ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.9

[અનુષ્ટુભ્]
[88] તદ્ એવં વૃત્તે વૃત્તે સર્વે તત્-તત્-કથાં અપિ તત્-તત્-પર્વૈવાનુભૂય સ્વં સ્વમ્ આવાસમ્ આસન્નવન્તઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
દામોદરાનુમોદો નામ
અષ્ટમં પૂરણમ્
॥8॥
(9)
અથ નવમં પૂરણમ્
શ્રી-વૃન્દાવન-દેશે પ્રવેશઃ
[1] અથ દિનાન્તરે ભાસમાનાયાં સભાયાં શ્રી-વ્રજરાજઃ પર્યનુયુક્તવાન્, વત્સ સ્નિગ્ધકણ્ઠ, તૌ ખલુ વૃક્ષૌ વ્રજે સઙ્કલ્પ-પ્રદતયા દેવતા-સદૃક્ષૌ । તતઃ પ્રાગ્-જન્મનિ કીદૃશાવ્, અત્ર વા કસ્માદ્ આગતૌ, સમ્પ્રતિ ચ કીદૃશતયા ક્વ ગતૌ?
[2] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-પૂર્વં ધૂર્જટિ-મિત્રાદ્ ઉત્પન્નવન્તૌ શ્રી-દેવર્ષિ-વર્યે ધાર્ષ્ટ્યમ્ અનુષ્ઠિતવન્તૌ સન્તૌ, પરિણામતઃ પરમાનુગ્રહેણ શ્રી-દેવર્ષિ-વર્ય-કૃત-નિગ્રહેણ વૃક્ષતાયામ્ અપિ ભવગદ્-ભક્તતામ્ આગતવન્તૌ । પ્રતિભવદ્-અવતારમ્ ઉદ્ભવતસ્ તસ્ય બૃહદ્વન-સ્થ-ભવદ્-ગૃહસ્ય તુ સદેશે દેશે યમલાર્જુન-વેશેન સ્થિતવન્તૌ । એતદ્-અનન્તરં ચ નિજ-ગતિમ્ આગતવન્તૌ પરમ-ભગવદ્-ભક્તિમન્તૌ ચ જાતવન્તૌ । સમ્પ્રતિ તુ તદ્-ભક્તિ-ફલ-વ્યક્તિમ્ અપ્ય્ આકલયન્તૌ વર્તેતે ।
[3] વ્રજરાજઃ સકૌતુકમ્ ઉવાચ-કથ્યતાં તથ્યં, સમ્પ્રતિ કુત્ર પ્રતિયાતૌ?
[4] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સ્વ-મુખ-કમલં નમયિત્વા તુષ્ણીમ્ ઇવ સ્થિત્વા ચ મધુકણ્ઠં કટાક્ષેણેક્ષાઞ્ચક્રે ।
[5] વ્રજરાજ ઉવાચ-સઙ્કુચન્ન્ ઇવ કથં નોચિતવાન્ અસિ?
[6] સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સ-સમ્ભ્રમમ્ ઉવાચ-દેવ, વયં કિં બ્રૂમહે? શ્રી-ચરણાઃ સ્વયમ્ એવ વેત્સ્યન્તિ ।
[7] વ્રજરાજઃ સસ્મિતમ્ ઉવાચ-સત્યં ભવદ્-ઉક્તં પુનર્-ઉક્તમ્ એવ ભવેત્, યતો ભવતો મૌનમ્ એવાત્ર બ્રવીતીતિ રીતિ-વશાજ્ જ્ઞાતવન્ત એવ ચ વયમ્ । તથાપિ, સ્વ-મુખેન સુખેન યોજયતુ ભવાન્ અસ્માન્ ।
[8] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-સર્વ-સુખ-વર્ષિ-શ્રી-દેવર્ષિ-ચરણાનાં કૃપણ-વિષય-કૃપા-ક્પ્ત-તદ્-એતદ્-ગતી લબ્ધમતી તાવ્ એવ સ્ફુટમ્ આવામ્ ઇતિ ।
[9] તદ્ એતદ્ આકર્ણ્ય નિર્વર્ણિત-તન્-મુખાઃ શ્રી-વ્રજરાજ-પ્રમુખાઃ સમાહૂય ભૂયઃ સ-કૌતુકં સ-સુખં તૌ મિલિતવન્તઃ । મધ્યે સમુપવેશ્ય નિરીક્ષિતવન્તશ્ ચેતિ । [10] પુનસ્ તુ તત્-પ્રશ્નાનન્તરં મધુકણ્ઠઃ ક્રમ-પ્રાપ્તાં કથાં પ્રાહ, [11] તદ્ એવં વિચિત્રાત્ પૂર્વ-ચરિત્રાદ્ દિવસ-પઞ્ચકાનન્તરં શ્રીમાન્ ઉપનન્દઃ સ્વ-મન્દિરં વિન્દમાનઃ સ્વ-પત્નીં પપ્રચ્છ, અદ્ય સ્વ-દેવર-નર-દેવ-ગૃહે કિં ગમન-મઙ્ગલં જગૃહે ભવત્યા?
[12] પત્ની પ્રાહ-અથ કિમ્, કો વા તદ્ ગમનં વિના મનો માનયિતું શક્નોતિ, કિમ્ ઉત ભવદ્-વિધ-સવિધ-સમ્બન્ધિનસ્ તે વયમ્?
[13] પતિર્ આહ-વિશેષશ્ ચેત્ કથ્યતામ્ ।
[14] પત્ની પ્રાહ-
યસ્મિન્ પ્રેમ-પ્રચુરં ભયમ્ અપિ તસ્મિન્ વિભાવ્યતે પ્રચુરમ્ ।
યદ્વન્ નેત્રં શઙ્કા-વિષયસ્ તદ્વન્ ન કર્ણાદિ

