર્ બહુ-વિધં બુદ્ધં કિયત્ કલ્પતામ્

(શાર્દૂલ)
કિં તુ ચાણૂરકં કૃષ્ણઃ કામપાલશ્ ચ મુષ્ટિકમ્ ।
હસ્ત-રોધં દધત્ કંસે શ્વાસ-રોધં વિનિર્મમે

(અનુષ્ટુભ્)
એકં તત્ર બભૂવ ચિત્રમ્ અખિલ-જ્ઞાનાતિદૂરં યથા
સાઙ્ગં સ્વાઙ્ગમ્ અકર્ષિ યર્હિ હરિણા વિન્યાસિ તદ્ યર્હિ ચ ।
વ્યાત્યાસઃ સ્ફુરતિ સ્મ તર્હિ બલવન્ મલ્લે તુ કિં ચાસ્ફુરદ્
દૂરાદ્ અપ્ય્ અસકૃત્ પરિ-પ્રતિનિધિર્ ઘાતાદિકાનાં વિધિઃ

(શાર્દૂલ)
સત્યં પ્રાહરતાં મલ્લાવ્ અપિ માધવ-રામયોઃ ।
જવાદ્ બૃંહયમાનૌ તૌ ન તુ તલ્ લક્ષ્યતાં ગતૌ

(અનુષ્ટુભ્)
[42] તદ્ એવં સ્થિતે તત્-પ્રભાવમ્ અનનુભવતામ્ અનુભવતામ્ અપિ કંસં પ્રત્ય્ એવ દોષ-શંસનમ્ આસીત્ । તત્ર પૂર્વેષુ મલ્લાનામ્ અપિ યથા- તત્ર ચાદૌ તેષાં ભાવનેયમ્,-
એતૌ સ્યાતાં સુષ્ઠુ બાલૌ બલિષ્ઠૌ
કિં તુ શ્રેષ્ઠાં મલ્લ-વિદ્યાં ન વિત્તઃ ।
તસ્માત્ કસ્માદ્ ભૂભૃદ્ અસ્માન્ મૃધેઽસ્મિંસ્
તદ્-વિદ્યાનાં પારગાન્ વા નિયુઙ્ક્તે ?

(શાલિની)
[43] અન્તે તુ-
જ્ઞાત્વાપ્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તાવ્ ઇમૌ મલ્લ-વિદ્યા
શાસ્ત્ર-જ્ઞાનામ્ આદિ-વિજ્ઞાન-વિજ્ઞૌ ।
હા ધિઙ્ મૌઢ્યાદ્ એવ કંસોઽયમ્ અસ્માન્
એતદ્ યુદ્ધે ભીરુકોઽપિ ન્યયુઙ્ક્ત

(શાલિની)
[44] તથાન્યેષામ્ અપિ નારી-પ્રચુરાણામ્ અક્રૂરાણાં કંસાય દોષ-શંસનં, યથા-
ક્વ મલ્લા વજ્રાદ્રિ-પ્રતિમ-વપુષઃ ક્વાતિ-મૃદુલાવ્
ઇમૌ બાલૌ તસ્માદ્ ઇહ યદ્ અનુમન્તૄન્ ધિગ્ અધિપાન્ ।
કથં વા તે નિન્દ્યા ન ખલુ વયમ્ અસ્મિન્ સદસિ યે
સતાં દ્વિષ્ટે દૃષ્ટિં સકુતુકમ્ ઇવામી વિતનુમઃ

(શિખરિણી)
ધિગ્ અસ્મત્-પુણ્યં યત્ કથમ્ અપિ હરેર્ વીક્ષણ-લવેઽ
પ્ય્ અભૂદ્ ઉત્પાતોઽયં પ્રણયિ-જનતા-રાક્ષસ-નિભઃ ।
વ્રજન્ વન્યાં પ્રાતર્ વ્રજમ્ અપિ વિશન્ સાયમ્ અમુકઃ
સુખં યાસાં સ્ત્રીણાં વહતિ વર-પુણ્યાઃ પરમ્ અમૂઃ

(શિખરિણી)
ધિગ્ અસ્માન્ યાઃ કંસાદ્ ભયમ્ અનુસૃતા નામ ચ હરેઃ
સમર્થા વક્તું ન વ્રજ-વર-દૃશસ્ તાઃ કતિ નુમઃ ।
સદા યા ગાયન્તિ સ્વ-ગૃહ-બહુ-કર્મણ્ય્ અપિ ગુણાંસ્
તદીયાન્ શશ્વત્ તદ્ ધૃદિ ચ વિહરન્તિ પ્રતિપદમ્

(શિખરિણી)
કસ્યાતુલં ફલમ્ ઇદં યદ્ અમુષ્ય રૂપં
લાવણ્ય-સારમ્ અસમં સ્વત એવ સિદ્ધમ્ ।
એકાન્ત-ધામ વિભૂતાયશસોઃ સમન્તાદ્
દૃગ્ભિઃ સદા નવ-નવાભમ્ અમૂઃ પિબન્તિ

(વસન્ત-તિલક)
તાસાં પ્રેમ્ણઃ પરમ-મહિમા શક્યતે કેન વક્તું
પશ્યાસ્માકં તમ્ અનુગતવચ્ ચિત્તમ્ એતદ્ વિહાય ।
યદ્ ગોવિન્દઃ શ્રમ-મય-રુચાપ્ય્ એષ સર્વસ્ય ચેતઃ
કર્ષત્ય્ અર્વાગ્ અપિ તદ્ અનુગઃ સુષ્ઠુ સઙ્કર્ષણાખ્યઃ

(મન્દાક્રાન્તા)
ક્રુદ્ધં શત્રુમ્ અભિદ્રવન્ન્ અપિ હરિઃ સ્મેરાન્ અનાબ્જે રસોલ્-
લાસાદ્ ઘર્મ-જલં દધદ્ વિલસતિ સ્વાં સૌમ્યતામ્ અત્યજન્ ।
યદ્ રામઃ સ્ફુટ-શોણ-નેત્ર-વદ્નસ્ તત્-કોપતઃ શોભતે
તચ્ ચાસ્ય પ્રકૃતિર્ યદ્ એષ સ હરેઃ સાક્ષાત્ પ્રતાપાનલઃ

(શાર્દૂલ)
એતે શ્રી-વસુદેવ-નન્દ-વલિતાઃ શ્રી-દેવકી-સંહતાઃ
સર્વે સાધુ-જનાશ્ ચ માદૃશ-ગિરા દીપ્તાન્તર-જ્વાલયા ।
યસ્માત્ તીવ્ર-નિભાલનં વિદધતઃ ક્ષુભ્યન્તિ કંસે મુહુસ્
તસ્માદ્ અસ્ય વિનાશ એવ ચિરતા-ભાનં વિના સેત્સ્યતિ

