ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 2.2

[56] તદ્ એવં યથા-કથા તથા લીલા-પ્રથામ્ ઉપલભમાનાસ્ તદ્-અન્તે ચ તસ્યાઃ સમ્પ્રતિ નાસ્તિતાયાં વિશ્વસ્તિ-કૃતાશ્વસ્તિકા નિજ-નિજ-ભવનં સર્વ એવ સાનન્દં પર્વતયા જગ્મુઃ । શ્રી-રાધા-માધવૌ ચ નિજ-શય્યા-ગૃહં સુખમય્યા સ્પૃહયા ગૃહયાઞ્ચક્રાતે ।
ઇતિ શ્રી-શ્રીમદુત્તર-ગોપાલ-ચમ્પૂમનુ
વ્રજાનુરાગ-સાગર-પ્રથનં નામ
પ્રથમં પૂરણમ્
॥1॥
અથ દ્વિતીયં પૂરણમ્
અક્રૂર-ક્રૂરતા-પૂરણમ્
[1] અથાપરેદ્યુઃ પ્રભાત-વિરાજમાનાયાં સ-વ્રજ-યુવરાજ-વ્રજ-રાજ-સભાયાં કથા । યથા-
[2] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-અથ કેશિ-વધાત્ પૂર્વસ્યાં ક્ષપાયાં લબ્ધ-ક્ષયાયામ્ અરુણે ચારુને જાતે સ ખલુ કમલેક્ષણશ્ ચપલેક્ષણતયા ક્ષણ-કતિપયમ્ ઇદં ચિન્તયામાસ-
[3] અહો! સ્વપ્નઃ સોઽયમ્, યત્ર મઞ્ચાત્ કૃત-સ્રંસનઃ કંસઃ સ મયા સમાકૃષ્ટ ઇવ
દૃષ્ટઃ । સમ્પ્રત્યાશુ ચ તદ્ એવ પ્રત્યાસન્નમ્ । યદ્ અદ્ય શ્વઃ કેશી મદ્-અભિનિવેશી ભવન્ યમસ્ય પ્રતિવેશી ભવિતા । તદ્-અનન્તરં કંસ-ધ્વંસનમ્ એવ પ્રસક્તમ્ । પ્રસક્તે ચ તસ્મિન્ મમ નિગમ એવ ગમનં સમય-લબ્ધતયા યુક્તિ-વિસ્રબ્ધમ્ । યતસ્ તસ્ય મત્-ત્રસ્તસ્ય ન ખલ્વ્ અત્ર યાત્રા યુક્તિ-પાત્રાયતે । તસ્ય ચાદ્યાપિ વૃષ્ણિષુ તર્જનાયામ્ અનારતસ્ય મયિ ચ દુર્જન-વિસર્જનાયામ્ અવિના-કૃતસ્ય વિનાશનં
વિના તત્ર ચાત્ર ચ મત્-પિતુર્ ઉભય-કુલં ભયાકુલં સ્યાદ્ ઇતિ ।
[4] અથ પુનશ્ ચિન્તયતિ સ્મ-હન્ત! હન્ત! યદિ કાર્ય-પર્યાયતસ્ તત્ર સુવિલમ્બઃ સંવલતે, તદા મન્-માત્રાદિ-પ્રાણાનાં નાત્રાઙ્ગ-સઙ્ગ-મઙ્ગલં તર્કયામિ । તતશ્ ચ,
માતુર્ નેત્ર-ચકોર-ચન્દ્ર-વદનસ્ તાતસ્ય દૃક્-ચાતક-
શ્રેણી-વારિ-ભૃદ્ અન્ય-ગોકુલ-જનસ્યાપ્ય્ અક્ષિ-પદ્માંશુમાન્ ।
સોઽહં તાન્ પરિહૃત્ય હન્ત ગમનં કુર્વીય ચેત્ તર્હ્ય્ અહો
ચન્દ્રાદિ-ત્રયવન્ મમાપિ ભવિતા ધિગ્ વાત-ચક્ર-ભ્રમઃ

[5] તદ્ એવમ્ એવમ્ અમ્બુજ-લોચને શય્યાયામ્ એવ ચિરં રચિત-શોચને સહસા કેશી સદેશી-બભૂવ । અસ્ય ચ નિર્ગ્રન્થનં પ્રથમ-ગ્રન્થત એવ કથયા ગ્રન્થનમ્ આસસાદ ।
[6] અથ શ્રી-ગોપેશ્વરી-લાલ્યસ્ તુ લાલ્યમાન-ધવલા-કલાપ-ચ્છલાત્ પાલ્યમાન-યશાસ્ ત્રિ-દશાલય-મુને રહઃ-સહભાવમ્ આસસાદ । યત્ર ચ સંશયાનુશાયાતિશય-મય-માનં મુનિસ્ તં વિભાવિતયા ભાવિ-તત્-તલ્-લીલયા સાન્ત્વયામાસ ।
[7] તતઃ સમસ્ત-શસ્ત-પાલઃ શ્રિ-ગોપાલસ્ તં વિસર્જ્ય પ્રસજ્યમાન-મનસ્-તાપતયાપિ બહિર્-ઉપહિત-સર્વ-સુખ-શ્રી-મુખ-પ્રકાશતયા સખિ-રામારામતયા ચ સહ-ગો-વ્રજં વ્રજમ્ આજગામ । યથા-
દામ્ના દામ્ના સુર-સુમનસાં સ્વર્ગિભિઃ પૂજ્યમાનં
સામ્ના સામ્ના દ્રુહિણ-સદસાં વીથિભિઃ સ્તૂયમાનમ્ ।
નામ્ના નામ્ના સ-પશુ-પશુપાં સંમુખાન્ નિર્મિમાણં
ધામ્ના ધામ્ના સુખદમ્ અખિલઃ પ્રાપ તં દૃશ્યમાનમ્

[8] અત્ર ચ સુરાણાં વચનમ્-
ઇન્દોર્ અભ્યુદયાત્ પરં વિકસતિ દ્રાક્ કૈરવાણાં ગનઃ
સિન્ધુઃ ક્ષુભ્યતિ કાન્તિ-પાનમ્ અયતે દૂરાચ્ ચકોર-વ્રજઃ ।
ગોપાઃ પશ્ય મુદા મુરારિ-કલનાદ્ એષામ્ અશેષાં દશાં
ગચ્છન્તોઽપ્ય્ અતિ-તૃપ્તિતા-વશતયા ધાવન્તિ યાવદ્ ગતિ

ઇતિ ।
તદ્ એવમ્-
આલોકઃ પ્રીતિ-ભાજાં કૃતિ-બલ-નિકરઃ કિંકરાણાં હૃદ્-અન્તઃ-
સારઃ સખ્ય-સ્થિતાનાં હૃદિ લસદ્ અસવસ્ તાત-માત્રાદિકાનામ્ ।
આત્મા રામાન્તરાણાં હરિર્ ઇહ સમગાત્ કેશિનં ઘાતયિત્વા
ગેહં યર્હ્ય્ એષ તર્હિ પ્રતિ-નિજમ્ અગમંસ્ તે ચ દેહં પ્રસિદ્ધાઃ

સ્વેનામ્બા નિરમઞ્છયત્ તમ્ અથ દૃઙ્-નીરં વ્યમુઞ્ચત્ પિતા
સર્વેઽન્યે પરિફુલ્લદ્ અઙ્ગ-વલિતાં રોમાઞ્ચિતામ્ આઞ્ચિષુઃ ।
અન્યચ્ ચ ક્વચન સ્ફુરદ્-વચનતાતીતં તદ્ આસીદ્ યદા
હત્વા કેશિનમ્ આવ્રજત્ કલકલાન્દોલિ-વ્રજં સ પ્રભુઃ

[9] તતશ્ ચ પ્રાતર્ અતુલોત્પાત-કાતરતયા નાતિસમ્ભાલિત-લાલન-વિતરૌ મતર-પિતરૌ પુત્રં પરિ સમાશ્લેષિતરૌ ગૃહાપન-સ્નેહાલપન-સ્નપન-દિવ્યવાસઃ-પટવાસ-સમર્પણ-લેપાનુલેપ-પ્રથનયા તં ક્ષણ-કતિપયં વિશ્રમયામ્ આસતુઃ ।
[10] યતસ્ તં સદા કોમલમ્ એવ કલયામ્ બભૂવતુર્ યુદ્ધાદિ-સમયે તુ નારાયણ-વ્યક્તીકૃત-તાત્કાલિક-શક્તિ-મયમ્ ઇતિ ।
[11] અથ ગવાં દોહનાવસરાવરોહઃ સ્યાદ્ ઇતિ સર્વ-સુખ-પાલઃ શ્રીલ-ગોપાલઃ સ્વયમ્ અગ્રજેન સમગ્રીભૂય તદીય-સામગ્રીકર-કિઙ્કર-નિકરમ્ અહૂય તાસામ્ અગ્રીય-ભૂ-ભાગમ્ આગતવાન્ । આગત-માત્રે ચ તત્ર સ-રામ-શ્યામ-ગાત્રે-
હુઙ્કાર-ઘોષ-રચિતાખિલ-શબ્દ-મોષઃ
સ્રાગ્-અબ્દ-કાન્તિમ્ અમુમ્ આસ્તૃત-ધેનુ-સઙ્ઘઃ ।
વત્સાન્ વિનાપિ બલવત્ સ્નવમ્ એષ તૈસ્ તં
સદ્ વત્સલઃ સહ-બલઃ શબલં ચકાર

તત્ર તુ-
સર્વં ચકાર સ હરિઃ પરિતઃ પુરાવદ્
દધ્રે સુરર્ષિ-વચસા તુ વિદૂનમન્તઃ ।
યદ્ય્ અપ્ય્ અદસ્ તદ્ અપિ તસ્ય નિજ-વ્રજાય
પ્રત્યાગતિર્ હૃદિ કૃતા સ્થિરતાં પુપોષ

12] તથા હિ, તસ્ય ભાવાનામ્ ઉદ્ભાવના-
કંસં હન્તું પ્રયાણિ સ્ફુરતિ પિતૃ-મુખ-પ્રેમ તદ્-વિઘ્ન-રૂપં
દેવર્ષેર્ વાઙ્ ન મિથ્યા કથમ્ અથ વિરહં હા સહેય વ્રજસ્ય ?
નિર્ણીતેઽપ્ય્ અત્ર જાતે કૃતમ્ અસુખમયેનાસ્ય ચિન્તામલેન
સ્મર્તવ્યં તત્ તુ નિત્યં યદ્ ઇહ સુખ-મયં વૈભવં ભાવિ-સઙ્ગે

ઇત્ય્ અચિન્ત્યત ચાનેન રથઃ કશ્ચન ચૈક્ષ્યત ।
મહતાં હૃદયે યાતિ પ્રતિબિમ્બં હિ બિમ્બતામ્

[13] રથ-સ્થ-પુરુષસ્ય દર્શને તુ-
રથી નિરસ્ત્રઃ સ્યાદ્ દૂત ઇતિ કૃષ્ણેન તર્કિતમ્ ।
કંસાત્ કસ્માદ્ અસાવ્ આગાદ્ ઇત્ય્ અન્યૈર્ અપિ શંકિતમ્

[14] તદા ચ વારુણીમ્ અનુરક્તઃ પતન-સક્તઃ સ દિન-નાથઃ કૃત-નદી-નાથ-પાથઃ-ક્વાથઃ સ્વમ્ આલોકં લોકમ્ અપિ તમસિ વેશયામાસ ।
સત્યં સૂર્યસ્ તુર્ય-
પ્રહરસ્યાન્તં યયૌ કિન્તુ ।
સબલ-હરિઃ પ્રતિહરિતં
હારિત-તિમિરં વ્યધાન્ નિજં કિરણમ્

[15] તત ઉન્મુખતાં યાતેષુ ગોપ-જાતેષુ સમમ્ ઉન્નત-કર્ણ-સઙ્ઘાતેષુ ચ ગો-વ્રાતેષુ તદ્ અવલોકન-સતૃષ્ણૌ બલ-કૃષ્ણૌ રથ-સ્થઃ સ દૂરત એવ સાક્ષાત્ પરિચિતિં વિનાપિ પરિચિતવાન્ ।
યતઃ,
ચક્ષુર્ એવ પરિચાયકં ભવેદ્
રૂપ-માત્ર ઇતિ ગીઃ સતાં મતા ।
તાદૃશામ્ અનુભવે તુ કર્ણયોર્
દૃષ્ટિ-શક્તિર્ અપિ કૃષ્ટિમ્ ઋચ્છતિ

અસ્તુ તાવદ્ અનયોહ્ સુરૂપતા
નીલ-રત્ન-વિધુ-લોભિ-શોભયોઃ ।
અઙ્ઘ્રિ-ચિહ્નમ્ અપિ ચિત્ર-સંનિભં
દૂરતોઽપિ તમ્ અમૂમુહન્ મુહુઃ

[16] તયોસ્ તાદૃશ-રૂપમ્ અપિ નિરૂપિતવાન્, યથા-
એકઃ શ્યામ-દ્યુતીનામ્ અભિમત-વિભવસ્યાધિદેવાવતારસ્
તત્ સધ્ર્યઙ્ શુભ્ર-શોભા-સમુદય-સુભગાભોગ-સાર-પ્રસારઃ ।
તત્રાદિર્ વસ્ત્ર-કાન્તિ-પ્રચિતિ-ભગવતી-કૃષ્ટ-લક્ષ્મી-પ્રચારઃ
કિં ચાન્યઃ કાન્ત-વાસશ્ છવિ-શવલનયા સૃષ્ટ-પૂર્વાનુકારઃ

તથા-
આદ્યઃ કૃષ્ણામ્બુજ-શ્રી-વિજયિ-મુખ-મહા-શોભયા દત્ત-મોદસ્
તત્ સધ્ર્યઙ્ પુણ્ડરીક-દ્યુતિ-પરિચય-જિદ્-વક્ત્ર-રોચિર્-વિનોદઃ ।
તત્રાદિર્ નેત્ર-શોભા-વિરચિત-રુચિમત્-ખઞ્જન-દ્યોતનોઽદઃ
કિં ચાન્યશ્ ચક્ષુર્ અન્તારુણ-કુસુમ-રજઃ-પિઞ્જરાલિ-પ્રતોદઃ

તથા-
આદ્યઃ શ્રી-કુણ્ડલાન્તર્-ઝષ-મુખ-સુખ-કૃદ્-દ્યોત-ગણ્ડ-સ્થલીકસ્
તત્ સધ્ર્યઙ્ શશ્વદ્ એક-શ્રુતિ-કિરણ-લસત્-કર્ણિકાભાવલીકઃ ।
તત્રાદિશ્ ચાપ-વદ્-ભ્રૂ-મિલ-તિલ-કુસુમ-ઘ્રાણ-વાણચ્ છવીકઃ
કિં ચાન્યશ્ તદ્ દ્વિતીય-દ્યુતિ-જિત-વિલસત્-કામ-ચેતો-ગવીકઃ

તથા-
આદ્યઃ સ્વર્ નાથ-રત્ન-દ્યુતિ-ભુજ-ભુજગ-દ્યોતિ-રત્નૈર્ વિચિત્રસ્
તત્ સધ્ર્યઙ્ પુષ્પ-રાગાભિદ-મણિ-રચિત સ્તમ્ભ-જિદ્-બાહુ-ચિત્રઃ ।
તત્રાદિઃ શ્રીલ-નીલચ્-છવિ-નિકષ-દુરઃસ્વર્ણ-રેખા-પવિત્રઃ
કિં ચાન્યશ્ ક્રોડ-ભાસાશિવ-ગિરિ-મણિ-ભૂ-કાન્તિ-સમ્પલ્-લવિત્રઃ

તથા-
આદ્યઃ સાઙ્ગાધરાઙ્ગ-ચ્છવિ-કવિ-કવિતા-વર્ધિ-નાનર્ધિ-યુક્તસ્-
તત્ સધ્ર્યઙ્ તદ્ વદ્ એવ પ્રતિ-લવ-રુચિરઃ સર્વ-વિદ્વદ્ભિર્ ઉક્તઃ ।
તત્રાદિઃ પદ્મ-જિદ્ભ્યાં નિજ-કટક-વરાયેવ પદ્ભ્યાં પ્રયુક્તઃ
કિં ચાન્યસ્ તત્-સહાયાવ્ ઇવ નિજ-ચરણૌ ચાલયન્ ભી-પ્રયુક્તઃ

તથા-
આદ્યઃ સાર્દ્રાઙ્ગ-નીલ-પ્રગુણ-તરુ-લતા-હસ્તતા-શસ્ત-ખેલસ્-
તત્-સધ્ર્યઙ્ કન્દુકાર્થં કૃતહલતયા શાખયા લબ્ધ-મેલઃ ।
તત્રાદિઃ સઙ્કુચદ્-ધીર્ અવયવ-નિચય-વ્યાપ્તયે ક્ પ્ત-ચેલઃ
કિં ચાન્યસ્ તસ્ય તદ્વન્ મિલન-કૃતિ-કૃતે વીક્ષિતાગામિ-વેલઃ

ઇતિ ।
કિં ચ-
શિતી સ-તડિદ્-અંશુકૌ સદ્ અવતંસ-વામ-શ્રુતી
પુરુ-પ્રભવ-રોહિણી સુખ-સુતૌ બલાખ્યાન્વિતૌ ।
સ-કેલિ-મિત-ધેનુકૌ પરિહૃતાન્ય-જન્માસ્પદૌ
દદર્શ બલ-કેશ્વૌ કલભવત્ સ વત્સાન્તરે

અપિ ચ-
અસિત-મણિ-સુવર્ણ-વર્ણ-વાસઃ
કટિ-ઘટિતામલ-શૃઙ્ગ-વેણુ-સઙ્ગૌ ।
કર-ધૃત-પટુ-પટ્ટ-શુલ્વ-યષ્ઠી
મુસલિ-હરી હરતઃ સ્મ ચિત્તમ્ અસ્ય

[17] દર્શન-માત્રતશ્ ચ નિશ્ચલન-ફલ-યાત્રઃ કમ્પ-સમ્પત્-પાત્ર-શઙ્કુવત્-પુલક-સઙ્કુલ-ગાત્રતયા સહસા સહ-સારં રથાદ્ અવતતાર । [18] અવતીર્ય ચ વિકીર્યમાણાઙ્ગ-તયા સાઙ્ગમ્ એવ પ્રણનામ । તન્-માત્ર-પરિમાણતયા વિશશ્રામ ચ । નિજ-પિતૃવ્યતાદિતાયાં તુ બભ્રામ । યતઃ,
પ્રભાવાનુભવી યઃ સ્યાત્ પ્રભાવસ્ તસ્ય કારણમ્ ।
ગુરુ-લાઘવ-ભાવાય સર્વમ્ એવાન્યથાન્યથા

[19] તદ્ એવમ્ અવિરામં પ્રણામમ્ એવ પ્રસજતિ તસ્મિન્ ગવઃ પરાઃ પયઃ સ-વયઃ-સમવાયેન દુહ્યન્તાં નીયન્તાં ચ તદ્ ગૃહાન્ ઇતિ નિદિશન્ નતીવાદર-સઙ્કરતયા સઙ્કર્ષણ-સહાયઃ કૃપા-પૂરતઃ પુરતઃ સંહાય સ ચાયં સિંહાયમાન-સંહનનઃ સાભ્યુત્થાનં કરાભ્યાં તમ્ ઉત્થાપયામાસ । [20] સ તુ ગદ્ગદ-ગદાન્ ન તુ સ્વ-નામ ગદિતું
શશાક ।
[21] તતશ્ ચ પ્રવયઃ-પશુપ-ચયેષુ વિરચિત-તત્-પરિચયેષુ તદ્ વ્યગ્રતા-કાતરૌ તૌ
ભ્રાતરૌ પિતૃવ્યતા-વ્યવહારમ્ અપિ વિસ્મૃત્ય તમ્ આલિઙ્ગનેનાદૃત્ય નિજ-નિજ-પાણિના તત્ પ્રાણી વિધૃત્ય સ્વાલયમ્ એવાનિન્યતુઃ । [22] હરિસ્ તુ સદ્ વ્યવહારં સમાહરન્ન્ અગ્રજમ્ એવ તત્ર નિજાગ્રેસરં ચકાર ।
[23] અથ સ યાથાતથ્યમ્ આતિથ્ય-પ્રથમ-ભાગં સ્વાગતાદિકં પ્રથયિત્વા સહાનુ-જન્મા રોહિણી-જન્મા રસ-સમ્પન્મયં ભોજ્ય-પ્રચયંઅ તસ્મૈ બલયામાસ । ભુક્ત-વતે તુ તસ્મૈ મુખ-વાસનં મુખ-વાસ-મુખં સ-સુખં સમર્પયામાસ । તદ્ અનન્તરમ્ એવ ચ શ્રીમદ્ વ્રજ-રાજં પ્રતિ તં ભાજયામસ ।
તત્ર ચ-
અક્રૂરં પ્રણતં મિલન્ વ્રજ-પતિઃ કંસોત્થ-દુઃખં સ્મરન્
સાસ્રાશીર્-વચસાખિલ-ક્લમ-હરં યદ્ યદ્ ગુણૈસ્ તુષ્ટુવે ।
સારલ્યેઽપ્ય્ અલમ્ અસ્ય તાદૃશિ મનઃ-ક્રૌર્યં તદીયં સ્મરચ્
ચિત્તં ક્ષુભ્યતિ જાજ્વલીતિ મમ હા ભષ્મીભવત્ય્ અદ્ય ચ

[24] અથ તેન વિશ્રામાયાદિષ્ટં વાસમ્ આસજ્ય પર્યઙ્કોપવિષ્ટં સમ્માનિતતયા
સુખાવિષ્ટં પુનસ્ તાભ્યાં કૃત-જનની-સંભૃત-ભોજનાભ્યાં સહ રહસિ નિવિષ્ટમ્ અક્રૂરં સ્વયં કૃષ્ણસ્ તદ્ દર્શનતઃ સમુદ્બુદ્ધ-કંસ-વધાદિ-તૃષ્ણસ્ તદ્ ઇદમ્ ઇષ્ટં પપ્રચ્છ । યત્ર ચ ક્રમ-ચાતુરી માધુરીભિર્ ઇયં સર્વ-સુખ-ધુરીણતાં વહતિ-
કિં તાત સૌમ્ય સુખમ્ આગતમ્ અત્ર શં વઃ
કિં તત્ર કંસ-હતકે ન હતે ચિરસ્ય ।
તૌ જીવતઃ કિમ્ ઇવ વા પિતરાવ્ ઇદાનીં
કિં વા તવાગમન-મઙ્ગલ-બીજમ્ આસીત્