[ગીતિ]
[15] તથા હિ, યદ્યપિ નિરવદ્યાધાન-વિધાતૃ-માતૃ-પ્રભૃતિભી રક્ષ્યેતે સભીભિર્ એવ તૌ, તથાપિ ખેલ-વેલાયાં સમ્ભાલયિતુમ્ અપારણીયતયા સુકલમ્ એવ વિકલયતઃ । તત્ર ચાદ્યતનં વૃત્તં પ્રતિપદ્યતામ્-
[16] તૌ ભવદ્-ભ્રાતૃજૌ સ-નિજ-વ્રજ-વ્રજેશ્વર-ભોજ્ય-સજ્જનાય જનિતામોદાયાં યશોદાયાં તદીય-સાહાયકા-રોહિણ્યામ્ અપિ રોહિણ્યામ્ આશઙ્કા-પાત્રીર્ ધાત્રીર્ વઞ્ચયિત્વા વિદૂરં ચઞ્ચિતવન્તૌ । યથા,
ધાત્રીણામ્ અપરત્ર કર્મણિ મનાગ્ દત્તાત્મનામ્ અગ્રતઃ
સવ્યાસવ્ય-દૃશોર્ દૃશોર્ અવિષયે સાન્તર્દ્ધિ-દેશે ચ તૌ ।
ક્રીડા-દમ્ભ-વશાત્ ક્રમાદ્ અપગતૌ વિદ્રુત્ય દૂર-સ્થિતૌ
તત્રાથ સ્વ-સુહૃદ્ભિર્ ઉદ્ધત-ગણૈઃ કોલાહલં ચક્રતુઃ

[શાર્દૂલ]
[17] અથ તથા નિકૃતસ્ તત્-પાલનાધિકૃત-ધાત્રી-વર્ગઃ ક્ષણાત્ કૃતાવધાન-સર્ગઃ શીઘ્રમ્ એવ કૃતાનુમાર્ગઃ ક્રમેણ સ્વસ્યાકારણમ્ અકારણતામ્ આસાદિતમ્ અવધાર્ય નિજેશ્વર્યોર્ આવેદયામાસ ।
[18] તાવચ્ ચ તતોઽ પ્ય્ અતિદૂરં ગમ્ભીર-સરિત્-તીરં ગતાવ્ આકર્ણ્ય પૂતના-સૂદન-પ્રસૂ રામામ્બાલામ્ એવ તયોઃ સઙ્કલનાય ચાલયામાસ । æહન્ત, ન જાને ખલ્વ્ અર્જુન-યુગલવદ્ દુર્જન-પ્રેર્યમાણતયા કશ્ચિદ્ અનોકહો વા નદ્યવરોહો વા સ્ખલતીતિ મયિ પાક-કર્મ-વિપાકાવરુદ્ધાયાં સત્વરં ત્વમ્ એવ સ્વયં યાહિઽ ઇતિ ।
સા ચ તત્ર ગતા શીઘ્રં વ્યગ્રી-ભૂતાઙ્ગ-માનસા ।
સરિત્-તીર-ગતં કૃષ્ણં ભગ્નાર્જુનમ્ અથાહ્વયત્

[અનુષ્ટુભ્]
[19] તતશ્ ચ ક્રીડા-રઙ્ગાકુલતયા તદ્ અનઙ્ગીકર્તરિ સઙ્ગીશિતરિ કૃષ્ણે કૃષ્ણાગ્રજે ચ તદ્-અનુગ-તૃષ્ણે, સા પરિવૃત્ય સદ્માગત્ય તસ્ય કિઞ્ચિદ્ ભય-સ્થાનં પ્રભવ-સ્થાનમ્ એવ પ્રસ્થાપયામાસ ।
[20] તતશ્ ચ તન્-માતા ચ ગત્વા-
ક્રીડન્તં તનયં બાલૈર્ અતિવેલં સહાગ્રજમ્ ।
વીક્ષ્ય સ્તન-મિષાત્ સ્નેહં વર્ષન્તી હૂતિમ્ આતનોત્