(શાર્દૂલ)
[45] અથ તત્-પ્રભાવમ્ અનુભવતાં કંસે દોષ-શંસણં, યથા-
સોઽયં મૂર્ખઃ સ્વાન્તરે ભીત એવ
ન્યાસ્થન્ મલ્લાન્ યઃ પુરસ્તાન્ મુરારેઃ ।
યદ્વદ્ વ્યાધઃ કોઽપિ સઙ્ગોપિતાત્મા
સિંહસ્યાગ્રે ન્યસ્યતિ ગ્રામ-સિંહાન્

(શાલિની)
યઃ પૂતનાદિ-બલમ્ અસ્ય નિનાય નાશં
યઃ શક્ર-ગર્વમ્ અપિ ખર્વયતિ સ્મ સર્વમ્ ।
યઃ સર્વ-સર્જકમ્ અમૂમુહદ્ ઊહ-વર્જં
તં ભોજ-રાડ્ અભિભવન્ કિલ બાઢમ્ ઈષ્ટે

(વસન્ત-તિલક)
ક્વ કૃષ્ણઃ સ્વ-પ્રકાશાત્મા મલ્લ-સઙ્ઘઃ ક્વ તામસઃ ।
યુદ્ધં પશ્યાનયોશ્ ચિત્રં તેજસ્ તિમિરયોર્ ઇવ

(અનુષ્ટુભ્)
સઙ્ઘર્ષેઽપિ મિથઃ સ્પૃષ્ટિર્ નેક્ષ્યતે કૃષ્ણ-મલ્લયોઃ ।
આદ્યસ્ય શક્તિ-વૈશિષ્ટ્યાત્ તેજસ્ તિમિરયોર્ ઇવ

(અનુષ્ટુભ્)
ઉચ્છૂનત્વં ક્ષતજમ્ અપિ ન પ્રેક્ષ્યતે દ્વેષિ-ગાત્રે
દૈત્યારાતેર્ ન યદ્ ઉદયતે કશ્ચિદ્ ઔદ્ધત્ય-લેશઃ ।
પશ્યામુષ્ય દ્વિષદ્ અભિમુખં વીર્ય-વર્યં વિષાભં
ભેદં ભેદં દ્વિષિ નિખિલકં મર્મ ચૂર્ણં ચકાર

(મન્દાક્રાન્તા)
સૂક્ષાગ્નિસ્ તૃણ-મણ્ડલે પવિર્ અગે કુમ્ભાઙ્ગજઃ સાગરે
ચણ્ડાંશુસ્ તિમિરે તથા મુર-રિપોર્ નામાપિ સર્વાંહસિ ।
તદ્વન્ નન્દ-સુતઃ સ એષ વિજયી રઙ્ગ-સ્થલાન્તર્ મહા-
સાર-સ્ફાર-કદઙ્ગ-સઙ્ઘ-બલિતે મલ્લે પુરઃ પ્રેક્ષ્યતામ્

(શાર્દૂલ)
અત્ર કૃષ્ણસ્ય સંગ્રામે દૃશ્યતાં પરમાદ્ભુતમ્ ।
ચાણૂરઃ પીડ્યતે તેન બુક્કા કંસસ્ય ભિદ્યતે

(અનુષ્ટુભ્)
મૂઢસ્ તથાપ્ય્ અસૌ વજ્ર-મુષ્ટિભ્યાં હરિમ્ આર્દયત્ ।
સ તાભ્યાં હૃદિ લગ્નાભ્યાં સન્-મદાત્ પુલકં દધે

(અનુષ્ટુભ્)
[46] તદ્ એવં સ-પરિદેવનં સ-દેવનં ચ લોકે વિલોકમાને,-
અથાગ્રહીદ્ ધરિર્ અપિ તં સકૃદ્ ધસન્ન્
અબિભ્રમન્ નભસિ ચ યં નિભાલયન્ ।
ઉવાચ ધિઙ્ મૃત ઇતિ વાઢ-રીઢયાપ્ય્
અપોથયદ્ ભુવિ નૃપતેઃ પ્રપશ્યતઃ

(રુચિરા)
મુષ્ટિકેનાસ્તયા મુષ્ટ્યા તુષ્તિં લબ્ધવતઃ સ ચ ।
બલસ્ય તલ-ઘાતં યન્ પ્રાણ-ઘાતમ્ અપદ્યત

(અનુષ્ટુભ્)
અગ્રે વ્યગ્રતયાઙ્ગ-સઙ્ઘમ્ અભિતઃ સમ્યગ્ રયાત્ કમ્પયન્ન્
ઉગ્રમ્પશ્યતયાક્ષિ-યુગ્મમ્ અસકૃત્ ક્ષિપ્તી-કૃતં ક્ષોભયન્ ।
રામ-શ્યામલ-નામ-કાલ-દલિતઃ કંસસ્ય વર્ત્માદિશન્
દ્રાઙ્ મલ્લઃ સ સ લોકમ્ અન્યમ્ અગમદ્ વિશ્વત્ર ચિત્રં દિશિ

(શાર્દૂલ)
ક્રીડાં કૃત્વાથ તાભ્યાં બક-દલન-બલૌ તત્ર વિજ્ઞાય નાતિ-
પ્રવીણાં તાવ્ અવજ્ઞા-વલિતમ્ અકિરતાં ક્ષૌણિ-પૃષ્ઠે યદા તુ ।
તર્હ્ય્ આગાત્ કૂટ-નામા ય ઇહ શલ-યુતસ્ તોશલો યશ્ ચ તં તં
સદ્યો વામાઙ્ઘ્રિ-હસ્ત-પ્રહરણ-દલિતી-કૃત્ય નૃત્યં વ્યધત્તામ્

(સ્રગ્ધરા)
[47] અથાપરેષાં મલ્લાનાં સમુદાયેન સમં સમમ્ અપિ સમુદાયં કર્તું સમુદાયમ્ એવ મેનાતે । [48] તે તુ,-
હતેષુ તેષુ મલ્લેષુ શૃગાલીમ્ આગતાઃ પરે ।
પશ્યતો હાસયામસુઃ કૃષ્ણ-રામ-પ્રધાનકાન્

(અનુષ્ટુભ્)
જેતું પ્રસ્થાપિતાઃ પ્રાક્ ત્રિદિવમ્ અપિ મયા ત્વત્ક-સેનાધિનાથાસ્
તદ્વત્ પ્રસ્થાપ્ય નાગં નૃપ તવ રચિતાસ્ તત્-કૃતે ચાદ્ય મલ્લાઃ ।
એવં તદ્-વર્ત્મ-સૌખ્યં તવ વિરચયતા નન્દતઃ સ્વીય-મિત્રૈઃ
ક્રીડા કાર્યેતિ કંસં સદસિ કિલ દિશંસ્ તત્ર ચિક્રીડ કૃષ્ણઃ

(સ્રગ્ધરા)
ભ્રાત્રોર્ વિક્રીડિતોર્ મિત્રૈર્ મધ્યે મધ્યે પરાજયઃ ।
તાન્ હત્વા પશ્ય કંસસ્ય સ્વાન્તં સંક્રાન્તવાન્ મુહુઃ

(અનુષ્ટુભ્)
[49] તદ્ એવં મૈત્રેયિકયા ચિત્રીયમાણૌ ધન્યેન ચાતુર્-વર્ણ્યેન નિર્વણ્યમાનૌ સમાન-માનૌ સ-વયસઃ સંમાનયમાનૌ રામ-રામાનુજ-નામાનૌ દ્યાવ્-આપૃથિવ્ય્-અનવદ્ય-વાદ્ય-વિદ્યામ્ અનુવિદ્ય-પ્રમોદાદ્ વિદ્યોતમાનૌ દિવ્ય-નૃત્ય-પ્રતિમલ્લતયા લબ્ધ-મલ્લ-તાલમાનૌ તત્-પર્વણઃ સર્વતઃ સમાહૃત-વિમાનૌ સુમનોભિઃ
સુમનોભિઃ કૃતમાનૌ ઘટિકામ્ એકામ્ અખિલાન્ એકાયનાન્ નિર્મમતુઃ ।
[50] તદ્ અસહમાનઃ સહમાનઃ કંસસ્ તુ દ્રવિણ-બલયોર્ એક-પર્યાયતયેવાભેદમ્ આલક્સ્ય ગોપ-દ્રવિણ-હરણાદિ-લક્ષણ-વક્સ્યમાણ-નિજ-વચઃ-પ્રચારણ-લક્ષ્યતઃ સવ્ય-હસ્તસ્ય દ્વિ-ત્ર-વારમ્ અસ્તતયા સ્વ-વાદિત્રં નિષિષેધ ।
[51] તત્ર ચ નિષિદ્ધે સિદ્ધેશ્વર-વાદિત્રે તુ શુદ્ધતયા સિદ્ધે તદીદ્ધે હિતતયા સહિતં સખિ-વર્ગ-સહિતતયા ચ વલ્ગુ યદ્ અવલ્ગદ્ યચ્ ચ વ્રજ-દેવં વસુદેવમ્ ઉગ્રસેનમ્ અપ્ય્ ઉદ્દિશ્ય તસ્ય તત્ તદ્ ઉગ્રં વચનમ્ અશૃણોત્ તદ્ દ્વયમ્ અપિ સ્વ-ચ્છિદ્ર-બાધાય લક્ષ્યં વિધાય સહસા સહસાનનતયા પર્યક્ પ્લવમાનઃ સ્વૈરી કંસ-વૈરી । તસ્માદ્ અકસ્માત્ કંસ-મઞ્ચોપર્ય્ એવ પર્યૈક્ષત ।
[52] યત્ર કંસેન સહ તેન સુદુઃસહં શ્રી-હરેર્ વિગ્રહ-તેજ એવ વિગ્રહ-કરમ્ આસીત્ । અથ સમુપાગત-ધ્વંસઃ કંસશ્ ચ સ્વં પરાજયમાનાત્ તસ્માત્ પરાજયમાન-મના ધૈર્યં હિત્વા ખડ્ગ-ચર્મણી ગૃહીત્વા યદ્ વિચચાર, તેનાપિ દુર્ધર્ષઃ સ-હર્ષ-ગતિઃ સ એષ વ્રજ-કુલ-ગતિસ્ તત્-કેશ-ગ્રાહિતા-નિર્વાહિતાં કથમ્ અવાપ, તત્ ખલ્વ્ અસાવ્ અપિ બોદ્ધું શશાદ-વશતાપન્નઃ શશવન્ ન શશાક ।
[53] લોકસ્ તુ તદ્ ઇદં શ્લોકયામાસ,-
શ્યેનઃ કપોતમ્ ઇવ પઞ્ચમુખઃ કરીન્દ્રં
વજ્રો ગિરિં વિકિર-રાટ્ કટુકાદ્ રવેયમ્ ।
કંસં નિગૃહ્ય સહસા વશયન્ સ એષ
ક્રીડાં કરોતિ પરિતઃ પૃથુમ્ અઞ્ચમ્ અઞ્ચન્

(વસન્ત-તિલક)
[54] તદ્ એવં લોકે કૃત-શ્લોકે હરિણા ગૃહીત-કેશઃ સ ભોજેશઃ પ્રાણાનામ્ અર્ધં પૂર્વં મુમોચ, નિજાઘ્રાતતયા મઞ્ચાદ્ અવાઞ્ચંસ્ ત્વ્ અર્ધમ્ ઇતિ હરિર્ અપિ તચ્ છીઘ્રતાં બોદ્ધું યોદ્ધુ-મનસ્તા-વશાન્ ન શશાક ।
કંસસ્ય કેશા હરિણા વિકૃષ્ટાઃ
પ્રાણાશ્ ચ તન્ મુષ્ટિ-ગતા બભૂવુઃ ।
ચિત્રં ન ચેદં સ્મર તસ્ય બાલ્યે
તત્ પૂતના-સ્તન્ય-વિકર્ષણં ચ

(ઇન્દ્રવજ્રા)
પતત્-ખડ્ગ-ચર્મા ગલદ્-રત્ન-વર્મા
ભ્રમત્-સર્વ-કેશઃ સ્ખલન્-મૂર્ધ-વેશઃ ।
સ મઞ્ચાદ્ અધસ્તાજ્ જનાનાં પુરસ્તાદ્
અનેનાધિરૂઢઃ પપાતાતિમૂઢઃ

(ભુજઙ્ગ-પ્રયાતા)
પ્રાગ્ આસીત્ સ્તબ્ધ-પક્ષ્મા ભયમ્ અનુ સ યથા તદ્વદ્ એવ પ્રમીતઃ
કંસોઽયં તેન મૃત્યું ગત ઇતિ નિખિલૈર્ ભીરુભિર્ નાભ્યભાષિ ।
શ્રી-કૃષ્ણસ્ તત્-પ્રતીતં સપદિ વિરચયન્ હસ્તિવત્ સિંહ-વર્યઃ
સાવજ્ઞં તં વિસંજ્ઞં સદસિ તત ઇતઃ ક્ષ્માં ચ કર્ષંશ્ ચકર્ષ

(સ્રગ્ધરા)
તતો જય-જય-ધ્વનિ-પ્રસિત-વાદ્ય-કોલાહલ-
પ્રસૂન-ઘન-વૃષ્ટિ-યુક્-સ્તુતિ-દિવસ્ પૃથિવ્ય્-આસ્પદૈઃ ।
કૃત-પ્રમદ-વર્ધનઃ સપદિ કંસ-ચિદ્-વર્ધનશ્
ચિરં નિજ-ગનાર્ચિતઃ સ્થગિત-બુદ્ધિર્ આસીદ્ અસૌ

(પૃથ્વી)
કંસ-ધ્વંસન-શંસન-પ્રથન-ભૃદ્ ગીર્વાણ-ગીર્-બાન્ધવ-
દ્યોવાદ્યોત્તમ-ગન્ધ-સન્ધ-કુસુમાસારાર્ચિર્-અભ્યર્ચિતઃ ।
ભૂમિ-સ્થાપ્ય્ અતિભૂમિત-ગતમ્ અહો ભૂમા તદા ભૂયસા-
નન્દ-સ્યન્દ-ભરેણ ભાવિતતયા હારી હરિર્ ભાવ્યતામ્

(શાર્દૂલ)
તતશ્ ચ,
યદા કઙ્કાદયો ભ્રાતુર્ નિર્વેશાયાત્ર સંયયુઃ ।
સાહાય્યાય તદા રામઃ પરિઘેણાર્દતિ સ્મ તાન્

(અનુષ્ટુભ્)
[55] અથ હરિ-વંશાદિ-મિશ્રીભૂત-શ્રી-ભાગવત-મત-પ્રભૂતતયા કથાં પ્રથયિષ્યામઃ । [56] યથા- તદ્ એવં શ્રીમાન્ ગોવિન્દઃ સ્વયં નન્દિત્વા શ્રીમન્-નન્દરાજેન સાકં વિન્દમાનં શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભિં વન્દિત્વા તં મોચયિત્વા સર્વાન્ અપિ રોચયિત્વા શ્રી-દેવકીમ્ અપ્ય્ અનુસન્ધાય તથા સન્ધાય ગૃહાય બૃહન્-મહિલાભિઃ સહ સમ્વિધાય યથા-સન્ધમ્ અન્યાન્ અપિ લબ્ધ-સમ્બન્ધાન્ ધૃતાનન્દાન્ વિધાય કંસેન કૃત-બન્ધનસ્ય હૃત-ધનસ્ય તજ્-જનકસ્ય મોચનાર્થમ્ અપિ જનાન્ અભિધાય મતઙ્ગજ-વ્રજેનાપિ ક્રષ્ટું સુષ્ઠુ-દુષ્કરં કંસ-કલેવરમ્ ઈષત્-કરતયા વામ-કરેણ કચ-નિકરે વિકૃષ્ય તદ્-વર્ત્મ-પરિખાં પરિ પરિહૃષ્યલ્ લોક-સાર્થાવૃત-પિતૃ-દ્વયાનુગન્તૃકતયા વિશ્રાન્તિ-તીર્થમ્ અનુ વિશ્રાન્તિમ્ અવાપ ।
[57] તદ્ અનુ સઙ્કર્ષણાદયશ્ ચ કઙ્ક-મુખાન્ સઙ્કર્ષન્તઃ સર્વેષાં હર્ષં વર્ષન્તઃ કૃત-કર્ષ-પ્રાણાનામ્ અમિત્રાણાં પર્ષદં ચક્રુઃ ।
[58] પરસ્પર-પ્રધને નિધનં ગતાન્ ભુવર્-લોકાત્ પતિતાન્ ક્રવ્યાદાન્ લોકાન્ ઇવ યાન્ સભ્યાઃ પશ્યન્તિ સ્મ । તદ્ એવં સ્થિતે સાધૂનાં મનસિ ચ સુસ્થિતે ।
શ્રીમન્-નન્દ-મહાશયા દ્રુતતરં પ્રસ્થાપયન્ યં નરં
ગોષ્ઠં કંસ-વિનાશ-શંસન-કૃતે પ્રાગાદ્ અયં તદ્ યદા ।
તસ્માત્ તર્હિ ન કેવલાઃ સુખમયા વાદ્ય-સ્વનાસ્ તાં પુરીમ્
આપ્તાઃ કિન્તુ જનાશ્ ચ કેચિદ્ ઇહ યે તદ્ યૌગપદ્યં યયુઃ

(શાર્દૂલ)
[59] તતશ્ ચ મૃત-પ્રિયતયાનનુસંહિત-સંહનન-ક્રિયતામ્ આપન્નાઃ કંસાદિ-સ્ત્રિયસ્ તત્રાગત્ય ગત્ય્-અન્તર-રહિતાઃ સ્વ-સ્વ-પત્ય્-અઙ્ગમ્ આશ્લિષ્ય દ્વિષ્યમાણ-નિજ-પ્રાના રોદનં
કુર્વાણા રોદનં વિજહુસ્ તથા તન્ માતરશ્ ચ કાતરતામ્ અવાપુઃ । તત્ર ચ-
ચિહ્નાનિ દયિત-ઘ્નાનિ નિહ્નુવાનાઃ પુરાભવન્ ।
કંસ-સ્ત્રિયઃ શુગાર્ત્યા તદ્ વ્યક્ત્યામાર્જન્ હ્રિયં હરેઃ

(અનુષ્ટુભ્)
તથાપિ-
રોદનં સપદિ રોદનં તથા
તન્ નિશમ્ય ચ નિશામ્ય ચાજિતઃ ।
સ્વં સ-તાપમ્ અવમત્ય સત્ય-કૃત્
તાઃ સ-સાન્ત્વમ્ અભિતોઽપ્ય્ અસાન્ત્વયત્

(રથોદ્ધતા)
સાન્ત્વયન્ન્ અપ્ય્ અમૂઃ કૃષ્ણો ન વિપદે સ્વ-સાન્ત્વનમ્ ।
ઇતિ તત્ર નિયુજ્યાન્યાન્ નિન્યુસ્ તં યદવઃ પુરમ્