[25] અથાક્રૂર ઉવાચ-તસ્ય યાદવ-વીરેષુ વૈરાનુબન્ધઃ ખલુ ભવતા કૃતાનુસન્ધ એવ; વિશેષતસ્ તુ દેવકી-વિવાહ-ગતાહમ્ આરભ્ય યઃ સ ચ ભવચ્ છ્રવસિ સચમાન એવાસ્તે । મદ્-વિધસ્ તુ તત્ર વર્ત્મ-શત-પર્વિકા-સ્તમ્બ-વદ્ એવ વર્વર્તિ । વસુદેવ-સહોદર-દેવ-ભાગ-પુત્રઃ પરમ-શુદ્ધઃ સ ઉદ્ધવ-નામાપિ ભવદ્-વિરહ-વ્યાધિઃ પવન-વ્યાધિતયાભિધીયત ઇત્ય્ ઉર્વરિત ઇવાસ્તિ ।
[26] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-તદ્ એતદ્ અપિ જ્ઞાયતે । સામ્પ્રતસ્ તુ સપ્રતીકં કથ્યતામ્ ।
[27] અક્રૂરસ્ તુ પરિતો નિરીક્ષ્ય તદ્ ઇદં સૂક્ષ્માક્ષરમ્ ઉવાચ-અથ શ્રી-નારદસ્ તુ ત્વાદૃશિ વિજય-સુખ-સારદસ્ તદૃશિ દુર્જન્મ-પારદ ઇતિ સ તવ વ્રજ-પ્રેમાવૃતસ્ય તસ્ય ચ ભયેનાસ્તૃતસ્ય યુયુત્સાયામ્ ઉત્સાહનાય દેવક્યાઃ સપ્તમાષ્ટમ-ગર્ભતયા યુવામ્ અનુચિતમ્ ઇવ સૂચિતવાન્ ।
[28] આદૌ દેવક્યા ગર્ભઃ ખલુ રોહિણ્યાં માયયા લબ્ધ-સન્દર્ભઃ કૃતઃ શ્રી-વસુદેવઃ પુનસ્ તાં માયામ્ અપિ યશોદાયાં લબ્ધ-સમ્ભવાં વિજ્ઞાય દેવક્યાઃ સમ્ભૂતં ત્વાં તત્-પર્યઙ્કે નિધાય તાં તસ્યાં લબ્ધ-સમ્ભવાં ચકાર ઇતિ ।
[29] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-મમેદમ્ આશ્ચર્યમ્ ઇવ ભાતિ ।
[30] અક્રૂર ઉવાચ-શ્રીમદ્ આનકદુન્ધુભિ-મુખાદ્ અપ્ય્ અદ્વન્દીભવન્ન્ અહમ્ અનેન સફલિત-કર્ણ-દ્વન્દી-ભવન્ન્ અસ્મિ ।
[31] અથ શ્રી-કૃષ્ણઃ ક્ષણં વિલક્ષ્ય ઇવ નિરીક્ષ્ય સહસા તદ્ ઇદમ્ અન્તશ્ ચિન્તિતમ્ અવાપ-આં આં તદ્ ઇદમ્ અલુપ્ત-જ્ઞાનસ્યાપિ મમ વ્રજ-સ્નેહાવેશ-વશાત્ પુરતઃ સ્ફુરન્નાસીત્; સમ્પ્રતિ તુ વિસ્મૃત-સ્વપ્નવન્નિમિત્તં પ્રાપ્ય સ્ફુરતિ સ્મ-[ભ્પ્ 10.8.15,14] બહૂનિ સન્તિ રૂપાણિ નામાનિ ચ સુતસ્ય તે ઇતિ, પ્રાગ્ અયં વસુદેવસ્ય ક્વચિજ્ જાતસ્ તવાત્મજઃ ઇતિ ચ વ્રજાવિતારં શ્રીમત્-પિતરં
પ્રતિ ગર્ગ-સિદ્ધાન્ત-વર્ગમ્ એતે ન પર્યાલોચિતવન્તઃ સન્તિ ।
[32] યત્ ખલુ વ્રજાવિત્ર્યાં શ્રીમન્-મદીય-સવિત્ર્યાં લબ્ધ-જઠર-વાસયા માયયા સહ દ્વિ-ભુજતયા લબ્ધ-હૃત્-કમલ-વાસસ્ય મમ શ્રી-દેવક્યા હૃદય-સમ્ભવદ્-ઉદયમદ્-રૂપ-વિશેષ-ચતુર્ભુજ-રૂપાચ્છાદન-પ્રાર્થનાયાં તત્ર સઞ્ચારઃ સમ્પન્ન ઇત્યસ્યાપ્રતિપન્નતયા તન્-માત્ર-પ્રતીતિમ્ અગતવન્તઃ ।ભવતુ, મયા તુ પિતૃવ્યતાયાઃ પિતૃતાયાશ્ ચાનુસર્તવ્યતયા કર્તવ્ય એવ તયોર્ ઉદ્ધારઃ ઇતિ ।
[33] સ્પષ્ટં ચાચષ્ટ-તતસ્ તતઃ ?
[34] અક્રૂર ઉવાચ-તતશ્ ચ વસુદેવ-વધ-સમુદ્યતં તમ્ અધમં સાન્ત્વતઃ શમયિત્વા ભ્રમયિત્વા ચ સ તુ ક્રતુ-ભુગ્-મુનિર્ યથાયથં ગતઃ । તત્ર ગતે તૂચ્છૃઙ્ખલઃ કંસઃ કાલાયસ-શૃઙ્ખલયા સનિર્બન્ધં તવ પિતરૌ બબન્ધ ઇતિ ।
[35] અથ ભ્રાતરાવ્ ઉભાવ્ અપિ સાસ્રાવ્ અશ્રાવયતામ્-તર્હિ કિં પિત્રોર્ એવ સન્દેશ-પ્રવેશાય ભવદ્ આયાતં જાતમ્?
[36] અક્રૂરઃ સ-લજ્જમ્ ઉવાચ-નહિ નહિ । કિન્તુ કંસસ્ય તૌ ખલુ નિજ-યાતનામ્ અપિ સહેતે । ન ખલુ ભવચ્ છ્રવસિ ચ તત્-પાતનામ્, કિન્તુ તદ્ ઇદમ્ અહમ્ એવ નિવેદયામિ-
ભવદ્ભ્યાં યદિ જાતાભ્યાં ગતાભ્યાં યોગ્યતામ્ અપિ ।
પિત્રાર્તિર્ ન નિવર્તેત પુત્રીયા કુત્ર વર્તતામ્

ઇતિ ।
[37] શ્રી-કૃષ્ણસ્ તુ તત્રોદ્વેગં હૃદિ નિગૂહ્ય સાવજ્ઞમ્ ઉવાચ-કંસઃ કિં નામ શશંસ ?
[38] અક્રૂર ઉવાચ-શંસનં તસ્ય કતિ પ્રતિશંસાનિ । તાત્પર્યં તુ પર્યગ્ ઇદમ્ એવ પર્યવસીયતામ્-ભૂત-રાજ-ધનુર્-મહ-વ્યાજતઃ સ્વ-સમાજં સાહાય્યમ્ આનાય્ય દુર્મન્ત્રણયાસ્માન્ પ્રતાર્ય તત્-કુતૂહલ-કલનાય પ્રજાન્તરવદ્ ભવન્તાવ્ અપિ નિજ-વ્રજવન્તાવ્ અસ્મદ્-દ્વારૈવાજુહાવ યદ્-અર્થં તદ્ એવ ઇતિ ।
[39] રામઃ સ-સહાસમ્ આહ સ્મ-બૃંહિત-ક્ષુધિ સિંહે મત્ત-મતઙ્ગજ-બૃંહિતં
ખલ્વ્ ઇદમ્ ।
[40] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-ભવતુ, વયમ્ અપિ સમાગમ્ય તમ્ અપિ વલિમ્ અર્પયિત્વા ભૂતેશં તર્પયિષ્યામઃ । કિન્તુ, તદ્ ભૂત-રાજ-સભા-જનં કદા ?
[41] અક્રૂર ઉવાચ-ચતુર્દશ્યામ્ ઇતિ ।
[42] તદ્ એવં શેષં વિશેષમ્ અપિ પૃષ્ટ-વેષં વિધાય શ્રી-કૃષ્ણઃ પ્રાહ-વિચારાદ્ અસ્માકં પરમ-મઙ્ગલમ્ એવ યસ્માદ્ ઇદં તસ્માચ્ છ્રીમત્-પિતૃ-ચરણેષુ ગોચરમ્ આચરામ ।
[43] તદ્ એવમ્ ઉક્ત્વા તં તસ્મિન્ન્ એવ મુક્ત્વા સ રામસ્ તત ઉત્થાય પિતૃ-પરિસરમ્ આજગામ । અથ તદ્-આદેશાદ્ ઉપવેશનાનન્તરં તેન વીક્ષિત-મુખ-કઞ્જઃ સમઞ્જદ્ અઞ્જલિ વચસા તદ્ ઇદં વ્યઞ્જયામાસ-તાત! મઙ્ગલ-વૃત્તં કિમ્ અપિ વૃત્તમ્ અસ્તિ, કિન્તુ યુગપદ્ એવ પર્વેવ સર્વેભ્યઃ શ્રાવયિતવ્યમ્ ।
[44] અથ વ્રજ-રાજઃ સન્દેહ-મન્દેહતયા સાનન્દમ્ ઇવોપનન્દાદીનાન્ આયયામાસ । યત્ર
ચ કિઞ્ચિદ્ અપિ વિહિતાપિધાન-વિધાનાઃ શ્રી-વ્રજેશ્વરી-પ્રધાના લબ્ધાનુસન્ધાના
જાતાઃ । તતઃ સુખમ્ ઉપવિષ્ટેષુ તેષુ શિષ્ટેષુ શ્રી-વિષ્ટર-શ્રવાઃ કિઞ્ચિદ્ વિહસન્ન્ ઇવાચષ્ટ-અસ્માન્ પ્રતિ સમ્પ્રતિ ભોજ-ક્ષિતિ-ભૃદ્-ઇષ્ટ સન્દિષ્ટવાન્ અસ્તિ । યત્ પ્રજા-નિભાઃ પ્રજા યૂયમ્ ઇહ મહેશ-ધનુર્ મહામહે સહેશાઃ સહ-શાવકાઃ સાવકાશમ્ આગચ્છત । વિશેષતસ્ તુ નિજ-વીર્યતઃ સમીર્યમાણ-નિજ-દર્શન-તૃષ્ણૌ રામ-કૃષ્ણૌ
ચ ઇતિ ।
[45] વ્રજ-રાજ ઉવાચ-ભવન્ મન ઇદં કિં મનુતે; યદ્ ભવતિ વસુદેવાદ્ ભવતિ ચાસ્મિંસ્ તસ્ય પ્રીતિર્ ભવતિ ઇતિ ।
[46] શ્રી-કૃષ્ણઃ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-યદ્ય્ અન્યથા સ્યાત્ તથાપિ વૃથા-પથ એવ તન્ મનોરથઃ । યદ્ ભવત્-પ્રભાવ-બલ-સંહિતસ્ય મમ કઃ ખલ્વ્ અહિતમ્ આહિતં કુર્વીત । [47] યત એવ ખલ્વ્ આબલ્ય-વલ્યમાને બાલ્યેઽપિ મમ પૂતનાદયસ્ તે ધૂતતામ્ આપન્નાઃ । કિમ્ ઉત તદ્-વલતઃ એવ વલિતાં વલમાનાભ્યાં બક-વત્સક-મુખાનાં સુખાદ્ એવ પ્રતિરિત્સનં જાતમ્ ઇતિ ।
તત્ર ચ-
બક એકઙ્ગિલસ્ તાવદ્ અઘઃ સર્વઙ્ગિલઃ સ્થિતઃ ।
ઇન્દ્રઃ સર્વઙ્કષસ્ તેષુ કંસકઃ કં સમીયતિ ?

[48] તદ્ એતન્ નિશમ્ય મિથો નિશામ્ય ચ સમ્યગ્-પ્રતિપત્તિ-પરાહતેષુ તેષુ માત્રાદિષુ ચ કૃત-યાત્રા-ભઙ્ગ-પ્રાણાલિષુ પુનર્ ઉવાચ-ગો-કોટિભિર્ ઘટિત-કોટીનામ્ અસ્માકમ્ અન્યસ્મિન્ નટિતુમ્ અપિ ઘટના ન દૃશ્યતે । રાજ્ઞામ્ આજ્ઞામ્ અતિક્રમ્યાપયાને ચ તદ્-આગમન-મયં ભયં ભવત્ય્ એવ; કિમ્ ઉત સ્થાને । તતઃ સઙ્કોચં વિના તત્રાસ્મદ્ ગમનમ્ એવ તસ્ય શમનમ્ ઉપલભામહે ।
તદ્ એતદ્ આકર્ણ્ય સ-વૈવર્ણ્યમ્ ઉપનન્દં પ્રતિ શ્રીમાન્ નન્દઃ પ્રાહ સ્મ-કિં કર્તવ્યમ્ ? ઇતિ ।
[49] સ ચોવાચ-તત્ર ગમ્યમ્ ઇતિ સમ્યગ્ એવાહ વત્સઃ । અગતિર્ નામ કામં તસ્ય ક્રોધમ્ અસ્ય ચ ભયં બોધયતિ । ગતિસ્ તુ તં તદ્ અપ્ય્ અપગમયતિ । કિં ચ, યદ્-અપૂર્વમ્ અપૂર્વં પૂર્વમ્ અપિ રક્ષાં કુર્વદ્ આસીત્ તદ્ એવ સર્વમ્ અર્વાઞ્ચમ્ અપ્ય્ આપ દ્વારં તારયિષ્યતિ ।
[50] અથ તદ્ એવં યુક્તિં વલયતિ ગોપાલ-વલયે પ્રભાવ-ભાવ-પૂર્ણ-પૂર્ણિમા ચ તૂર્ણમ્ એવ તત્રાગતા ।
[51] તતશ્ ચ વ્રજ-રાજેન કૃતે પ્રશ્ને સા સ-સ્નેહમ્ ઉવાચ-ભવન્-નન્દનસ્ય મથુરા-પ્રયાણે સર્વાનન્દ એવ સ્યાત્ । કંસાદયઃ સર્વ એવ નૃશંસા ધ્વંસાય સમ્પત્સ્યન્તે, કિન્તુ વ્રજાગતાવ્ અસ્ય વિલમ્બ-સંવલનં પશ્યામ ઇતિ યથા-યુક્તમ્ અધ્યવસ્યન્તુ ।
[52] ઉપનન્દ ઉવાચ-અવિલમ્બાગમનમ્ અપિ શ્રેય એવ વૈરિ-શમનં તુ યદિ સ્યાદ્ ઇતિ ગમનમ્ એવ વરં રમણીયમ્ । તતઃ સર્વેઽપિ ગત્ય્-અન્તરમ્ અસઙ્ગત્ય સઙ્ગતમ્ ઇદમ્ ઉચ્યત ઇતિ પ્રોચ્ય કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અનનુશોચ્ય શ્રીમન્ મુખં વિલોચ્ય શ્રી-કૃષ્ણં પ્રશ્ન-વિષયં કૃતવન્તઃ । તત્ર ગન્તવ્યતા કદા મન્તવ્યા ?
[53] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-ગતિં ચ પ્રાતસ્ ત્રયોદશ્યાં યુક્તિ-વશ્યાં પશ્યામઃ, ચતુર્દશ્યાં ખલુ મહસ્ તન્-મહનીયતામ્ આપ્સ્યતિ ।
[54] તદ્ એવં સ્વાન્તઃ-પરિદેવનેઽહમ્ એવ ઇહ પશ્યતિ વ્રજ-નરદેવે સર્વેઽપ્ય્ ઊચુઃ-સર્વં ઘોષમ્ અનુઘોષના સદ્ય એવાસાદ્યતામ્, યથા પ્રાતર્ એવ ગોપાઃ સોપાયના રાજ-સભામ્ અભિયાન્તિ ઇતિ ।
[55] અથ શ્રીમન્-નન્દરાજશ્ ચ સમાજં વ્યાજહાર-ભગવત્યા સન્મતે ભવતાં મતે સર્વમ્ એવ મઙ્ગલમ્ સઙ્ગંસ્યત્ ઇતિ ભદ્રમ્ આદિશ્યન્તામ્, દિશ્યા દિશ્યા ગોપાઃ પ્રાભૃત-પ્રભૃતિ-કૃતે ।
[56] તદ્ એવં લબ્ધાનુમતિર્ વૃન્દાવન-પતિર્ નિજ-પરિચારકાન્ આદિદેશ-કથ્યતામ્ ઇદમ્ ઉત્તારં ક્ષ્ત્તારં પ્રતિ ઇતિ ।
[57] તદ્ એવં વિજ્ઞાય વ્રજ-રાજ્ઞી તુ મોહેનાજ્ઞીભવન્તી ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વક્તું વ્યક્તું વા શશાક ઇતિ વદન્ મધુકણ્ઠશ્ ચ નિરુદ્ધ-કણ્ઠસ્ તદ્વદ્ એવ આસીત્ ।
[58] અથ કથાયાઃ સભાયામ્ અપિ તદ્વદ્ એવ મોહં ગચ્છતિ સ-સમાજે વ્રજ-રાજે તસ્ય ચરણ-રાજીવ-યુગં યુગપદ્ ગૃહ્નન્ વ્રજ-યુવરાજઃ પુનસ્ તમ્ આજીવયન્ન્ ઉવાચ-તાત ! કથં કાતરાયસે ? યથા-પૂર્વં કથા-માત્રં ખલ્વ્ ઇદમ્, સોઽયમ્ અહં પુનર્ ભવદ્-અનુધ્યાન-રમ્યતયા કંસં નિર્દમ્ય ચિરાત્ પુરાગમ્ય ભવદ્-દૃષ્ટિ-પથાનુવર્તી-ભવન્ન્ એવાસ્મીતિ ।
[59] તતઃ સ-પુલક-પાલિતમ્ અઙ્કં પાલયતિ વ્રજ-ભૂપાલે સર્વ એવાખર્વમ્ આનન્દ-ગર્વમ્ ઉવાહેતિ કથાયાં શાન્ત-પ્રથાયાં મધુકણ્ઠ ઉવાચ-
કુત્ર વા રમતાં પુત્રસ્ તવાન્યત્ર વ્રજાધિપ ।
ભક્તાનુકમ્પા-સમ્પાતી પશ્ય તે વશ્ય એવ સઃ

[60] અથ શ્રી-કૃષ્ણ-કૃત-મહસિ રાધા-સદસિ ચ રાત્રિ-કથાયાં મધુકણ્ઠઃ સ-ગદ્ગદમ્ ઉવાચ-અયિ સમ્પ્રતિ શ્રી-માધવેન હૃત-વિરહ-બાધે ! શ્રી-રાધે ! પુરા વૃત્તમ્ અવધીયતામ્-
સ્ફૂર્જથુ-પ્રતિમમ્ ઊર્જિતં તદા
ઘોષણં સપદિ ઘોષમ્ અન્વભૂત્
યદ્ બભૂવુર્ અપરાઃ પરાહતા
હા હતા ઇવ ચ રાધિકાદિકાઃ

[61] તથા સતિ-
કાશ્ચિન્ મ્લાનાનનાસ્ તચ્-છ્રવણ-દહનજ-જ્વાલયા કાશ્ચનાસન્
ક્ષીણાઙ્ગ-સ્રસ્ત-વેષા જડ-નિભ-વપુષઃ કાશ્ ચ કાશ્ચિદ્ વિચિત્તાઃ ।
તા એતાઃ કેન વર્ણ્યાઃ ય ઇહ નિજ-હૃદિ સ્પૃષ્ટ-તદ્-ભાવ-કષ્ટઃ
કિં વા તત્-સ્પૃષ્ટિ-શૂન્યઃ સ ચ સ ચ યદ્ અલં જાડ્યમ્ એવ પ્રયાતિ

અથ નિશિ રમણીનાં મૂર્ચ્છનં નિર્મમે યા
ચિદ્-ઉદયમ્ અપિ કલ્યે ઘોષણા સૈવ ચક્રે ।
વપુષિ દહન-તપ્તે ભેષજં તેન તપ્તિર્
વિષમ્ અપિ વિષ-દુષ્ટે શ્રેષ્ઠમ્ ઇષ્ટં ભિષગ્ભિઃ

[62] લબ્ધ-ચેતનાનં ચાસાં કંસાદ્ અશઙ્કાયામ્ અપિ પ્રસ્તુતાતઙ્કાયાં દેવતા-કલિતમ્ ઇવ રક્ષણાય ફલિતં કિઞ્ચિદ્ અન્યદ્ ઇદં-ભાવ-પ્રભાવ-ચેતિતં પૌર્ણમાસ્યા ચ પુરતો નિશ્ચિતીકૃતં ચેતસિ સ્ફુરતિ સ્મ ।
યસ્મિન્ન્ અઘઃ કાલિય-કાદ્રવેયઃ
કેશી તથારિષ્ટ-વૃષશ્ ચ નષ્ટઃ ।
કંસશ્ ચ તસ્મિન્ મૃત એવ સ સ્યાન્
ન તત્ર શઙ્કા-લવકોઽપિ ભાતિ

ઇતિ ।
[63] તદ્ એવં વિશ્વસ્ય સંમતં વિશ્વસ્ય પુનશ્ ચિન્તયતિ સ્મ-
બકી-રિપોઃ કંસ-જયેઽપિ સિદ્ધે
શઙ્કેમહિ સ્વાર્થ-વિનષ્ટિમ્ એતામ્ ।
ભવેદ્ અસૌ યાદવ-રાજધાન્યાં
રાજેતિ ગોષ્ઠે કથમ્ અત્ર તિષ્ઠેત્ ?

ગ્રામીણા વયમ્ ઇહ ગોપ-વર્ગ-કન્યા
નાગર્યઃ પુરમ્ અનુ સન્તિ રાજ-પુત્ર્યઃ
કૃષ્ણસ્ તુ ગ્રહિલ-મના ગુણેષુ તસ્માદ્
અસ્યાન્તઃ કથમ્ ઇવ નઃ પ્રતિસ્મૃતિઃ સ્યાત્ ?

નિમેષઃ કલ્પઃ સ્યાદ્ યદ્ અપકલને યસ્ય વિપિને
ગતૌ યત્ કૃચ્છ્રં તત્ કલયતિ ન આત્મા ન તુ પરઃ ।
મધોઃ પૂર્યાં તસ્ય વ્રજનમ્ અથ રાજ્યાય યદ્ ઇદં
કથં તદ્ વાસ્માકં બત કિમ્ અપિ ધૈર્યં કલયતુ ?

અસ્માકં રાગ-જાતિર્ વત લષતિ ન નઃ શર્મ તસ્યાપિ રાજ્યં
કિન્ત્વ્ એકાન્ત-સ્થમ્ ઇચ્છત્ય્ અનુલવમ્ અપિ તં સેવિતું પ્રાણ-કાન્તમ્
આત્માપ્ય્ અન્તર્ધિયા તદ્-દૃગ્-અમૃત-વિરહં મીનવચ્ છઙ્કમાનસ્
તત્ પ્રાગ્ એવાતિ શુષ્યન્ ગણયતિ ન પરં નાપરં કિઞ્ચનાત્ર

હા તસ્ય સ્મિત-ચારુ-વક્ત્ર-વલયં ખેલાઞ્ચિ-નેત્રાઞ્ચલં
ચિત્તાનન્દ-વિધાયિ-ગીર્-વિલસિતં લીલાકુલં લોકનમ્ ।
સાક્ષાત્-કૃત્ય ન જાતુ તત્ તદ્ ઉપમાં ચાસોઢ યા વિઘ્ન-ધીસ્
ત્યાગાર્તિં યદિ સા સહેત ગરલં તત્રામૃતં વેત્તિ ન

[64] તદ્ એવં ચિન્તાતુરાઃ પૂરાય કૃત-યાત્ર્ં શ્યામ-ગાત્રં વિલોકયિતું નિષ્કલઙ્કાશઙ્કાઃ સર્વ એવાભિદ્રવન્તિ સ્મ । યાત્રા-વિધાનં તુ પ્રાતર્ અભિધાનં યાસ્યતિ ।
[65] તદ્ એતદ્ અભિધાય મધુકણ્ઠઃ પ્રતિપત્તિ-વિપત્તિતઃ સ્તબ્ધતાં લબ્ધવતિ માધવે રાધાં તુ સમુદ્યન્ મૂર્ચ્છા-બાધાં નિરીક્ષ્ય મઙ્ક્ષુ પુનર્ આહ સ્મ-
રાધે પૂર્વ-કથા સેયં ન તુ સામ્પ્રતિકી સ્થિતિઃ ।
પશ્ય ત્વદ્-વચનં મ્લાનં પશ્યન્ મ્લાયતિ સોઽપ્ય્ અસૌ