[અનુષ્ટુભ્]
[21] ન તુ સહસા સમીપમ્ આપ તત્-પલાયન-શઙ્કયા । આહૂતિ-માધુરી ચેયમ્ આસ્વાદ-ધુરીણતાં નીયતામ્-
કૃષ્ણ કૃષ્ણારવિન્દાક્ષ
તાત એહિ સ્તનં પિબ ।
અલં વિહારૈઃ ક્ષુચ્-છ્રાન્તસ્
તદ્ ભવાન્ ભોક્તુમ્ અર્હતિ ॥[ભ્પ્ 10.11.15] ઇતિ ।
[22] તથાપિ મિથઃ સઙ્ઘર્ષયતઃ ક્રીડા-તર્ષવન્તં તમ્ અનાગચ્છન્તં ધર્ષયન્તી, વિચ્છિદુરતા-વિધુર્ અસજાતીય-સ્નેહસ્ય દ્વિતીય-પાત્રમ્ આદૃત-સ્વ-વચન-માત્રતયાવશ્યમ્ એવ વશ્યં શ્રી-બલ-ભદ્રમ્ એવ સાનુક્રોશં ચુક્રોશ-
હે રામાગચ્છ તાતાશુ સાનુજઃ કુલનન્દન ।
પ્રાતર્ એવ કૃતાહારઃ ક્રીડાશ્રાન્તોઽ પિ પુત્રક ॥
પ્રતીક્ષતે ત્વાં દાશાર્હ ભોક્ષ્યમાણો વ્રજાધિપઃ ।
એહ્ય્ આવયોઃ પ્રિયં ધેહિ, સ્વગૃહં યાત બાલકાઃ ॥[ભ્પ્ 10.11.16-7]
[23] તતો માતૃ-હર્ષણાય નિવર્તયિતું કૃષ્ણં કર્ષતિ સઙ્કર્ષણે, સચ્છલ-પ્રોત્સાહનં તમ્ એવ ભણતિ સ્મ-
ધૂલિ-ધૂસરિતાઙ્ગસ્ ત્વં તાત મજ્જનમ્ આવહ ।
જન્મર્ક્ષં તેઽ દ્ય ભવતિ વિપ્રેભ્યો દેહિ ગાઃ શુચિઃ ॥[ભ્પ્ 10.11.18]
[24] પુનસ્ તદાનીમ્ એવ ગૃહાદ્ આગતાન્ બાલાન્ આકલય્ય સ્પૃહાં બૃંહયન્તી બભાષે,
પશ્ય પશ્ય વયસ્યાંસ્ તે માતૃ-મૃષ્ટ-સ્વલઙ્કૃતાન્ ।
ત્વં ચ સ્નાતઃ કૃતાહારો વિહરસ્વ સ્વલઙ્કૃતઃ ॥[ભ્પ્ 10.11.19]
[25] તદ્ એવં બાલ્યમ્ એવારભ્ય વિપ્ર-પોષણાદ્ આત્મનસ્ તોષ ઇતિ તદ્ આરમ્ભાય સ્તમ્ભમાનમ્ આહ્વાનાદિ-લક્ષ્યેણ લઘુ લઘુ સમીપમ્ આસન્ના સ-રામં રામાનુજં ભુજયોર્ ગૃહીત્વા ગૃહમ્ આનિનાય ।
[26] તતશ્ ચ, જન્મર્ક્ષં તે ઇતિ મિથ્યા-કથ્યમાનમ્ અપિ તેન ગૃહીતં નિતરામ્ એવ ગૃહીતવતી વ્રજરાજ-ગૃહિણી તત્ પર્વ, યત્ર દુષ્ટ-દૃષ્ટિ-નિવારણાય સ-યન્ત્રા મન્ત્રા મુહુર્ વિન્યાસમ્ ઊહુઃ ।
[27] તદ્ એવમ્ અવધાય સ સર્વ-દર્શઃ શ્રીમાન્ ઉપનન્દઃ પરામમર્શ, સત્યમ્ આશઙ્કિતં પ્રજાં પ્રતિ પ્રજાવત્યોર્ અનયોઃ પ્રજાવત્યોઃ, યદ્ ઇદં ગોષ્ઠ-પ્રકોષ્ઠમ્ અવદુષ્ટમ્ ઇવ દૃશ્યતે । ભવતુ, વ્રજરાજ-સમાજમ્ અનુ વિચારયિષ્યામઃ ।
[28] તત્પત્ની પ્રાહ-વિચારઃ પુનસ્ તત્રભવત્ય્ એવ સ્થાસ્યતે ।
[29] અથ પ્રાતર્ એવ ગો-વ્રજ-વ્રજાન્ત-સ્થાયાં સર્વાસ્થાસ્પદ-વ્રજરાજ-સમાજ-રાજમાનાયામ્ આસ્થાન્યાં મિલિતા ગોપાલા ગોપાલ-નાદિ-સૌકર્યં નાત્રેતિ પર્યાલોચયામાસુઃ-
[30] ચિરવાસેનોત્સન્નતાસન્ન-વનતયા બૃહદ્વનસ્ય । તત્ર તુ વયો-જ્ઞાનાભ્યાં વૃદ્ધઃ શ્રી-રામ-કૃષ્ણ-પ્રેમ્ણા સમૃદ્ધઃ સ્વાઙ્ક-પલ્યઙ્કં સદ્-અલઙ્કરિષ્ણુના મધ્યે મધ્યે ચ ચિબુકં ગૃહીત્વા વિતથ-પ્રશ્નમ્ આચરિષ્ણુના તત્ તદા ક્રીડનક-યાચ્ઞા-સતૃષ્ણેન કૃષ્ણેન લભ્યમાનાનન્દઃ શ્રીમાન્ ઉપનન્દઃ પ્રાવોચદ્ અખિલ-રોચનમ્ । ઇહ ચ વ્રજરાજસ્ય સઙ્કોચમ્ અવલોચયન્ બાલ-પ્રજા-માત્રસ્ય હિત-પક્ષમ્ ઉપલક્ષયામાસ । યથા-
æઇહ ન સ્થેયમ્ઽ ઇતીત્થં વ્રજ-હિતમ્ ઉક્તં ભવદ્ભિર્ યત્ ।
તત્ પુનર્ અતિબાલાનાં હિત-પ્રધાનં મમ સ્ફુરતિ

[ઉપગીતિ]
સહજનિ-જનિતે યન્ મમ પર-પર-યત્નેન રક્ષિતેઽ પ્ય્ અત્ર ।
જાતં વિપ્લવ-જાતં, તસ્માત્ કિં સ્યાદ્ ઇહોર્વરિતમ્?

[આર્યા]
તત્-તદ્-ઉપદ્રવ-જાતે કેવલ-પરમેશિતૂ રક્ષા ।
તસ્મિન્ ભારં દદ્યાદ્ ઇતિ ચ ન ખલુ તત્-પરૈર્ ઇષ્ટમ્

[ઉદ્ગીતિ]
ચલતા દ્વયમ્ અનુચિન્ત્યં: ત્યાજ્યં ગમ્યં ચ યદ્ ધામ ।
ત્યાજ્યં દુઃખ-નિદાનં, ગમ્યં સુખિતા-નિધાનં તુ

[ઉપગીતિ]
સ્થાનં તદ્ અપદેયં, યદ્ ઇહ પરત્ર ચ ઘટેત દુઃખાય ।
બૃહદ્-આખ્યં વનમ્ અનુપદમ્ ઐહિક-દુઃખાય સામ્પ્રતં જાતમ્

[ગીતિ]
સ્થાનં તદ્ ઉપદેયં, યદ્ ઇહ પરત્ર ચ ઘટેત સૌખ્યાય ।
વૃન્દાવનારણ્યં ચાદઃ સમસ્ત-સુખતમમ્ અતીવ પુણ્યં ચ

[ગીતિ]
ગોવર્ધન ઇતિ નામા યત્રારણ્યે ગિરિઃ સ્ફુરતિ ।
તત્ ખલુ ગો-જાતીનાં ગોપાનાં ચાસ્તિ સર્વસ્વમ્

[ઉપગીતિ]
ગોપાઃ કાનન-કરદા ગ્રામાદીનાં વિનિશ્ચયાભાવાત્ ।
તદ્ અપર-કાનન-ગમને રાજ્ઞાં ચાજ્ઞા સ્વતઃ-સિદ્ધા

[આર્યા]
સુખતો ભયતો વા યત્ કૃત્યં કર્તવ્યતાં યાતિ ।
શીઘ્રં યત્ ખલુ કાર્યં વલયતિ શઙ્કામ્ અલં વિલમ્બસ્ તુ

[ઉદ્ગીતિ]
ઉત્થાતવ્યં તસ્માદ્ અસ્માત્ સદ્યો ન કાર્યમ્ આલસ્યમ્ ।
તુલિતા હ્ય્ ઉદ્યમ-કલના કૃત્યં યદ્ યદ્ યદા ક્રિયતે

[આર્યા]
ઇયમ્ અસ્માકમ્ ઉદીક્ષા યુષ્મભ્યં યદિ તુ રોચમાના સ્યાત્ ।
પર-વીક્ષિતેઽ પિ વસ્તુનિ બહુ-સમ્મતિર્ ઉત્સવં દુગ્ધે

[આર્યા]
ભવતિ તુ ચેદ્ ઇહ ભવતાં સમર્થના તર્હિ ગાવઃ પ્રાક્ ।
સમ્યક્ પાયિત-વત્સાશ્ ચરન્તુ વૃન્દાટવી-વર્ત્મ

[ઉપગીતિ]
પશ્ચાત્ પટ-ગૃહ-શકટાન્ય્ અટન્તુ ગૃહ્યં સમસ્તમ્ આદાય ।
વિધિ-વિધિ-સિદ્ધા સેયં વ્રજનાદ્ વ્રજતા હિ ગોદુહાં સદને

[ગીતિ]
તતશ્ ચ,
તદ્ વાક્યં પશુપ-સમૂહમ્ ઊહ-શૂન્યં
સ્વાર્થાય સ્વયમ્ અનુગમ્ય કલ્પતે સ્મ ।
સાધર્મ્ય-સ્પૃશિ મૃદિ પશ્ય બીજ-ભેદઃ
સ્ફીતઃ સ્યાત્ ફલતિ ચ તત્ર નાપરત્ર

[પ્રહર્ષિણી]
[31] તદ્ એવં પૌર્ણમાસીમ્ અપિ વિજ્ઞાપ્ય સમનુજ્ઞાપ્ય પુરતઃ પ્રસ્થાપ્ય ચ શીઘ્રમ્ ઉત્થાપ્યતાં વ્રજઃ ઇતિ દુન્દુભિ-નિર્ઘોષણયા કૃત-પોષઃ સોઽ યં ઘોષઃ સ્વ-નિરુક્તિમ્ એવાતિરિક્તતયા વ્યક્તવાન્ । ગવ્યાનાં માનુષ્યકાનામ્ અપિ કોલાહલાન્ મહા-ઘોષાસ્પદતા હિ ઘોષતા નિર્દિષ્ટા । યથા,
તદા વ્રજે કલકલ-કોટિર્ ઉત્થિતા
હિહી-હિહી-જિહિ-જિહિ-કાર-મિશ્રિતા ।
ઘડદ્ ઘડદ્ ઘડદ્ ઇતિ શાકટા-રવઃ
સ-વાદ્યકઃ પુનર્ અખિલં-ગિલઃ સ્થિતઃ

[*જભજસગ]
આરોપ્યાનસિ વૃદ્ધાદીન્ સ્વયમ્ ઊઢ-શરાસનાઃ ।
ગૌરવેણ ગવાં ગોપા યયુર્ વિક્રમમાણતામ્

[અનુષ્ટુભ્]
[32] તતશ્ ચ સઙ્ક્રીડતિ શકટ-વર્ગે સઙ્ક્રીડમાને સતિ,
શકટ-ગૃહાટન-ચર્યાં પર્યાકલયન્ વિદૂર-ગો લોકઃ ।
વ્યતિષજ્યાવદદ્ એતદ્ ગ્રામઃ કશ્ચિચ્ ચરિષ્ણુર્ અસ્તીતિ

[ગીતિ]
પથિ તુ,
એકો ધાવતિ કશ્ચનાહ્વયતિ કોઽ પ્ય્ અત્રોત્તરં ભાષતે
કશ્ચિત્ તત્ર નિવૃત્ય ગચ્છતિ નિજં સમ્ભાલયત્ય્ અન્યકઃ ।
સર્વો ગાયતિ કૃષ્ણ-બાલ્ય-ચરિતં બાષ્પાયતે સ્તમ્ભતે
સ્વિદ્યત્ય્ એજતિ રોમહર્ષમ્ અયતે વૈવર્ણ્યમ્ આસીદતિ

[શાર્દૂલ]
આરૂઢ-શકટા ગોપ્યો વ્યૂઢ-નવ્ય-પરિષ્ક્રિયાઃ ।
અમન્દં જગુર્ આનન્દાદ્ આનન્દાન્ નન્દ-નન્દનમ્

[અનુષ્ટુભ્]
યથા,
નન્દ-મહી-પતિ-જાત નન્દ યશોદા-માત ।
જન્મ-મહા-મહ-દિગ્ધ રમિત-સમસ્ત-સ્નિગ્ધ ॥ધ્રુ ।
સ્પર્શાદિત-વિષ-યોષ અપરિચિતાપદ-દોષ ।
શકટ-વિઘટ્ટન-શેષ ગોકુલ-પુણ્ય-વિશેષ ॥
કૃત-નામભિર્ અભિરામ સન્તત-રામા-રામ ।
રિઙ્ગ-ભૃતાઙ્ગ-નરઙ્ગ અઙ્ગીકૃત-સખિ-સઙ્ગ ॥
લઙ્ઘિત-મારુત-ચક્ર નન્દિત-ગોકુલ-શક્ર ।
વત્સ-વિમોચન-મોદ વ્રજ-જન-શર્મ-યશોદ ॥
સર્વાનન્દન-ચૌર્ય તસ્મિન્ દર્શિત-શૌર્ય ।
અયિ દામોદર-લીલ અખિલ-સુખ-પ્રદ-શીલ

[2 x 3 ગણસ્] ઇતિ ।
[33] તદ્ એવં ગાયન્ત્યસ્ તદ્-દર્શનસ્ય નાથમાના વ્યત્યતિક્રામન્તિ સ્મ-
તદા યશોદા-રોહિણ્યાવ્ એકં શકટમ્ આસ્થિતે ।
રેજતુઃ કૃષ્ણ-રામાભ્યાં તત્-કથા-શ્રવણોત્સુકે ॥[ભ્પ્ 10.11.34]
[34] તત્ર સ્થિતિર્, યથા:
મણિ-ખચિત-સુવર્ણ-ચિત્ર-વર્ણે
શુચિ-મૃદુ-તુલિકયાનુકૂલ-મધ્યે ।
ગૃહ-નિભ-શકટે વિરેજતુસ્ તે
સુત-રુચિ-રોચિષિ રોહિણી-યશોદે

[પુષ્પિતાગ્રા]
[35] તત્-કથા તુ દ્વિ-વિધા, તત્-સમ્બન્ધિની, તત્-કર્તૃકા ચ । પૂર્વા યથા,
સ્નિગ્ધા નાર્યઃ શકટમ્ અભિતો માતરૌ પુત્રયોસ્ તૈર્
જ્ઞાતાજ્ઞાતૈર્ અખિલ-ચરિતૈર્ ધિન્વતે સ્માવિશેષાત્ ।
પ્રેમ્ણઃ સેયં પ્રકૃતિર્ અખિલાશ્ચર્ય-રૂપા યદ્ ઉચ્ચૈઃ
સર્વં સ્વીયં વિષયમ્ અમનઃ-સ્પૃષ્ટ-તુલ્યં કરોતિ

[મન્દાક્રાન્તા]
[36] ઉત્તરા યથા-
કૃષ્ણ ઉવાચ-માતઃ, ક્વ નુ ખલુ ગચ્છન્તઃ સ્મ?
[37] માતા પ્રાહ-પુત્ર, વૃન્દાવન-નામનિ વન-ધામનિ ।
[38] કૃષ્ણ ઉવાચ-કદા સદનમ્ આયાસ્યામઃ?
[39] માતા સસ્મિતમ્ આહ-વત્સાસ્મદ્-અનુષઙ્ગત એવ સઙ્ગચ્છમાનં તદ્ આસ્તે ।
[40] કૃષ્ણ ઉવાચ-ક્વ નુ નિરૂપ્યતામ્?
[41] રામઃ પ્રહસન્ન્ આહ-કૃષ્ણ, પાકાદિ-નિત્ય-કૃત્ય-સન્નિવેશ-દેશાધઃ-પ્રદેશાન્ મહા-શકટ-વેશાન્ ગૃહાન્ નિકટત એવાટતઃ પશ્ય ।
[42] કૃષ્ણઃ સાશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા શ્રી-રામં સ્પૃષ્ટ્વા જહાસ, પુનર્ ઉવાચ ચ, તથ્યમ્ ઇદં કથ્યતે સ્મ । યસ્માદ્ વિદૂર-ક્ષિતિગા અપિ ક્ષિતિ-રુહાસ્ તથા લક્ષ્યન્તે ।
[43] માતા તુ રોહિણ્યા સહ સ-હાસમ્ આહ સ્મ, પુત્ર, ત એતે તુ ન કુત્રચન ચ ગચ્છન્તિ, કિન્તુ સમ્પ્રતિ તથા પ્રતીયન્તે માત્રમ્ ।
[44] કૃષ્ણઃ સ-તૃષ્ણમ્ ઉવાચ-ભવતુ, તદ્ વૃન્દાવનં કુત્ર?
[45] રોહિણ્ય્ આહ-પુત્ર, યમુનાયાઃ પારે ।
[46] રામ ઉવાચ-એકા યમુના દૂરતઃ પશ્ચાન્ ન્યસ્તા, પુરતઃ કિમ્ અન્યાપ્ય્ અસ્તિ?
[47] માતા સહાસમ્ આહ-પુત્ર, કુત્રચિદ્ અપિ મનાગ્ અપિ ન વિચ્છિન્ન-ગમના સા ।
[48] રામસ્ તુ માતૃ-મુખં સાશ્ચર્યતયા સ-સુખ-ચર્યં પશ્યતિ સ્મ । [49] કૃષ્ણ ઉવાચ-તત્ર-ભવતા કિલ ન તર્કિતં, યત્ ખલ્વ્ ઇત ઇવ તત્રાચ્છ ગચ્છન્તી સા દૃશ્યતે સ્મ ।
[50] તદ્ એવં તયોઃ સોલ્લાસં હાસં બિભ્રતોઃ પુનઃ કૃષ્ણઃ સ-તૃષ્ણમ્ ઉવાચ-લઘુ-માતઃ, કા તત્ર શાત-સમ્પદ્ અસ્તિ યદ્ એતાવતા પ્રયાસેન પ્રયાસ્યામઃ?
[51] રોહિણ્ય્ આહ-પુત્ર, ક્રીડા-સ્થાનાનિ ક્રીડનકાનિ ચ બહૂનિ સન્તિ ।
[52] કૃષ્ણઃ સહર્ષં સઙ્કર્ષણ-નિષ્કલઙ્ક-વિધોર્ અઙ્કં નિજ-શ્યામ-ધામ્નાલઙ્કુર્વન્ન્ એવ સાઙ્ગ-પ્રણયતયા સમુત્તાનિતાઙ્ગસ્ તન્-મુખમ્ ઉન્મુખં પશ્યન્ વિહસન્ વિલસન્ મુહુર્ લુઠતિ સ્મ । [53] સઙ્કર્ષણસ્ તુ તન્-મુખમ્ અનુ મુખં નિધાય મુહુર્ વિહસિત-લીલાં વિધાય ચિરાય તં હાસયતિ સ્મ ।
[54] અથ યમુના-તરઙ્ગ-સઙ્ઘ-સઙ્ગત-મારુત-દિગ્ધ-સ્નિગ્ધ-વન-લેખેયમ્ આસન્ના ઇતિ માતૃ-યુગલ-સંલાપં નિશમ્ય સમ્યગ્ ઉત્થિતઃ કૃષ્ણઃ સઙ્કર્ષણ-સઙ્કરઃ પ્રાગ્ અજ્ઞાતાન્ જ્ઞાતાન્ અપિ નગ-મૃગ-ખગાન્ હસન્તીભિઃ સ્ખલિત-દન્તીભિર્ વિવાદતઃ સર્વાન્ અપૂર્વાન્ ઇવ પૃચ્છન્ન્ ઉત્તરમ્ આયચ્છંશ્ ચ તત્-કૂલાનુકૂલ-વનમ્ આસસાદ ।
[55] તત્ર પ્રશ્નોત્તરે યથા-
કોઽ સૌ વૃક્ષઃ સમન્તાદ્ અનિશ-ચલ-દલઃ? પિપ્પલઃ । કોઽ ણ્ડ-કોટિં
સૂતે? સોડુમ્બરાખ્યઃ ક ઇહ ઘન-જટા-વ્યાપ્ત-મૂર્તિર્? બટઃ સઃ ।
ઇત્થં નવ્યાં વનાન્તર્-ગતિમ્ અનુ જનની-ડિમ્બ-સંવાદ-જાતં
લોકં પીયૂષ-વર્ષૈર્ અસુખયદ્ અખિલં તત્ર તત્રાતિચિત્રમ્

[સ્રગ્ધરા]
કિં ચ-
ગૌરાઃ કૃષ્ણ-પ્રધાનાપ્લુત-ગતિ-પશવઃ કે રમન્તે? હરિણ્યઃ
કે વામી સૈરિભાશ્વ-પ્રતિમ-તનુધરા? રોહિષાખ્યાઃ પ્રસિદ્ધાઃ ।
કે શૃઙ્ગાનેકશાખા-શવલિત-વપુષઃ? શમ્બરાખ્યાસ્ તદ્ એવં
માતુર્ ગીર્-જ્ઞાત-નામા સ જયતિ સ-બલો નન્દ-ગોપાલ-બાલઃ

[સ્રગ્ધરા]
અપિ ચ-
ચિત્રઃ કોઽ પિ? મયૂરઃ ક ઇહ મૃદુકુહૂગાયકઃ? કોકિલાખ્યઃ
કો વક્તું વષ્ટિ વાણીં નરવદ્ અપિ? શુકઃ પુષ્પગઃ કશ્ ચ? ભૃઙ્ગઃ ।
ઇત્થં માતૃ-દ્વયેન પ્રથમ-વન-ગમે સંલપન્તૌ હસન્તૌ,
બાલૌ ગોપાલ-રામૌ વ્રજ-કુલ-મહિલાઃ શર્મભિઃ સિઞ્ચતઃ સ્મ

[સ્રગ્ધરા]
અથાગતાસ્ તરણિ-સુતા-તટં વ્રજ-
પ્રજા-વ્રજાઃ સ-શકટ-ધેનુ-સઙ્કટમ્ ।
સ-સમ્ભ્રમં તરિતુ-મનસ્તયા ચ તે
પરસ્પરં કલકલ-કીર્ણમ્ અભ્રમન્

[જભસજગ]
[56] તતશ્ ચ દ્વાવ્ અપિ ભ્રાતરૌ માતરૌ વિહાય, પરમમ્ ઉન્નતતમં વ્રજેશિતુઃ પિતુઃ શકટમ્ આગતાવ્, ઊર્ધ્વ-સ્થિત્યા દલદ્-ઇન્દીવર-સુન્દરતા-શાલિ-કાલિન્દીં પ્રાણિ-વૃન્દ-પ્રીણિ વૃન્દાવનમ્ અપિ ફુલ્લ-દૃશા દદૃશતુઃ ।
[57] શ્રી-વ્રજેશ્વરાદયસ્ તુ પરસ્પરમ્ ઊચુઃ-અહો, રૂપમ્ ઇહ પારીણ-વન્યા-સમ્બન્ધિન્યા ભાસ્વત્-કન્યાયાઃ, યા ખલુ પ્રતિબિમ્બ-સંવલનયા વૃન્દાવનાન્તમ્ અન્તર્-વહન્તી વિચિત્ર-ચિત્ર-પટ્ટ-પટવદ્ આચરતિ । [58] અહો મધુરીણાં સાધુ-રીતિર્ અસ્ય ચ વૃન્દાવનસ્ય, યત્ ખલુ નીલાભં સિત-પીત-લોહિત-પ્રસૂનાલિભિર્ નિઃસરદ્-આસાર-વિદ્યોતમાન-વિદ્યુત્-કાન્તિ-રોહિત-રોહિત-નીરદ-વદ્ આભાસમાનં દૂરતોઽ પ્ય્ અમૃત-પૂરમ્ અર્પયતિ । યસ્ય ચાકૃષ્ટ-ત્રિપિષ્ટપ-પદ-ષટ્પદ-પદતયા વ્યક્ત-દૌર્લભ્યં સમાકર્ષિ-સૌરભ્યં ઘ્રાણાભ્યાગતાનાં દૂરમ્ આરભ્ય પ્રત્યુદ્ગમિ સભાજક-સભ્ય-વૃન્દમ્ ઇવ લભ્યતે । [59] યસ્ય ચ વિચિત્ર-પત્રિ-કૃત્રિમ-કલ-કલિલ-કાકલી-સઙ્કુલ-કોલાહલ-કુલમ્ આકર્ષણ-મન્ત્ર ઇવાર્થ-ગ્રહણં વિનાપિ સ-કર્ણકં જન્યું નિજાશ્રયાભ્યર્ણમ્
આકર્ષતિ ।
[60] તદ્ એવં પશ્યતોઃ શૃણ્વતોર્ અપિ સ-તૃષ્ણયો રામ-કૃષ્ણયોર્ ગોપાઃ ગાઃ પારયિતું વ્યાપારં કારયામાસુઃ,
નીરં તરણિ-કન્યાયાસ્ તીરં ચ તરણે તદા ।
ગો-મયં ગોમય-મયં ક્ષણાદ્ અજનિ સર્વતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[61] તીર્ણાસુ ગોષુ તથા કર્ણીરથાદ્ અવતીર્ણાસુ પરિજન-પરિચ્છદ-સહિતાસુ ગોપ-વનિતાસુ, કાશ-કુશ-શર-વંશ-વરૈર્ અલઙ્કર્મીણ-નિર્મિત-પરસ્પર-નદ્ધ-પ્લવ-રાજી રાજ-પદ્ધતિર્ ઇવાસમ્બાધતયા સાધિતા । [62] તતશ્ ચ પારાવારીણ-ભૂમ્યોર્ એકતાયાં કૃતાયામ્ અવારીણમ્ ઇવ પારીણમ્ મધુપુરી-કાલીય-હ્રદયોર્ અન્તરાલં તદ્ વન-ભાગં સર્વ એવ ગાયન્તઃ પ્રહસન્તઃ ક્રીડન્તશ્ ચ શકટ-ઘટયાપિ પ્રવિવિશુઃ । તદ્ એવમ્ એવોક્તમ્,
વૃન્દાવનં સમ્પ્રવિશ્ય સર્વ-કાલ-સુખાવહમ્ ।
તત્ર ચક્રુર્ વ્રજાવાસં શકટૈર્ અર્ધ-ચન્દ્રવત્ ॥[ભ્પ્ 10.11.35] ઇતિ।
[63] રામ-કૃષ્ણાઉ ચ બદ્ધ-તૃષ્ણાવ્ આસાદિત-તીરોપકણ્ઠાવ્ ઉત્કણ્ઠયા ભુવિ શકટાદ્ ઉત્પ્લુતૌ પ્લુત-સમ્પ્લુતાહ્વાનતઃ સુખ-સમન્વિતં સખીન્ અન્વગ્ વિધાય પ્રત્યગ્રમ્ અપિ પ્રત્યગ્રાયમાણ-વૈચિત્રી-ગહણં ગહનમ્ અવગાહમાનૌ સવ્યાપસવ્યયોઃ પશ્યન્તૌ ચરણ-ચારિતામ્ એવાચરિતવન્તૌ । તદા ચ કિમ્ અન્યદ્ વર્ણનીયમ્, સમસ્તં વૃન્દાવનમ્ અપિ કૃષ્ણેન સ્પૃષ્ટં હૃષ્ટમ્ એવ નિર્ણીય પરામૃષ્ટમ્ । યતઃ,
યદ્ ગાનં વિપિનસ્ય કોકિલ-કલે નૃત્યં લતા-વિભ્રમે
રોમ્ણામ્ ઉત્થિતમ્ અઙ્કુરે ચ કવિતં યોગ્યાન્ નિદાનાદૃતે ।
તન્ મિથ્યા યદિ કૃષ્ણ-સઙ્ગતિ-વશાત્ તસ્મિંસ્ તથા વર્ણ્યતે
સત્યં તર્હિ સદાપિ તત્ તદ્ અખિલં યસ્માદ્ દરીદૃશ્યતે

[શાર્દૂલ]
[64] તતશ્ ચ તૌ ક્વચિદ્ વિક્રમણેન ક્વચિત્ તુ સ્નિગ્ધ-જન-સ્કન્ધાદ્ય્-આક્રમણેન બન્ધુભિર્ આસ્વાદ્યમાનાનવદ્ય-લાલિત્યામૃતૌ શુભ-શકુન-સમ્ભૃતૌ વત્સ-ક્રીડનાભિધ-યમુના-ઘટ્ટતઃ સટ્ટીકરાખ્યં પ્રદેશમ્ આસેદતુઃ ।
[65] અથાવતરણ-તુર્ય-ઘોષ-જાતે રાજ્ઞા સમનુજ્ઞાતે, તં પશ્ચાન્ નિધાય દક્ષિણ-પશ્ચિમામ્ અગ્રે વિધાય સર્વે સમાકીર્ણ-વિસ્તીર્ણ-દેશતયાવતીર્ણાઃ ।
લોક-હૂતિ-વ્યક્ત-ચેષ્ટં તદા નન્દાદિ-વેષ્ટિતમ્ ।
વૃન્દાવનમ્ ઇદં રેજે સુપ્ત-જાગરિત-પ્રભમ્

[અનુષ્ટુભ્]
તત્ર ચક્રુર્ વ્રજાવાસં શકટૈર્ અર્ધ-ચન્દ્રવત્ ।
યદ્-અન્તઃ-પૂરિતં ગોભિઃ ક્રમેણ ઘન-રીતિભિઃ

[અનુષ્ટુભ્]
શ્રી-હરિ-વંશે ચ,
નિવેશં વિપુલં ચક્રે ગવાં ચૈવ હિતાય ચ ।
શકટાવર્ત-પર્યન્તં ચન્દ્રાર્ધાકાર-સંસ્થિતમ્ ॥ઇતિ । [2.9.20-1]
[66] એવં તદ્દિને શકટૈર્ એવ ચક્રુઃ, દિનાન્તરે તુ,
કણ્ટકીભિઃ પ્રવૃદ્ધાભિસ્ તથા કણ્ટકિભિર્ દ્રુમૈઃ ।
નિખાતોચ્છ્રિત-શાખાભિર્ અભિગુપ્તં સમન્તતઃ ॥ઇતિ । [2.9.22]
ગો-પુરસ્ય પુરઃ કૃત્વા ગોવર્ધન-ધરાધરમ્ ।
ગોપ-વાસઃ સ તત્રાસીન્ નગોપ-વસતિર્ યતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
પૌરસ્ત્ય-વસ્ત્ય-ત્યાગેઽ પિ તત્-તન્-મર્યાદયાચિતઃ ।
વ્રજાકારસ્ તથૈવાસીત્ કૃષ્ણાપારે યથા સ્થિતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
અષ્ટ-ક્રોશીમ્ આયતં ગોષ્ઠમ્ એતન્
મધ્યે તસ્મિન્ વિસ્તૃતં ચાર્ધમ્ અસ્યાઃ ।
એતન્ માનં ચાત્ર લોકસ્ય દૃષ્ટ્યા
શક્ત્યાનન્તાચિન્ત્ય-ધામત્વમ્ એવ

[શાલિની]
મધ્યે રાજ્ઞઃ સદ્મ તત્-પાર્શ્વતસ્ તદ્-
ભ્રાતૄણાં તદ્-બાહ્યતસ્ તત્ પરેષામ્ ।
યદ્વત્ પ્રેમણ્ય્ અન્તરઙ્ગાદિ-રીતિર્
વાસેઽ પિ સ્યાદ્ ઔચિતી તદ્વદ્ એવ

[શાલિની]
[67] અથ તત્ર પરમ-શર્મણા ગમ્યમાન-સમય-વ્રજે પૂર્વવદ્ વ્રજે ક્રીડા-રતયોર્ અપિ તયોર્ વન-દિદૃક્ષા પુનર્ અતીવ વિલક્ષણા જાતા । તતશ્ ચ પ્રતિદિનમ્ અપિ ગવાવનાય વનાય પ્રયાતેન તાતેન સમં સમન્તત એવ વ્રજતઃ સ્મ । યત્ર-
વૃન્દાવનં ગોવર્ધનં યમુના-પુલિનાનિ ચ ।
વીક્ષ્યાસીદ્ ઉત્તમા પ્રીતી રામ-રામાનુજાતયોઃ

[ભ્પ્ 10.11.36]
યથા,
પ્રાધાન્યાદ્ અતિદિવ્ય-વૃક્ષ-વિતતેર્ વૃન્દાવનં રત્ન-ભૂ-
પલ્યઙ્કાન્વિત-પીઠ-જેતૃ-દૃશદાં વૃન્દસ્ય ગોવર્ધનઃ ।
ગ્લૌ-ચૂર્ણોદ્ભવ-રઙ્ગ-ભૂમિ-વિજયિ-સ્થલ્યાવલેર્ અંશુમત્-
કન્યાયાઃ પુલિનાલિર્ ઉત્સવ-શતં દુગ્ધે સ્મ મુગ્ધં તયોઃ

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
[68] અથ મધુકણ્ઠઃ સમાપનમ્ ઇદં સાઞ્જલિતયા વ્યાનઞ્જ,
ઈદૃશસ્ તનયો જાતસ્ તવ ગોપાધિનાયક ।
પાલ્યં કરોતિ યો વિશ્વં બાલ્યસ્ય ચરિતાદ્ અપિ