(અનુષ્ટુભ્)
[60] યત્ર ચ પુર્યન્તર્-ઉપપ્લવં વ્યાજમ્ આચરિતવન્તઃ । યદા ચાક્રૂરં સ્વ-ગૃહાય નિનીષન્તં નિષિધ્યન્ નીતિ-વિધ્ય્-અગ્રણિર્ નિજાવરજ-ગૃહમ્ એવ વ્રજ-રાજઃ સાગ્રજં તં નિનાય, ઉપવેશયામાસ ચ; યથા-
મધ્યે કૃષ્ણં રામમ્ અપ્ય્ અત્ર કૃત્વા
પાર્શ્વ-દ્વન્દ્વે શૌરિ-નન્દાવભૂતામ્ ।
અગ્રે વ્યગ્રા યાદવ-પ્રાગ્ર્ય-લોકાસ્
તે સઙ્ગતં સુષ્ઠુ સમ્મર્દમ્ આપુઃ

(અનુષ્ટુભ્)
દ્વયં તન્-મેલનાયાસીદ્ અશેષાણાં તદ્-અગ્રતઃ ।
જ્યાયસાં ગોપ-ભૂ-ભર્તા ગાન્દિનેયઃ કનીયસામ્

(અનુષ્ટુભ્)
[61] અથ તં કંસ-દારાદિ-રોદનં સન્તાનતઃ સન્તપ્તમ્ એવ સન્તં શ્રીમન્તં
પુત્રાપરાધ-રાહુ-કલિત-મુખ-વિધુ-શ્રિ-રાહુકઃ સઙ્ગત્ય ગત્ય્-અન્તર-રહિતઃ સ્વ-
હિત-સહિતઃ કનક-દણ્ડ-લક્ષિત-ક્ષિતિપ-મણ્ડન-મણ્દલમ્ અગ્રતો નિધાય
મૂર્ધાનમ્ અવાગ્રં વિધાય તસ્થૌ ।
[62] તં પુનર્ અવધાય શ્રીમન્-નન્દ-સહિતાનકદુન્દુભિર્ ઉત્તસ્થૌ । ઉત્થિતયોશ્ ચ તયો રામ-રામાનુજાવ્ અપિ તાદૃગ્-અવસ્થૌ બભૂવતુર્ અનુબભૂવતુશ્ ચ સોઽયમ્ ઇતિ । અનુભૂય ચ વિદૂય ભૂય-સાદરેણ સમ્ભૂય દરેણ ધૂયમાનમ્ અમૂમ્ ઉગ્રસેન-નામાનં પ્રણામ-પુરઃસરતયા પુરત એવ નિવેશનયા પુરશ્ ચક્રતુઃ ।
[63] સ તુ સુત-સુતતાપરાધ-સમ્બાધ-સઙ્કોચતઃ શોચન્ન્ ઇદમ્ અવોચત,-
યદ્યપિ મન્તુ-વિધાતુઃ
સ્વજનઃ સુજનેઽભિધાતુમ્ અર્હેન્ ન ।
તર્હ્ય્ અપ્ય્ અનન્ય-ગતિતા
બલવત્ય્ એતં પ્રલાપયતિ

(આર્યા)
[64] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- કામમ્ આદિશ્યતામ્ ।
[65] ઉગ્રસેન ઉવાચ,-
સ એવાધિપતિર્ ભૂમ્યાં યસ્ તામસ-વિનાશનઃ ।
વિધ્વસ્ત-શાર્વરાદ્ ભાનોર્ અન્યઃ કઃ સ્યાદ્ અહર્પતિઃ ?

(અનુષ્ટુભ્)
વૃદ્ધો યઃ સ તુ વૃદ્ધાનામ્ એવ વર્ત્માનુવર્તતામ્ ।
અકુલ-કાલ-જવગઃ કઃ કુર્યાત્ પ્રતિકૂલતામ્ ?

(અનુષ્ટુભ્)
[66] તસ્માદ્ ઇદં છત્રાદિકં સ્વેન સત્રા ક્રિયતામ્ ઇતિ ।
[67] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ,- રાજંસ્ તવ તનૂજસ્ય મદ્-વિહિત-વિનાશનતા સર્વૈર્ એવ નિશામિતા । કથમ્ ઇવ તામ્ અન્યથયાનિ ? કિન્તુ મમ તન્ નાશનતાયામ્ ઉપલક્ષણતા પરં લક્ષ્યતે; યસ્માદ્ ભવદ્-વિધ-વિષયકાપરાધ-મય-કાલ એવ તત્ર પરં કારણમ્ । મયા તુ લબ્ધ-બુદ્ધિ-બલતયા સ્વ-વશાયામ્ અપિ દશાયાં જ્ઞાતમ્ અપિ તદ્ વૈરમ્ અવજ્ઞાતમ્ । બાલ્ય-દશાયાં તત્ કિલ ન જ્ઞાતમ્ એવ, તથાપિ તેન પૂતનાદિ-યૂથં ક્રમશઃ પ્રસ્થાપિતમ્, તાદૃશ-કાલેનૈવ ચ સંસ્થાપિતમ્ । તથા હિ-
સ્તન્યાન્ માં તુદતી બકી ખલ-મરુત્ કર્ષંશ્ છલાત્ સંહરન્
વત્સાખ્યો નિગિરન્ બકો મયજ-નિર્વિચ્છેદયન્ મિત્રકૈઃ ।
ભુઞ્જાનઃ સ-ગણં ફણી હૃત-બલં કુર્વન્ પ્રલમ્બઃ સ ચ
ઘ્નન્તુ ક્ષ્મા-તુરગો ગિલન્ સ્વયમ્ અનશ્યદ્ દૂષણં કિં મમ?

(શાર્દૂલ)
યોઽયં વા તનયસ્ તવ સ્વયમ્ અસાવ્ અક્રૂરકં પ્રેષયન્
મામ્ આનાય્ય નિઘાતયન્ કુવલયાપીડેન મલ્લૈઃ પુનઃ ।
યુષ્મત્-કુત્સન-ભર્ત્સન-શ્રવણ-જાન્ મન્તોર્ મયા ભીરુણા
પ્રાયશ્ચિત્ત-કૃતા ધૃતઃ કચ-તટે તસ્માદ્ અકસ્માન્ મૃતઃ

(શાર્દૂલ)
[68] તસ્માત્ તસ્ય સ-જાતીય-વિજાતીય-બાલઙ્ગિલસ્ય માતુલાહેર્ મારણમ્ અપિ તદ્-ઉદ્યમ-કારણમ્
એવ જાતમ્, ન તુ મદ્-ઈહાસ્પદી-કૃતમ્ । તથા ચ સતિ કથમ્ ઇવ રાજ્યં પ્રાજ્યતયા મહ્યં રોચતામ્?
[69] સ એષ ચાવ્યભિચારિ-સઙ્કલ્પસ્ય મમ સઙ્કલ્પઃ પ્રતિકલ્પં સત્ય-વચસામ્ અપિ જલ્પ-
વિષયી-ભવિષ્યતિ । યથા-
અહં સ એવ ગો-મધ્યે ગોપૈઃ સહ વનેચરઃ ।
પ્રીતિમાન્ વિચરિષ્યામિ કામચારી યથા ગજઃ

