ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.10

[69] તદ્ એવં તલ્-લીલાનાં સાક્ષાત્-પ્રથાયાં કથાયાં વૃત્તાયાં પૂર્વ-વૃત્તવત્ તદ્-દિનેઽ પિ સર્વેઽ પ્ય્ આનન્દાનામ્ અખર્વાણાં ખર્વેણ કર્બુરિતા નિજ-નિજાલયં કલયામાસુઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
શ્રી-વૃન્દાવન-દેશે પ્રવેશો નામ
નવમં પૂરણમ્
॥9॥
(10)
અથ દશમં પૂરણમ્
વત્સાસુરાદ્ય્-ઉત્સાદનમ્
[1] અથ પ્રાતર્ અપિ પૂર્વવત્ કથા પ્રથતે સ્મ ।
[2] યથા સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ- અથાનયોર્ અતિબાલ્યાદ્ ઊર્ધ્વ-વિલાસમ્ આરભમાણં સુકુમારં કુમારતા-શેષં વર્ણયિષ્યામઃ । યથા-
મુક્ત-સ્તન્યમ્ ઉદઞ્ચદ્ અઙ્ગવલયં ચાઞ્ચલ્ય-પર્યાકુલં
ખેલા-ચઞ્ચદ્-અખર્વ-નેત્ર-યુગલં શશ્વત્-પ્રહાસાનનમ્ ।
નાના-કૌતુક-ભાવિતં સખિજનક્રીડાવિલાસાસ્પદં
વત્સેક્ષા-સ્પૃહિ રામ-કૃષ્ણ-કલિતં કૌમારમ્ અન્તર્ ભજે

[શાર્દૂલ]
અપિ ચ,
શુભ્રશ્યામૌ નીલ-પીતાભ-વસ્ત્રૌ
શૃઙ્ગી-પારીધ્વાન-શિક્ષાસુ દક્ષૌ ।
ક્રીડા-લોલૌ મિત્ર-વર્ગે વિચિત્રં
ચિત્રીયેતે રામ-કૃષ્ણૌ કુમારૌ

[શાલિની]
[3] એતદ્-અવધિ ચ વસ્ત્ર-પરિધાનં ક્રમેણ નિશ્ચિતં જાતં, યથા-
વસ્ત્રં દધાતિ જનની-નિહિતં પ્રયત્નાત્
ક્ષિપ્રં ચ બન્ધન-ધિયા સ્વયમ્ ઉજ્જહાતિ ।
ભૂયસ્ તદ્ અર્દતિ બિભર્તિ ચ યસ્ય ચાર્ધં
વ્રીડાં વિકલ્પ્ય લઘુ નિત્યયતિ સ્મ કૃષ્ણઃ

[વસન્તતિલકા]
[4] તત્ર નિત્યમ્ એવ ગોજાતમ્ અનુયાતેન તાતેન સહ યાતવન્તૌ સમન્તાદ્ અલં તૌ ભ્રમતઃ । યથા,
અગચ્છતાં તત્ર વને જનાનાં
સ્નેહાર્થિનાં ક્રોડ-ગતૌ પિતુશ્ ચ ।
અપૃચ્છતાં તત્-પ્રતિ-વસ્તુ બાલાવ્
અયચ્છતાં શર્મ ચ રામ-કૃષ્ણૌ

[ઉપજાતિ 11]
[5] તત્ર ચ નિવાર્યમાણાવ્ અપિ વિસ્ફાર્ય્-અહમ્-પૂર્વિકયા ગો-ગોયુગં ગોગોયુગ-યુગં ગો-ષડ્-ગવમ્ અપિ યુગપદ્ વશયન્તાવ્ અક્રીડતામ્ । અનન્તરમ્ અપિ પરસ્પરમ્ અપરસ્પરં સદ્રવમ્ એવ દ્રવન્તૌ વિઘટિત-ધેન્વ્-અનડુહ-સઙ્ઘટ્ટાવ્ ઉદ્ધતા ધેનુર્ વૃષભાન્ અપિ શૃઙ્ગ-ગ્રાહં નિવર્તયતઃ સ્મ । કિં ચ, પઞ્ચકેનાપિ પશૂન્ ગૃહ્ણીતઃ સ્મ ।
[6] દિન-કતિપયે પુનર્ એવં ગત-સમયે તદ્ એતદ્ ઉપધાર્ય વ્રજેશ્વર્યા પતિં પ્રતિ પ્રણય-સ્ફુરદ્-ઉપાલમ્ભં ભણિતં, કિમ્ ઇદમ્ અપૂર્વમ્ ઇવ કુર્વન્તિ તત્ર-ભવન્તઃ? ઇતિ । તેન ચ લજ્જાતઙ્કૌ સજ્જતા તૌ વઞ્ચયતા વનં ચઞ્ચતામુનાનુમતા તં ચ તં ચ સા ચ સા ચ તન્-માતા વન-ગમનતસ્ તનયમ્ અતિપ્રણયાન્ નિરુદ્ધવતી । [7] નિરુદ્ધૌ ચ તાવ્ ઉત્કણ્ઠાવિષ્ઠાવ્ અરોદિષ્ટામ્ । તત્ર ચ કદાચિદ્ અહ્નાય નિહ્નવમ્ આરભ્ય પિતુર્ અભ્યર્ણં ગચ્છન્તૌ, સવયોભ્યઃ સુખં યચ્છન્તૌ વર્ત્માપરિકલ્ય વ્રજબહિર્ ઉપશલ્ય-સ્થૈર્ વત્સ-પાલ્યૈર્ બાલૈઃ કૃત-મેલન્તૌ ખેલન્તૌ તત્-પાલાયમાનૌ મુમુદાતે ।
[8] તદ્ એવં તયોર્ અસકૃત્કૃતિમ્ અનુભૂય ભૂયઃ શ્રી-વ્રજ-ભૂપતી દમ્પતી સુખ-સમ્ભૂયમાનતાયામ્ અપિ ભવ્ય-દૂયમાન-મનસ્તયા મન્ત્રયામાસતુઃ: યદિ ગો-સઙ્ગાવસ્થાનં વિના ન સ્થાતું પારયતસ્, તર્હિ વ્રજ-સદેશ-દેશે વત્સાન્ એવ તાવત્ સઞ્ચારયતામ્ ઇતિ ।
[9] તદ્ એતદ્ એવ વ્રજરાજઃ સહજાદિભિર્ મન્ત્ર-વિદ્ભિઃ સહ મન્ત્ર-સહતયા વિચાર્ય, તન્ત્ર-વિદ્ભિઃ પુણ્ય-દિનમ્ અવધાર્ય, પુણ્યાહ-વાચનાદિકમ્ અપિ સઞ્ચાર્ય તાભ્યાં ગો-બાલ-પાલનારમ્ભમ્ આચારયામ્બભૂવ । [10] તાભ્યામ્ એવ સહ મહા-ગોપાલા મહં વિધાય મનસિ ચ સુખં નિધાય નિજ-નિજ-બાલાન્ વત્સ-પાલાન્ કલયામાસુઃ । યસ્ય ચાદૌ જનની-જનિતેન મજ્જન-સજ્જનેન ભોજન-ભજનેન વસન-વસનેન સદ્-અલઙ્કરણ-ધરણેન વેત્ર-નેત્ર-મુરલી-ગવલાનાં વલનેન ચ બલ-કૃષ્ણૌ શોભાં લેભાતે ।
[11] કