ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 2.1

--ઓ)0(ઓ--
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-ચૈતન્ય સ-સનાતન-રૂપક ।
ગોપાલ રઘુનાથાપ્ત-વ્રજ-વલ્લભ પાહિ મામ્ ॥1॥
સંવત્-પઞ્ચક-વેદ-ષોડશ-યુતં શાકં દશેષ્વ્ એક-ભાગ્-
જાતં યર્હિ તદાખિલં વિલિખિતા ગોપાલ-ચમ્પૂર્ ઇયમ્ ।
વૃન્દા-કાનનમ્ આશ્રિતેન લઘુના જીવેન કેનાપિ તદ્
વૃન્દા-કાનનમ્ એવ સમ્ભૃતિ-કલાં ધત્તાં સમન્તાદ્ ઇહ ॥2॥
પ્રાયઃ સર્વા હરેર્ લીલાઃ ક્રમશઃ સૂચિતા મયા ।
યથા-સ્વં લબ્ધ-રુચિભિર્ ઉપાસ્યન્તાં મહાત્મભિઃ ॥3॥
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
સર્વ-મનોરથ-પૂરણં નામ
ત્રયસ્ત્રિંશં પૂરણમ્
॥33॥
કૈશોર-વિલાસઃ સમ્પૂર્ણઃ ।
સમ્પૂરિતા ચેયં શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-પૂર્વ-ચમ્પૂર્ ઇતિ ।
ઉત્તર-ચમ્પૂઃ
અથ પ્રથમં પૂરણમ્
શ્રી-શ્રી-રાધા-કૃષ્ણાભ્યાં નમઃ
મઙ્ગલાચરણમ્
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-ચૈતન્ય સ-સનાતન-રૂપક ।
ગોપાલ રઘુનાથાપ્ત-વ્રજ-વલ્લભ પાહિ મામ્

સમ્પૂર્ણાસીદ્ આશુ ગોપાલ-ચમ્પૂર્
એષાં યસ્માદ્ આશ્રયાદ્ એવ પૂર્વા ।
એષ તસ્માદ્ ઉત્તરાપ્ય્ ઉત્તરા સ્યાદ્
એવં દેવં તં કમન્યં ભજેમ

[સ્વાગતા]
[1] અથાનુપૂર્વ્યા પૂર્વ-કથાનુકથનીયા । [2] અસ્તિ કિલ કલિત-નિખિલ-વૃન્દાવનં વૃન્દાવનં નામ વનમ્ । [3] યત્ર જ્યોતિશ્ચક્રમ્ ઇવ વ્યોમ્નિ, ધર્મ ઇવ ધર્મિણિ, તત્ત્વ-નિર્ણય ઇવ વેદે, શુખમ્ ઇવાભીપ્સિત-લાભે, રસ ઇવ વિભાવાદિ-વર્ગે, ષડ્ગુણ્યમ્ ઇવાત્મનિ, સ્વયમ્ ઇવ સ્વ-પ્રેમણિ, નારાયણ ઇવ પર-વ્યોમ્નિ, શર્વેષામ્ આશ્ર્યઃ સ ચ કૃષ્ણઃ સ-તૃષ્ણગ્ જનાનુભવનીયતયા નિજાં
નિજાશ્રયણીયતામ્ ઉરીકરોતિ ।
[4] યત્ર ચાન્તર્ધાન-વિદ્યયા વિદ્યમાનમ્ અસ્મદ્-આદીનામ્ આલોકમ્ અતીતં ધામ ગોલોક-નામ સમામનન્તિ । યત્ર ચ ગોલોકે સકલ-ચિન્તામણીયમાન-ચિન્તા-લેશઃ કેશવઃ સર્વાનન્દ-ભાસિનાં તદ્-વાસિનાં પ્રેમ-નામ-પઞ્ચમ-પુમર્થ-સમ્પત્-પર્યુદઞ્ચન-પ્રપઞ્ચ-સઞ્ચય-વ્યસનમ્ અમુઞ્ચંસ્ તદ્-વશત એવ યથાયથં પુત્રાદિતયા વિલસન્ ન કુત્રાપિ વ્યભિચરતિ ।
[5] તાદૃશાત્ તસ્માદ્ એવ ચ નિષ્ક્રમ્ય રમ્યતયા તૈઃ સમમ્ અસમં પ્રકાશમાનઃ સ ખલુ ખલ-નાશનસ્ તદ્ ઇદં જગદ્ અપિ કદાચિત્ પ્રમદયતિ, દિવ્ય-નૃત્ય-નાયક ઇવ નેપથ્ય-સ્થાનાદ્ અથ તદ્વત્ તત્ર પ્રવિશતિ ચ ।
[6] તદ્ એવં સ્થિતે વાઞ્છિત-સદન્ત-વક્ર-દન્ત-દન્તવક્ર-સંયદ્-ઉદન્તતઃ પરતઃ પુનસ્ તેષાં વક્ષ્યમાણ-પ્રમાણ-લક્ષ્યતયા તત્-પ્રદેશ-પ્રવેશઃ સ યદા બભૂવ, તદા કદાચિદ્ અનવદ્ય-હરિ-ભક્તિ-વિદ્યા-વિશારદ-સર્વ-મનોરથ-પારદ-શ્રી-નારદ-કૃપા-કૂપાર-તરઙ્ગ-લબ્ધ-તત્ પ્રસઙ્ગ-સારૌ મધુકણ્ઠ-સ્નિગ્ધકણ્ઠાભિદ-સૂત-પ્રભવ-નવ-કુમારૌ શ્રીમદ્-વ્રજ-મહેન્દ્ર-તત્-કુમારાદિભિર્
વિરાજમાનં તદ્ એવ સદનમ્ આસદતામ્ ।
[7] તદા ચ તદ્-આચરિત-નિયોગં પરિ તદ્-એક-વૃત્તિતયા તન્ત્રી-નિયન્ત્રિત-ગીત-યન્ત્ર-તુલ્યૌ પરમ-કુલ્યૌ પરસ્પરં કથકતાં કથઙ્કથિકતામ્ અપિ મુહુઃ સંપ્રથય્ય સર્વ-શર્મ-શીલાં શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વ્રજ-લીલાં કથાયામ્ ઉન્મીલયામાસતુઃ ।
[8] તત્ર ચ તસ્ય પિતૃ-પૈતામહં વૃત્તં પૂર્વં તૌ વૃત્તં કુર્વન્તૌ તચ્-ચરિત-ભવ્ય-મય-નવ્ય-કાવ્યસ્યાપિ તદ્ ઇવાચરિતવન્તૌ જન્મ-વૃત્તેન ચ જન્મ-વૃત્તમ્ ઇવ ।
[9] સમનન્તરં ચ યદ્ વિચિત્રં તસ્ય ચરિત્રં સક્રમતયા સમવર્ણયતામ્ ।
[10] તચ્ ચેત્થમ્ ઉત્તર-કથા-પ્રથનાર્થમ્ અનુસ્મર્યતે । અહો! યેન ખલુ પૂતના પૂતનારી બભૂવ, શકટઃ સ કટવલ્-લઘુતયા પતનમ્ અવાપ, તૃણાવર્તસ્ તૃણાવર્તવદ્ વિઘટિતાઙ્ગતાં ગતવાન્, અર્જુન-યુગલં ચાર્જુનવત્ કૃતમ્ અનુગ્રહં જગ્રાહ । તત્ર વત્સકસ્ તદ્ વત્સકઃ, બકસ્ તુ બક એવ । [11] વ્યોમશ્ ચ વ્યોમવદ્ એવ ભવિતું યુક્તઃ ।
[12] આસ્તામ્ અપીદમ્, તદ્ ઇદં તુ તત્રાતિચિત્રં, યદહો! અઘોઽપ્ય્ અનઘ આસીત્, કાલિયશ્ ચ મુક્ત-કઞ્ચુક ઇવ જીવન્ન્ એવ નિર્મુક્તતયાભિધીયત ઇતિ ।
[13] તદ્ એવમ્ અપિ પરમ-વીર્ય-શાલી શાલીનતા-વશંવદતયા નિજ-જ્યાયસિ યશઃ સંવલયન્ ધેનુક-પ્રલમ્બૌ તત્-પ્રતાપાનલ-જ્વાલાયાં લમ્બમાનૌ યચ્ ચકાર, તેન લબ્ધ-મધુરાચારતા-પ્રચારશ્ ચાયં નશ્ ચેતસિ વિકાર-સારમ્ આસાદયતિ ।
[14] અહો! નિજ-જનેષુ સૌહૃદ્ય-હૃદ્યતાં તસ્ય પશ્ય, યઃ ખલુ તાનવન્ દવ-હુતાશનમ્ અપિ નિજાશનમ્ આચચાર ।
[15] વર્ષ-ગણનયા પૌગણ્ડોઽપ્ય્ અવિકલાઙ્ગતયા વામ-ભુજં ગિરિ-ચ્છત્રં પરિ પ્રચણ્ડં દણ્ડં ચકાર । હંહો! તસ્ય બહલ-કુતૂહલતામ્ અપિ કલય, યોઽયં કુદર્શનતાં પ્રાપ્તમ્ અપિ સુદર્શનં સુદર્શનમ્ એવ નિર્મિતવાન્ । શઙ્ખચૂડ-નામ્નઃ ખલ્વ્ અસ્ય મનિ-ચૂડતા ન યુક્તા સ્યાદ્ ઇતીવ યક્ષતયા વિત્તસ્ય યક્ષ-વિત્તસ્ય તસ્ય શઙ્ખ-માત્રાવશેષતયા ચૂડામણિમ્ અપજહાર,
અરિષ્ટં રિષ્ટં ચકાર, કેશિનઃ પ્રત્યયમ્ આકૃષ્ય તદ્-અર્થેન ચાત્મનિ કૃતાર્થતાં પ્રકૃષ્ય કેશવતાં નિર્દેશયામાસ ।
કિં ચ-
યા જન્મ-શ્રીર્ અજનિ ગદિતા યા ચ કૌમાર-શોભા
યા પૌગણ્ડ-દ્યુતિર્ અઘ-રિપોર્ યા ચ કૈશોર-લક્ષ્મીઃ ।
એકા સા સા હૃદયમ્ અહરન્ નસ્ તદા દ્રાગ્ ઇદાનીં
સંહત્યામૂસ્ તદ્ અથ બલવલ્-લોભતઃ ક્ષોભયન્તિ

પિત્રોર્ વાત્સલ્યમ્ આદિ-સ્થિત-વયસિ મુકુન્દસ્ય પૌગણ્ડ-ભાવે
સખ્યં તેષાં બહૂનાં કિમ્ અપિ મૃગ-દૃશાં નવ્ય-તારુણ્ય-લક્ષ્મ્યામ્ ।
સ્મારં સ્મારં મનો નશ્ ચલતિ ન પુરતઃ કિન્તુ તત્રાથ ભૂયઃ
સમ્ભૂયાસ્તે ગૃહાન્તર્-નિધિમ્ ઇવ વણિજઃ સુષ્ઠુ દૂરં પ્રયાતુ

ઇતિ ।
[16] તદ્ એવમ્ અપિ તત્-તુલયા તત્-પોષાર્થમ્ ઉદ્યમાન્તરં કુર્વન્તઃ પરામૃશામઃ । યદ્યપિ તત્ર તત્ર મોહનતા-ધુર્યં તન્-માધુર્યં તૌ સૂત-સુતૌ યથાયોગં વ્યઞ્જિતવન્તૌ, તથાપિ ન વિના વિપ્રલમ્ભેણ સમ્ભોગઃ પુષ્ટિમ્ અશ્નુતે ઇતિ-રીત્યા વ્રજ-સતૃષ્ણેન શ્રિ-કૃષ્ણેન ભક્ત-દુઃખ-ભાર-નિઃસાર-વિશારદસ્ય શ્રી-નારદસ્ય સંવાદમનુ તસ્ય યદુ-નિગમ-ગમનં
પુનર્ વ્રજાગમનં ગોલોક-ધામ-સઙ્ગમનમ્ અપિ સમાસાદ્ વર્ણિતવન્તૌ ।
[17] તત્ તત્ સર્વં વર્ણ્યમાનમ્ અવકર્ણ્ય દિનાન્તરે લબ્ધાન્તરે પૂર્વવદ્ એવ પૂર્વાહ્ને શ્રી-કૃષ્ણ-સનાથ-સભા-ભાસમાનઃ શ્રી-વ્રજનાથ-પ્રધાનઃ સ-વ્રજ-જનસ્ તદ્-ગમનાદિકસ્ય વ્યાસં તાવ્ એવ પપ્રચ્છ-
યતઃ-
યદ્ અપ્ય્ અન્તઃ-પીડા પ્રતત-નિજ-દુઃખ-શ્રવણતસ્
તથાવદ્ ભાતા સ્યાત્ તદ્ અપિ મનુજાસ્ તન્ ન જહાતિ ।
વ્રણં શુષ્કી-ભાવં ગતમ્ અપિ નિજં તે સ્મૃતતયા
બલાત્ પીડં પીડં નિવિડમ્ અનુભૂતં વિદધતિ

અથવા-
ચિરાદ્ બન્ધૌ લબ્ધેઽપ્ય્ અસુખમ્ અભિતો યાતિ ન તદા
ગૃહીત્વા તત્-કન્ઠં ન યદિ વિલપેત્ તત્-પ્રિયતમઃ ।
સદા શાલીનસ્ તુ સ્વયમ્ ઇદમ્ અકુર્વન્ વ્રજ-જનસ્
તથા કૃષ્ણસ્ તાભ્યાં સદસિ કથકાભ્યામ્ અકથયત્

[18] અથ પૃષ્ટૌ ચ તૌ સુખ-દુઃખ-સ્પૃષ્ટૌ શ્રી-રામચન્દ્ર-સભાયાં કુશ-લવાવ્ ઇવાસ્યાં શ્રિ-કૃષ્ણચન્દ્ર-સભાયાં પ્રતુષ્ટુવાતે । તત્ર પ્રથમતઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સમુત્કણ્ઠતયા બભાષે ।
[19] તત્ર ચ મઙ્ગલાચરણમ્-
ગીર્ દેવીમ્ અનુયામઃ
સકલ-શ્રુતિ-સાર-ભાગવત-રૂપામ્ ।
યદ્-રસ-સિદ્ધાન્તાભ્યાં
નવમ્ અપિ કાવ્યં પ્રમાણતાં યાતિ

[20] અથ પૂર્વ-ચમ્પૂમ્ અનુસ્મૃત્ય કથા-
દિનં દિનં ચૈવમ્ અનન્દિ સ વ્રજઃ
કૃષ્ણેન કૃષ્ણઃ સ ભૃશં વ્રજેન ચ ।
સિતાખ્ય-પક્ષઃ સિત-કાન્તિના યથા
સિતાખ્ય-પક્ષેણ યથા સિત-દ્યુતિઃ

[21] તદ્ એવમ્ અપિ-
કૃષ્ણાયાસીત્ તસ્ય તૃષ્ણા સમન્તાત્
તૃષ્ણાયૈ વા કૃષ્ણ ઇત્ય્ અત્ર ભેદઃ ।
નાભૂદ્ ઇત્થં પુરુષં સ્વ-પ્રકૃત્યા
યુક્તં વિજ્ઞાસ્ તત્ર દૃષ્ટાન્તયન્તિ

પિપાસૂનાં નીરં ક્ષુદ્-ઉદયવતામ્ અન્નમ્ અભિતઃ
પ્રતપ્તાનાં શિતં હિમ-જડ-હૃદાં તપ્તિ-નિકરઃ ।
યથા તદ્વત્ કૃષ્ણઃ સમજનિ યદા ગોકુલ-ભુવામ્
તદા વૈયગ્ર્યં સ પ્રતિજન-સુખાય પ્રતિગતઃ

તાતસ્-તદ્ ભ્રાતૃ-વર્ગસ્-તદ્ અખિલ-ભગિની-ભર્તૃ-જામાતૃ-મુખ્યા
માતા માતુઃ પિતુશ્ ચ સ્વસૃ-મુખ-મહિલાસ્ તદ્વદ્ અન્યે ચ યે યે ।
સઋવેષામ્ એવ તેષાં યુગપદ્ અપિ વસન્ન્ અન્તરે વાસયંશ્ ચ
સ્વાન્તસ્ તાન્ વાસુદેવ-શ્રુતિ-ભણિતમ્ ઇવ વ્યઞ્જયામાસ કૃષ્ણઃ

સુરપતિ-મણિ-માનિતાઙ્ગ-લક્ષ્મીઃ
શરદિજ-સારસ-સાર-હારિ-નેત્રઃ ।
નિખિલ-મતિ-ગતિઃ કથં ન સ સ્યાત્
પિતૃ-જનની-સુખ-માધુરી-ધુરીણઃ

ધ્યાને કૂર્મવદ્ ઈક્ષણે શકલિવદ્ ઘ્રાણ-ગ્રહે ધેનુવત્
સ્પર્શે પક્ષિવદ્ અસ્ય પોષણ-પરૌ શશ્વદ્ વ્રજેશાવ્ અમૂ ।
નિત્યં નિત્યમ્ ઉદઞ્ચદ્-ઉત્કલિકિકામ્ આશાં ચિરાદ્ વર્ધિતાં
કૈશોરે પ્રતિપદ્ય સુષ્ઠુ ફલિતાં જાડ્યં મુદા જગ્મતુઃ

સદ્-ભ્રાતૃતાં સ્વમનુ તસ્ય સમીક્સ્ય રામઃ
ફુલ્લાઙ્ગતાં પ્રતિદિનં ગતવાન્ યથા તુ ।
શેષ-પ્રમાણ-તનુતાં તનુયાદ્ અસૌ કિં
દિષ્ટ-ક્રમાદ્ ઇતિ જના મતિમ્ ઇષ્ટવન્તઃ

મુખ્યઃ પ્રાણસ્ તદ્-વિભેદાશ્ ચ યદ્વત્
કૃષ્ણસ્ તદ્વચ્ છ્રીલ-દામાદયશ્ ચ ।
એકાત્મનઃ શશ્વદ્ ઉદ્દિશ્ય ચૈકં
કાર્યં યત્ તે યાન્તિ તત્-તદ્-વિહારમ્

યેષાં સેવ્યઃ સમજનિ સ હરિઃ સેવકાનાં નિજાનાં
તેષાં પ્રાણ-પ્રતિકૃતિર્ અભવદ્ દેહ-સાદૃશ્ય-ભાજામ્ ।
સાહાય્યં તં પ્રતિ તમ્ અપિ વિના તે ન તિષ્ઠન્તિ સોઽપિ
ન્યસ્થાત્ તત્ર સ્વમ્ ઇતિ બુધમતા તેષુ દૃષ્ટાન્તતેયમ્

વત્સ-ગોષ્ઠ-વિપિનાદિ ચેદ્ ભજેદ્
ઘ્રાણ-તર્પણમ્ અઘારિ-સૌરભમ્ ।
તર્હિ તત્ર ધવલાવલિર્ ભવેદ્
દ્રાગ્ અજાગર-ધરા ન ચાન્યદા

શ્રદ્દધ્યાન્ ન જગદ્ યદ્ અસ્ય તુ ગુણૈર્ વન્યાશ્ ચ તે પ્રાણિનઃ
સન્તિ દ્રાગ્ અનુગાઃ પરસ્પરમ્ અપિ પ્રીણન્તિ યદ્-દ્વેષિણઃ ।
યદ્ય્ એવં સ્વયમ્ એવ સોઽપિ ભગવાન્ શ્રી-યુક્ત-વૈયાસકિઃ
શ્રીમદ્-ભાગવતાખ્ય-વજ્ર-લિપિભિર્ નિષ્ટઙ્કયેન્ નાગ્રતઃ

તત્ તદ્ યદ્યપિ શર્મ-જાતમ્ અભવદ્ ગોષ્ઠે તથાપ્ય્ અચ્યુત-
દ્વેષાય પ્રહિતાન્ મુહુર્ નિજ-ભટાત્ કંસેન ભીર્ ઉત્થિતા ।
તસ્માદ્ અત્ર ન તર્હિ શાન્તિ-રજનીત્ય્ ઉન્નીય લીલામ્ ઇમાં
ચિત્તં ધૂત-ભયામ્ ઇહાનવરતં નિર્વક્તુમ્ અન્વિચ્છતિ

[21] અથ તદ્ દુઃખં સ્મરન્તં વ્રજેશ્વરં પ્રતિ સાન્ત્વનં સમાપનમ્ આહ સ્મ-
ગોષ્ઠે દુઃખાગદઙ્કારઃ કુલાલઙ્કાર એષ તે ।
સર્વાં શઙ્કાં પુનર્ ધુન્વન્ન્ અર્વાગ્-અઙ્કાગતસ્ તવ

ઇતિ ।
[22] તદ્ એવં શ્રી-વ્રજેશ્વર-સભાન્તઃ પ્રાતઃ-કથા કથિતા । યસ્યાં સવ્યવધાન-દેશે નિવેશેન શ્રી-વ્રજેશ્વર્યાદયઃ શ્રી-રાધાદયશ્ ચ પ્રતિ-નિજ-કર્ણમ્ અભ્યર્ણિત-વર્ણ-વર્ણં ચક્રુઃ ।
[23] અથ પૂર્વવદ્ એકાન્તે કાન્તે વિરાજમાન-શ્રી-કાન્તે શ્રી-રાધિકા-નિશાન્તે નિશાન્તસ્ તત્-
કથા-શેષઃ સંશ્લેષમ્ અવાપ ।
[24] યત્ર ચ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-
સ્વયં લક્ષ્મીર્ અપ્ય્ અચ્યુત-હૃદિ ગતાપ્ય્ અન્ય-વપુષા
તપસ્ તપ્ત્વા યં ક્વાપ્ય્ અલભત ન રાસાદિ-મહસિ ।
તમ્ એતં ગોવિન્દં વશિતમ્ અનુવિન્દન્ વ્રજ-રમા-
ગણઃ શર્માવિન્દત્ કિયદ્ ઇતિ કથં કઃ કથયતુ?

પ્રસાદં યં સ્વપ્નેઽપ્ય્ અલભત ન લક્સ્મીર્ અપિ હરેસ્
તમ્ એતં શ્રી-ગોપ્યઃ સમદધત રાસાદિ-મહસિ ।
અહો યસ્યા ભાગ્યં સ્પૃહિતમ્ અપિ તાભિર્ ન કલિતં
કિમ્ અસ્યા રાધાયાઃ કવયતુ કવિસ્ તન્-મય-સુખમ્?