એતાવચ્ છતશોપ્ય્ એવં સત્યેનૈવ બ્રવીમિ તે ।
ન મે કાર્યં નૃપત્વેન વિજ્ઞાપ્યં ક્રિયતામ્ ઇદમ્ ।
ભવાન્ માન્યોસ્તુ રાજા મે યદૂનામ્ અગ્રજઃ પ્રભુઃ [હ્વ્ 78.35-37] ઇતિ

[70] તદ્ એવમ્ અસ્ય સર્વેઽપિ સુશીલતામ્ અનુશીલયન્તસ્ તદ્ એતન્ મુખ-માધુર્ય-પુર્યમાણ-
સલિલ-કલિલ-વિલોચનાઃ ક્ષણ-કતિપયં તદ્-અવસ્થમ્ એવ તસ્થુઃ । શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભ્ય્-આદયઃ કતિપયે બિભ્યતિ સ્મ । શ્રીમન્-નન્દાદયસ્ તુ નન્દન્તિ સ્મેતિ સ્થિતે તં સ્વતઃ પરતશ્ ચ ભીતમ્ આલોચયન્ પુનઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ પ્રાહ સ્મ,- વિરાટ્-કુલમ્ ઇદં સમ્પ્રતિ વિરાડ્-જાતમ્ । તતો યદિ ભવાન્ પતિતામ્ ઇમામ્ ઉર્વીમ્ ઉર્વી-પતિતામ્ ઉરીકુર્વીત, તદા દિન-કતિપયં વયમ્ અપિ સાહાયકમ્ આહરિષ્યામઃ । ન ચેત્ સદ્ય એવ ગોકુલં પ્રપદ્ય તદ્-અનવદ્ય-સુખમ્ અભિમુખમ્ આનયિષ્યામઃ ઇતિ ।
[71] તદ્ એવં કેશવસ્યાભિનિવેશતઃ સર્વેષામ્ અપ્ય્ અન્યથા ક્લેષતસ્ તં ભોજેશં તૂષ્ઞીકામ્
એવ પુષ્ણન્તં શ્રી-ગોકુલ-પ્રેમ-તૃષ્ણઃ સોઽયં શ્રી-કૃષ્ણઃ સ્વયમ્ એવ સ-નિર્બન્ધં મુકુટ-બન્ધ-બન્ધુરં કરોતિ સ્મ ।
[72] તં પ્રતિ સર્વેણ સમમ્ અગર્વેણ મૂર્ધાનમ્ આનમ્ય સ્વયમ્ અસાવ્ આવેદયામાસ,-
રાજંસ્ તસ્ય વીર-ગતિં ગતસ્ય સત્કાર-કારણં ભવત્-પુરઃ-સરાઃ સર્વેઽપિ વયમ્ અનુસરામઃ । શ્રીમત્-પિતરૌ તુ લબ્ધ-શ્રમ-વિસરૌ નિજ-નિજાવાસમ્ એવાસીદતામ્ ઇતિ । શ્રીદામાદીન્ પ્રતિ ચ જગાદ- આવાં તાવત્ ક્રૂર-કર્મણિ પ્રતિરુદ્ધાવ્ ઇતિ ભવન્ત એવ
શ્રીમત્-પિતૃ-ચરણાનુગતિમ્ અનુભવન્તઃ શકટાવરોહ એવં રાત્રિં ક્ષિપન્તુ । ઇતિ ।
[73] તતસ્ તથા વિધાય પુનર્ વિશ્રાન્તિં સન્નિધાય તરણિભિસ્ તરણિ-દુહિતુર્ ઉત્તર-તીરે
મૃત-કાયાન્ નિધાય તેષાં પ્રેત-કાર્યં સંવિધાય શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભિ-ભવનમ્
એવ સહ-રામઃ સમાજગામ ।
[74] આગમ્ય ચ સર્વેષામ્ અગમ્યં તદ્-અવરોધમ્ અવરુન્ધાનઃ સાવધાનમ્ અમૂ માતર-
પિતરૌ નમશ્ ચકાર । કિન્તુ સ્વ-પ્રભાવાનુભવાલ્ લબ્ધ-પિતૃ-ભાવાભિભવાવ્ અત
એવાસમ્ભવન્તૌ તત્ર-ભવન્તૌ તાવ્ અનુભૂય દૂયમાન ઇવ તથા નિવેશયામાસ ।
યથાસ્મદ્ વ્રજ-રાજ-દ્વન્દ્વવદ્ એવ નિર્દ્વન્દ્વ-સદયતામય-હૃદયતયા તં બલ-
વલિતં તાવ્ આલિઙ્ગન્તાવ્ અલિઙ્ગવદ્ બહુ-સમયમ્ આસાતે સ્મ । યતઃ,
રસયતિ ન હિ યાવન્ માધુરીમ્ અસ્ય તાવન્
નયતિ મનસિ ભક્તસ્ તીવ્ર-ભાવં પ્રભાવમ્ ।
સ કથમ્ ઇતરથા વા શ્રી-શુકઃ શશ્વદ્ એતત્
સ્ફુટ-મધુરિમ-ભાજં શ્રી-વ્રજં સુષ્ઠુ નૌતિ

(માલિની)
[75] અથ શ્રીમદ્-આનકદુન્દુભિના સમં બહિર્ આગત્ય સ્વયમ્ એવાનુસ્મૃત્ય ભૃત્ય-
વત્સલઃ શ્રી-વત્સ-લક્ષ્મા દિદૃક્ષયા નિર્નિમિષ-પક્ષ્માઃ સર્વ-શર્મદ-યશાઃ સઙ્કોચ-
વશાત્ પૂર્વં દૂરત એવ લબ્ધ-નિજાલોચન-પૂરમ્ ઉદ્ધવ-માયાદ્ અનુગૃહીત-જન-દ્વારા
સાનુગ્રહં ગૃહાદ્ આજુહાવ । તતશ્ ચ-
અન્યોઽન્યં મિલતિ સ્મ યર્હ્ય્ અભિનવં તર્હિ સ્વયં નાવિદત્
કોઽહં કુત્ર કદા ક એત ઇતિ સ પ્રેયાન્ સ ચ શ્રી-પ્રભુઃ ।
કિં ચાદૂર-ગતાશ્ ચ તન્ ન વિવિદુર્ યત્ તત્ર સિદ્ધાન્તિતાં
કો ગચ્છેન્ નિજ-તત્ત્વમ્ એતદ્ અનયોઃ પ્રેમા પરં વેત્તિ હિ?

(શાર્દૂલ)
[76] અથ રામેણ સમં રામાનુજઃ સ-વ્યાજમ્ આનકદુન્દુભેઃ કિઞ્ચિદ્ અન્તરિતમ્ અઞ્ચન્ન્
અમુઞ્ચ ન મુઞ્ચન્ નાસીત્ । અઞ્ચિત્વા ચ શીતલિત-વિરહ-મય-સ્વ-હૃદય-વાપ્યાકારયા નિજ-બાષ્પ-ધારયા મુહુર્ અપિ તન્ મુખ-નિરીક્ષણ-પૂર્વક-તદ્-આલિઙ્ગન-પર્વણિ તમ્ અન્તરઙ્ગતયાભિષિઞ્ચન્ન્ ઇવાલોક્યત ।
[77] અથ સહ-રામોદ્ધવઃ શ્રી-શૂરોદ્ભવમ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભોજ-રાજ-ગૃહં પ્રાપ્ય કંસ-
પત્નીનાં બાષ્પં નિર્વાપ્ય રાજ-સભાયામ્ ઉગ્રસેનં સહ-યાદવ-સેનમ્ આનાય્ય તવૈવ
રાજ્યં ન્યાય્યમ્ ઇતિ પ્રત્યાય્ય સિંહાસનં સ્વીકાર્ય પુનઃ શ્રી-શૂર-જનિકાય્યમ્ આગતવાન્ ।
બ્રહ્માણ્ડ-કોતીશ્વરતાતિ-તુચ્છા
યસ્યેક્ષ્યતે વિષ્ણૂપદેશિતા ચ ।
સા તસ્ય ગોલોક-મહેન્દ્ર-સૂનોઃ
કામ્યા કથં કંસક-રાજ્ય-લક્ષ્મીઃ?

(ઇન્દ્રવજ્રા)
[78] અથ સમુદ્ધવ-લસદ્-ઉદ્ધવ-સહિતાભ્યાં તાભ્યાં સહ મહા-રથ-મૂહ્યમાન-
મનોરથમ્ આરુહ્ય સ પુનર્ આનકદુન્દુભિર્ વ્રજ-મહી-પતિં પ્રતિ મિલનાય વિશઙ્કટં તદીય-શકટ-વ્રજમ્ આજગામ । આગમ્ય ચ ગાઢાલિઙ્ગનતયા સઙ્ગમ્ય રમ્ય-સ્વજન-સંવલિતેન તેન તેન સહ પરસ્પરં લબ્ધ-ધ્વંસ-કંસ-કૃત-ચરોપદ્રવ-વાર્તાં વર્તયામાસ । વર્તયિત્વા ચ પુનઃ પ્રાર્થયામાસ,- યાવત્ સ્થિતિસ્ તાવદ્ અસ્મદ્-ગૃહ એવ સ્વ-ગૃહ ઇવ સર્વૈઃ સહ ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ ।
[79] તતશ્ ચ પ્રતિદિનમ્ એવં નિર્વર્તમાને મહા-પર્વણિ સ-રામઃ શ્રી-રામાનુજઃ પલાયિત-યાદવ-ચય-સમાચયન-મય-નવ-રાજ્ય-પ્રાજ્ય-સ્થાપન-કર્મ-સમયે રાજ-સભાયાં શ્રી-વસુદેવસ્ય સભાયાં વા વિરાજતે સ્મ । અન્તરાન્તરા ચ શકટાવરોહમ્ આસાદ્ય શ્રીદામાદ્ય-નિજ-મિત્રૈઃ સહ વિચિત્રં ક્રીડતિ સ્મ ઇતિ ।
[80] અથ દિન-કથાં સમાપયતઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠસ્ય વચનં યથા,-
કંસં નિહતવાન્ યઃ પ્રાક્ સોઽયં ક્રોડ-ગતસ્ તવ ।
દ્વીપાત્ પ્રત્યાગતં વિત્તમ્ ઇવૈતં પશ્ય ગોપતે

(અનુષ્ટુભ્)
[81] અથ તત્ર ગતાયાં કથાયાં સમાપ્ત-પ્રથાયાં પરમાનન્દિનઃ શ્રીમદ્-વ્રજ-વન્દિનસ્ તદ્ ઇદં પઠન્તિ સ્મ,-
જય કૃત-મથુરા-પ્રવેશ-ભાવુક । માથુર-જનતા-સુભગમ્ ભાવુક ॥ગ્ચ્_2,5.
નાના-વિલસિત-નન્દિત-નાગર । નગર-વધૂ-જન-મોહન-નાગર ।
સ-વ્રજક-કંસક-વસના-દાયક । કૃત-રુચિ-વાયિનિ નિજ-રુચિ-દાયક ॥ગ્ચ્_2,5.
ભક્ત-ગણે ધૃત-કરુણા-પૂરક । માલાકાર-મનોરથ-પૂરક ॥ગ્ચ્_2,5.
તનુ-તત-કુબ્જા-ચન્દન-ચિત્રક । કુબ્જા-વક્રિમ-હૃતિ-કૃત-ચિત્રક ॥ગ્ચ્_2,5.
કંસ-મખ-સ્થિત-ધનુર્-અનુયોજક । નગર-જનાનાં સુખ-શત-યોજક ॥ગ્ચ્_2,5.
કંસ-ધનુર્ મખ-ધનુર્ અનુભઙ્ગદ । તદ્-અસહનોદ્ધત-યોદ્ધૃષુ ભઙ્ગદ ॥ગ્ચ્_2,5.
હસ્તિપમ્ અનુ નિજ-વર્ત્મ-સ-મર્દક । તસ્મિન્ ધૃત-રુષિ હસ્તિ-વિમર્દક ॥ગ્ચ્_2,5.
ભ્રાત્રા સહ કરિ-દન્ત-વિભૂષણ । રઙ્ગં પ્રવિશન્ ભોજ-વિભૂષણ ॥ગ્ચ્_2,5.
ગજ-રક્તાદિભિર્ અઙ્ગં પરિચિત । બહુ-વિધ-ભાવૈર્ વિવિધં પરિચિત ॥ગ્ચ્_2,5.
જગતિ સમન્તાદ્ અપ્રતિમલ્લક । કંસાગ્રે હત-તત્-પ્રતિ-મલ્લક ॥ગ્ચ્_2,5.
સદસિ સમસ્તે નાસ્તિ સમોહન । મલ્લ-નટન-કૃત-વિશ્વ-વિમોહન ॥ગ્ચ્_2,5.
કંસજ-ગુરુ-નિન્દન-કમ્પાકુલ । દૃષ્ટિ-વિકીર્ણ-દ્યુતિ-શમ્પાકુલ ॥ગ્ચ્_2,5.
પ્લુતિ-લીલા-કૃત-મઞ્ચ-ક્ષોભક । ક્રીડા-વિક્રમ-કંસ-ક્ષોભક ॥ગ્ચ્_2,5.
સહસા મઞ્ચાત્ કંસ-નિપાતક । તેન ધ્વસ્ત-ત્રિ-જગત્-પાતક ॥ગ્ચ્_2,5.
અખિલ-જનાનાં દુઃખ-વિમોક્ષદ । કંસસ્યાપિ ચ સહસા મોક્ષદ ॥ગ્ચ્_2,5.
મોચિત-વસુદેવાદિક-બન્ધક । સાધુ-સુખં પ્રતિ ધૃત-નિર્બન્ધક ॥ગ્ચ્_2,5.
વિશ્રાન્તિં પ્રતિ કંસાકર્ષક । વ્યઞ્જિત-નિજ-બલ-બલયોત્કર્ષક ॥ગ્ચ્_2,5.
કંસ-પિતરિ-જિત-રાજ્ય-નિધાયક । નિજ-યશસાખિલ-શર્મ-વિધાયક ।
વ્રજતઃ પોષ્યાખિલ-નિસ્તારક । પુનર્ અપિ ચ વ્રજ-સુખ-વિસ્તારક ॥ગ્ચ્_2,5.
જય જય જય જય જય જય જય જય । જય જય જય જય જય જય જય જય ॥ગ્ચ્_2,5. વીર

[82] તદ્ એવં કથકયોઃ કથયા વન્દિનાં વન્દન-પ્રથયા ચ લબ્ધાવધાન-પોષાઃ
શ્રી-કૃષ્ણ-લાભ-સન્તત-સન્તોષાઃ સર્વે યથાસ્વં તદ્-આનુકૂલ્ય-સુખમ્ અર્જયામાસુઃ ।
[83] અથ લબ્ધ-પ્રથાયાં રાત્રિ-કથાયાં શ્રી-રાધા-માધવયોર્ અગ્રતઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠ
ઉવાચ,- તદ્ એતત્ પ્રમદ-વૃત્તે સ્થિતે પ્રતિલવમ્ અપિ ગોકુલં પ્રસ્થિતે ચ તત્-પ્રદેશતઃ સન્દેશઃ શ્રીમત્-કેશવ-સદેશમ્ આગતઃ, તત્રાન્યેષાં પ્રાતઃ-પ્રસ્તોતવ્યઃ । સમ્પ્રતિ તુ કંસ-પિતરિ રાજ્યાર્પણસ્ય શ્રવણતઃ કિઞ્ચિદ્ અવાઞ્ચિત-ભયમય-ચિર-વિરહ-ક્લમાનાં
વ્રજ-રમાણામ્ અતિ-નિભૃત-સ્વસ્તિ-મુખ-સંભૃતઃ સોઽયમ્ આકર્ણ્યતામ્,-
વિરહસ્ તવ ગોપાલીર્
દયિત મિથો યાઃ સ-પત્નીશ્ ચ ।
રઞ્જયતિ સ્મ સમસ્તાઃ
પ્રાણાત્ કથમ્ અહહ તા વિરઞ્જયતિ?

(ઉદ્ગીતિ)
વિપિનં સદનં યાસાં
સદનં વિપિનં બભૂવ ગોપીનામ્ ।
તાસાં ત્વદ્-વિયુજાં કિં
મૃતિ-જીવનયોર્ વિપર્યયો ન સ્યાત્?

(ગીતિ)
યાસાં ચન્દન-ચન્દ્ર-
પ્રભૃતિ ચ વસ્તુ-પ્રતાપનં ભવતિ ।
હરિ-રહિતાનાં તાસાં
વહ્નિઃ કિં બત ન શીતતામ્ અયિતા?

(ગીતિ)
વિશ્લેષસ્ તવ ભદ્રઃ
ક્લેશં સ હરેદ્ ભવન્ન્ એવ ।
આશા સેયં ધૃષ્ટા
ત્વત્-સૃષ્ટા તત્ર વિઘ્નમ્ આતનુતે

(ઉદ્ગીતિ)
ભવતા મર્યાદાર્થં
યઃ ખલુ પર્યાપિતઃ કાલઃ ।
કાલઃ સ ભવન્ન્ અઘ-હર
લવશઃ કલ્પાય કલ્પતેઽસ્માકમ્

(ઉદ્ગીતિ) ઇતિ ।
[84] અત્ર ચેદં શ્રી-રાધા-સખીનાં તદ્ અનુપદ્યમાનં પદ્યમ્,-
અઘ-હર વિરહ-વ્રણતા
ન હિ નઃ કૃચ્છ્રાય તાદૃશે શ્રયતિ ।
રાધા-લવણિમ્ અગલનં
યદિ વલનં તત્ર નાપિ કુર્વીત

(ગીતિ)
[85] તત્ર કારણમ્ અન્યદ્ અન્યદ્ અસ્તુ, તદ્ ઇદં તુ મહદ્ એવ દુઃસહમ્,-
આનીતં ઘૃત-પાયસાન્નમ્ અનયા કૃષ્ણાય કિઞ્ચિત્ ત્વયા
લબ્ધવ્યં શુક તન્-મયા ચ મધુરં નામ્ના રુતં તન્યતામ્ ।
ઇત્થં પ્રાતર્ અનૂદ્ય નિત્યમ્ અપિ તાં રાધાં મુહુઃ શારિકા
વૃન્દારણ્ય-નિવાસિની મધુપુર-ક્ષ્મા-નાથ તોતુદ્યતે

(શાર્દૂલ)
એવં પ્રિય-સખી-લેખં વાચકસ્ય બકી-રિપોઃ ।
લુમ્પત્-કલ્પસ્ તદા બાષ્પઃ સ્થૈર્ય-કલ્પમ્ અચીક્ પત્

(અનુષ્ટુભ્)
[86] તદ્ એતત્ કથારમ્ભ એવ તાસાં શ્વાસાનાં બહિર્ નિષ્ક્રમણમ્ ઇવ વીક્ષ્ય સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ
સોત્કણ્ઠં સમાપયન્ન્ આહ સ્મ,-
રાધે યોઽયં દયિતસ્
ત્વયિ દયિતઃ કથમ્ અનાર્દ્રતામ્ અયિતા?
તવ તનુ-લતિકામ્ અસ્રૈઃ
સિઞ્ચતિ પશ્યામ્બુદ-શ્યામઃ