ઇતિ ।
[25] અથ ક્ષણમ્ ઉષ્ણીભૂય તુષ્ણીમ્ભૂય ચ પુનર્ આહ-તથાપિ ભ્રાતર્ મધુકણ્ઠ! તદ્ ઇદં મુક્ત-કણ્ઠં પુનર્ અનુવદિતું શક્તિર્ ન પ્રસક્તીભવતિ । યતઃ,
કુલીનાનાં શ્લાઘ્યૈર્ નિજ-કુલજ-લોકૈઃ પરિવૃતિસ્
તથાર્યાણાં રીતિર્ યદ્ અપિ કિલ તાસામ્ અવિચલા ।
તથાપ્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તત્-તદ્-વિચલન-કૃતિર્ ધ્વસ્ત-નિખિલા
મુકુન્દ-પ્રેમાર્તિર્ મમ હૃદિ વિમોહં પ્રથયતિ

[26] પુનઃ સાસ્રં શ્રી-રાધા-મુખમ્ ઈક્ષમાણ ઉવાચ-
ખરાંશોર્ અંશુ-સ્પૃગ્-વપુર્ ઇવ ખરાંશોર્ મણિ-તતિર્
વિધોઃ કાન્તિ-સ્પર્શિ-સ્થિતિર્ ઇવ વિધો રત્ન-વિતતિઃ ।
મુહુર્ જ્વાલાં હન્ત દ્રવમ્ અપિ વહન્તી તદ્ અભવન્
મુરારેર્ દિઙ્-માત્રાદ્ ભ્રમયતિ તદ્ એષા મમ મનઃ

[27] તદ્ એવમ્ એવાવૃત્યા પુનર્ અપિ તત્-તદ્-વિષયમ્ ઉવાચ, યથા-
યદા દૃષ્ટિં યાતઃ કથમ્ અપિ હરિસ્ તાસુ સ તદા
પરં સ્ફૂર્તિ-ભ્રાન્તિં રચયતિ પુરાવન્ ન તુ પરમ્ ।
યદા સ્પૃષ્ટિં પ્રાપ્તઃ ક્વચિદ્ અપિ તદાપિ પ્રથમવત્
તદ્ એતદ્ વૈયગ્ર્યં મમ હૃદયમ્ ઉચ્ચૈર્ દલયતિ

તદ્ એતદ્ વૈયગ્ર્યં વૃષરવિ-સુતાયામ્ અધિગમાદ્
વિદૂરં યદ્ ગુપ્તં હસતિ કિમ્ ઉ વા રોદિતિ યદા ।
તદા તસ્યા હાસે સ્ફુરતિ નિખિલં હૃષ્યતિતરાં
તથા રોદે ગ્લાનિં કલયતિતરાં હ જગદ્ અપિ

યદા રાસાનન્દ-પ્રભૃતિ-હરિ-લીલાઃ સુવલિતાસ્
તદા ગોપ્યઃ સત્યં પરમ-પરમં શર્મ સમયુઃ ।
પરં યાતાયાતં રચયદ્ અભિતસ્ તદ્-વિરહજં
મહા-દુઃખં તાસાં હૃદયમ્ અસકૃન્ મર્દયતિ નઃ

પ્રિયાણાં સર્વાસાં પરમ્ ઉપરિ રાધાં પ્રણયવાન્
અસાધારણ્યેન સ્વ-હૃદિ સ પુરા લાલયતિ યત્ ।
તદ્ એતન્ નઃ સર્વં સુખમ્ અહહ હા નાથ રમણેત્ય્
અદઃ સ્તોક-શ્લોકઃ પિબતિ કિમ્ અહં વચ્મિ કરવૈ?

ઇદં સ્મારં સ્મારં જ્વલતિ મમ ધીર્ યદ્ વ્રજ-મૃગી-
દૃશાં લજ્જાલૂનાં હરિમ્ અનુ રતિર્ વ્યક્તિમ્ અગમત્ ।
તદ્ આસ્તાં રાધ્યાયાઃ સ-વિધમ્ ઇવ તં તત્-સ્ફુરણ-કૃત્
પ્રમાયાસ્ તં દ્રષ્ટું દૃશિ કુટિલતા મં વિદહતિ

અન્યત્ પશ્યતિ કૃષ્ણમ્ અન્ય-વચને કૃષ્ણં બ્રવીત્ય્ અન્ય-વાક્
શ્રુત્યાં કૃષ્ણમ્ અહો શૃણોતિ સતતં યા ગોપ-સુભ્રૂ-તતિઃ ।
તસ્યાં કિં બત ગોપન-પ્રવલતાં યદ્ય્ અશ્નુવાના સ્ફુટં
રાધાયા જડતા ન હિ પ્રબલતાં યાયાદ્ અમૂદૃશ્ય્ અપિ

[28] અથ વલ્લવી-વલ્લભસ્યાપિ તથા કથા પ્રથનીયા-
એકા શ્રીર્ યદ્-વશે ભાતિ તદ્-વશે સુખ-સન્તતિઃ ।
શ્રી-કોટીર્ વશયન્ કૃષ્ણસ્ તત્-કોટિં સ્ફુટમ્ અર્હતિ

[29] તથાપિ લીલા-રસ-વિશેષ-વશતયા તદાનીમ્ અન્યથા-પ્રથયાપિ સન્તઃ સમપશ્યન્ત, યથા-
મ્લાનૌ મ્લાનિં રુચૌ રોચિઃ
પ્રેયસીનામ્ અનુવ્રજન્ ।
વીક્ષિતઃ સોઽયમ્ અન્તર્જ્ઞૈર્
વૃર્ત્તીનામ્ વૃત્તિમાન્ ઇવ

ગામ્ભીર્યાન્ મુર-શત્રો
સ્ફુટમ્ અબ્ધેર્ ઇવ ન ભાતિ કાર્શ્યાદિ ।
કિન્તુ તદન્વયિ-જીવન-
ધારાણાં તેન તચ્ ચ તર્ક્યેત

યદ્યપિ તાસાં લાભે
હરિણા ન સ્વૈરિતા યાતા ।
તદ્ અપિ સ્વસ્મિન્ન્ અભિમતિ-
માત્રે શશ્વત્-કૃતાર્થતાં મેને

આસ્તાં વ્રજ-સુભ્રૂણામ્
અભિસૃતિ-સઙ્કેત-ધામ-મિલનાદિ ।
સ્વૈર-સ્થિતિર્ અપિ તાસામ્
અવકલિતા કૃષ્ણમ્ ઉન્મુદં કુરુતે

બલિ-મુષિતા નિજ-લક્ષ્મીર્
ઇવ લબ્ધું તાઃ સદોત્કૃતાં યાતઃ ।
કૃષ્ણશ્ ચિન્તામણિવત્
તાસુ ચ રાધામ્ અચિન્તયન્ નિતરામ્

નિમેષઃ કલ્પઃ સ્યાદ્ અપિ નયન-પક્ષ્માચલ-વરસ્
તથા દૃગ્-વાર્ય્-અબ્ધિર્ વ્રજ-વર-રમાઃ પશ્યતિ હરૌ ।
તદ્-ઈદૃગ્-ભાવઃ કિં સમચરદ્ અમૂભ્યસ્ તમ્ અથવા
તતોઽમૂર્ ઇત્ય્ એવં દ્વયમ્ અપિ ન નિર્ણીતિમ્ અયતે

કિમ્ એષા સ્ફૂર્તિર્ મે વ્યતિમિલન-કર્ત્રી વનિતયા
તયા કિં વા સાક્ષાત્-કૃતિર્ ઇતિ વિવેકાવિદુર-ધીઃ ।
હરિઃ સ્વાન્ત-જ્વાલા-વલયિત-વપુઃ ક્વાપિ વલવત્-
પ્રફુલ્લાઙ્ગઃ ક્વાપિ પ્રતિમુહુર્ ઉદગ્રં ભ્રમમ્ અગાત્

[30] તદ્ એવં દુઃખ-નિગીર્ણં યથા-કથઞ્ચન યદ્ વર્ણિતમ્, યચ્ ચાન્યદ્ ઇતોઽપ્ય્ અતિતરાં વર્ણયિતુમ્ અભ્યર્ણીક્રિયતે, તત્ ખલુ સર્વાયત્યાં પરમ-સુખાગત્યાઃ પ્રત્યાસત્તયે સમ્પત્સ્યતે, દુર્ગમ-કૂપ-મરુ-ભૂ-ભુવામ્ અનૂપ-ગમનાય દુર્ગ-લઙ્ઘનવત્ ।
[31] ન ચ વર્ણનાયાં તસ્યૈ સમ્પત્સ્યત ઇત્ય્ એવ વક્તવ્યમ્ । પશ્યત પશ્યત, તદ્ એતદ્ રાધા-માધવ-નિર્બાધ-વ્યતિમિલન-નિર્વર્ણનાયાં સમ્પ્રત્ય્ અપિ સમ્પદ્યતે; યત એવ ચ યત્ કિઞ્ચિત્ તદ્ વર્ણયિતું શક્યતે ।
[32] તચ્ ચ વર્ણનં યથા-એવં કૃષ્ણ-કૃષ્ણ-પ્રિયાણાં કૃત-સંમોહેન મહા-ભાવાધિરોહેણ સમં પૂર્ણં કૈશોરમ્ અપિ તૂર્ણમ્ આયાતમ્ । તત્ર શ્રી-કૃષ્ણ્સ્ય યથા-
શ્રી-ગોપાધિપ-દુગ્ધ-સિન્ધુ-જનિતં સત્-કીર્તિ-શુભ્રં સ્ફુરત્-
કૃષ્ણાભાવલિતં સુદીર્ઘ-નયન-જ્યોતિર્-વિધૂતામ્બુજમ્ ।
ગોપી-નેત્ર-ચકોર-જીવન-રુચિં કામ-પ્રચારાકરં
કૈશોરામૃત-પૂર્ણમ્ અવ્યય-કલં ગોવિન્દ-ચન્દ્રં ભજે

[34] તાસાં યથા--
વક્ત્રેન્દુ-સ્ફુટ-નેત્ર-કૈરવ-રુચિઃ પાણ્ડૂભવદ્ગણ્ડભૂર્
વક્ષો-જન્મ-સહસ્ર-પત્ર-મુકુલામન્દાવલિ-ભ્રાજિતા ।
નવ્ય-સ્તવ્ય-નિતમ્બ-બિમ્બ-પુલિન-શ્રી-કરિણી શ્રી-હરેર્
આભીરી-નવ-યૌવન-સ્થિતિર્ અધાજ્ જ્યૌત્સ્નીવ નેત્ર-પ્રથામ્

[35] તદ્ એવમ્ ઉભયેષાં નવ-યૌવન-સાગર-પરમાનુરાગ-સુધાકરયોઃ પરસ્પરં ભૂરિ-પરિપૂરિતા-કરયોઃ સર્વત્ર પ્રચારઃ સઞ્ચરતિ ચ તસ્મિન્ યદ્ એવ તાસાં પૂર્વં કૃષ્ણ-કર્તૃક-પરિણયનાપનયનાય ગર્ગઃ કિલ વ્યઞ્જિતં ચકાર, તદ્ એવ લોકમ્ અસ્તોક-શઙ્કા-સઞ્જિતમ્ આચચાર ।
[36] યદિ કૃષ્ણેન સમમ્ આસામ્ અઙ્ગ-સઙ્ગઃ સ્યાત્ તદ્-આર્વાગ્ એવ સર્વમ્ એવ ગોકુલં તદ્-વિરહાકુલં સ્યાદ્ ઇતિ । [37] ગર્ગ-વચનમ્ એવ ચ માતર-પિતરાદિભિઃ કૃષ્ણાય તાસાં વિતરં વિઘ્ન-નિઘ્નં ચકાર ।
[38] યત્ર ચ સાક્ષાદ્ યોગમાયા કૃષ્ણં વરિવસ્યન્તી સ્વાત્મનો ગોપનાય પૂર્ણિમા નામ્ના તપસ્યન્તી કૃચ્છ્ર-વશ્યન્તી ગત્ય્-અન્તરમ્ અપશ્યન્તી તાસામ્ અન્યત્ર વિવાહં મૃષાભાવ-વહમ્ એવ નિર્વાહયામાસ । સર્વત્રાનલ્પ-સ્વપ્ન-કલ્પનાયામ્ અપિ પ્રાયતયા જાગર-પ્રાયતયા પ્રચારણત્ । તથા તાસાં પત્ય્-આભાસાઙ્ગ-સઙ્ગમં ચ ભઙ્ગમ્ આસાદયામાસ । તથૈવ હિ નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણાય [ભ્પ્ 10.33.37] ઇત્યાદિ-રીત્યા
શુકેનેવ શ્રી-શુકેન દિગ્-દર્શિતા ।
[39] તદ્ એવં સતિ સ ચ તાશ્ ચ પરમ-તર્ષ-કૃતાકર્ષતયા પ્રચ્છન્નતયા ચ પરસ્પરં સઙ્ગ-મહર્ષમ્ અપિ કથઞ્ચિદ્ આચિતં ચક્રુઃ ।
[40] અથ પૂર્વોક્ત-રીત્યા તાસાં સન્નિહિત-લોકેષુ પ્રતીત્યા મહાનુરાગસ્ય ક્રમાદ્ અવગમાદ્ ગુરુભિર્ મનસિ ભાવિત-ભાવિ-કૃષ્ણ-સઙ્ગમાશઙ્કતયા વચસિ તુ વિભાવિત-વધૂ-જન-વન-ગમન-કલઙ્કતયા નિર્મિતે નિરોધે મિલદ્-ઉદ્બોધે બલાનુજન્મા દ્વિ-જન્માનં નર્મ-પ્રિય-સખતયાનુવર્તમાનં નામ્ના મધુમઙ્ગલતયા સમામ્નાતં તત્-પ્રસઙ્ગ-સઙ્ગતં ચકાર- કથં રાધાદીનામ્ આગમન-વધા
બહૂન્ય્ અહાન્ય્ અધિકૃત્ય દૃશ્યતે? ઇતિ ।
[41] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ--પુરૂણાં ગુરૂણાં નિરોધ એવ નિદાનતયા તત્ર બોધ-વિષયી-ભવતિ ।
[42] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-અહો! તત્ તદ્ અપિ રહો-વૃત્તં કિં ગુરૂણાં કર્ણેષુ વૃત્તમ્?
[43] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-
નાન્તર્ બહિર્ અપિ યસ્યાં
સ્ફુરતિ જ્ઞાનં મનો-વિકૃતૌ ।
એકસ્યાપિ ન તસ્યા
ન વ્યક્તિઃ સ્યાદ્ અમૂદૃશાં કિમ્ ઉત?

[44] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-પૂર્વમ્ અપિ પુર્વહિર્ અન્તર્-ગમને તાસુ નવ-યૌવનં ગતાસુ ગુરુ-નિરોધ પુરુર્ એવાસીત્ । અધુના તુ કીદૃગ્ અધિકઃ?
[45] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-યદ્યપિ નાસ્મન્-મુખતઃ સુખતયા નિઃસરતિ રતિ-પ્રતિકૂલમ્ ઇદં, તથાપિ ભવત્-પ્રશ્ન-પ્રથાત એવ કથા-વિષયીક્રિયતે । તથા ચ શ્રુતં મયા ખલ્વ્ ઇદમ્ વિશ્રુતં કુલ-પાલિકાનાં તાસુ ગાલિ-દાનમ્ અવકલ્યતામ્ ।
કિં ધિગ્ ધ્યાયસિ હન્ત નિશ્વસિષિ કિં વર્ત્માનિ કિં પ્રેક્ષસે
કિં સખ્યા મુખમ્ અત્ર પશ્યસિ કુચૌ કિં દૃગ્ જલૈઃ સિઞ્ચસે? ।
મૂર્ચ્છામ્ ઋચ્છસિ કિન્તરાં કિમ્ અસકૃત્ કૃષ્ણેતિ વર્ણ-દ્વયં
તસ્યાં જલ્પસિ કિં પુનઃ પુલકિતાં કમ્પં ચ તન્તન્યસે

ઇતિ ।
[46] અથ કુલ-પાલિકા-પાલિકાનાં તાસાં દૂનતાકર્યા નનાન્દુઃ પ્રતિસ્વં માતરં પ્રતિ વચન-ચર્યા દિગ્-વર્ણનં ચાવકર્ણ્યતામ્--
દૃગ્-વીથીં કુલ-પાલિકાઃ શ્રુતિ-પથમ્ તાસાં કથા-નાસિકા-
વર્ત્માનેક-સુગન્ધિ-ધૂપ-રચના વવ્રુર્ મયા યોજિતાઃ ।
તસ્યાઃ કૃષ્ણમયી દશા મનસિ યા સા કેન યત્નેન વા
ગચ્છેદાવૃતતાં તતો જનનિ કિં મહ્યં વૃથા કુપ્યસિ?

ઇતિ ।
[47] તદ્ એવં વર્ણ્યમાનમ્ આકર્ણ્ય ક્ષણં સ-મ્લાન-વર્ણં નિવર્ણ્ય ચ પુનર્ અસાવ્ અસ્યા વર્તાયા વિશેષાનુવર્તનાય મધુમઙ્ગલં પ્રસ્થાપ્ય ચિન્તાં ચાન્તઃ પ્રાપ્ય વિચારયતિ સ્મ ।
[48] તમ્ એતં જન-રવં મમ ગુરવશ્ચાનુભવમાનીતવન્તઃ સન્તિ, પ્રાયશઃ પરમ-યશસઃ પિતરશ્ ચ તત્ર કર્ણ-વિતરં કરિષ્યન્તિ । તર્હિ કિન્તરામ્ અન્તરાયમ્ ઇમમ્ અન્તરયિતા? ઇતિ ક્ષણં શૂન્યાયમાન-મનાઃ પુનશ્ ચિન્તયામાસ । --
[49] ઇતો વ્યવધાનમ્ એવ ખલુ કલુષતાં ગતસ્ય મમ નિધાનં ભવતિ । તથા હિ-
કલઙ્કો યત્ર સ્યાદ્ અપરિહરણીયાર્થ-કૃતકસ્
તતો દૂરાદ્ ભાવ્યં કુલ-જનિ-જનેનૈવમ્ ઉચિતમ્ ।
સ કાલાલ્ લુપ્તઃ સ્યાદ્ ભવતિ હિ ચ તત્ર પ્રતિવિધિસ્
તદ્ અસ્માન્ મે ગોષ્ઠાદ્ વ્યવહિતિર્ અકષ્ટં પ્રસજતિ

યેષાં પિત્રાદીનાં
સ્નેહો મમ જીવનં ગોષ્ઠે ।
અહહ કુ-દૈવાદ્ અભિતઃ
સઙ્કોચસ્ તેભ્ય એવ સઞ્જાતઃ

[50] અથ પુનર્ અન્યથા ચિન્તયામાસ-
પ્રાણાસ્ ત્યજન્તુ દેહં
દેહઃ પ્રાણાન્ અપિ ત્યજતુ ।
હરિ-ગોપ્યસ્ તુ મિથસ્ તાઃ
પ્રાણાઃ કથમ્ ઇવ મિથસ્ ત્યાજ્યાઃ?

[51] પુનસ્ તદ્ અપિ ચાન્યથા ચકાર-
એકસ્મિન્ન્ આવાસે
દમ્પત્યોર્ ભવતિ દુઃસહો વિરહઃ ।
તસ્માદ્ દૂરે ગમનં
સમયં ગમનીયતાં નયતિ

[52] કિન્તુ હા વૃષભાનુ-ભાનુ-કીર્તિદા-કીર્તિદાયિનિ! હા જન્મત એવ મન્-મનસ્તયા સન્-મનસ્તા-ધાયિનિ! હા કુમારતામ્ આરભ્ય કાય-વાઙ્-મનઃ-સુકુમારતા-પર્વણા સર્વ-હર્ષિણિ! હા મદ્-વિનાભાવ-ભાવના-જ્વાલા-જાલ-સમુત્કર્ષિત-તર્ષિનિ! હા ગત્ય્-અન્તર-રહિતતયા કથઞ્ચિત્ કિઞ્ચિન્ માં સઙ્ગમ્ય ચ મુહુર્ અસઙ્ગમ્ય દુઃખ-દગ્ધે! હા દયિતે! દયિતે મયિ વિસ્રબ્ધે સમ્પ્રતિ દુષ્ઠુ-નિષ્ઠુરતયા મયા
ત્યક્તુમ્ ઇષ્યમાણા કથં જીવિષ્યસિ? હા સર્વ-સુખાધિકે! રધિકે! કુત્ર વામુત્ર ગમિષ્યસિ? ઇતિ ।
[53] અથ મધુમઙ્ગલઃ સઙ્ગમ્ય તદ્ ઇદમ્ અરમ્યં નિવેદયામાસ-
નિરચિન્વંસ્તે સર્વે
રાધાદીનાં નિરોધ-સાતત્યમ્ ।
યસ્માદ્ ગૃહ-પાલ્યસ્ તા
હરિણીર્ એતા નિરુન્ધતે પરિતઃ

ઇતિ ।
[54] તદ્ એવં પર્યગ્ અપર્યવસ્ય-દિદન્તયા ચિન્તયા લબ્ધું ચામૂર-સમ્ભાવનયા ભાવનયા સમયં ગમયિતુમ્ અસમર્થઃ સ્ખલદ્-અર્થઃ સ-તૃષ્ણઃ સ તુ કૃષ્ણઃ સ-વયોભિઃ સમમ્ એવ રમમાણસ્ ત્રિ-યામાં વિરમયતિ સ્મેતિ કૃતં હૃન્-મર્મ-ભઙ્ગ-કરેણાતિપ્રસઙ્ગેન [55] તદ્ એતદ્ ઉક્ત્વા કથકઃ સમાપનમ્ આહ-
રાધે ન યુક્ત મુક્તં સ્યાન્ મુક્ત-શાતમ્ અથાપિ વામ્ ।
મિથઃ પ્રેમ-ભરં વ્યક્તં વક્તુમ્ ઉદ્યતવાન્ અહમ્

પુરા કથેયં કથિતા મુરારે રાગ-બૃંહિણી ।
પશ્ય સોઽયં પ્રાણ-નાથઃ પ્રસાદં તવ વાઞ્છતિ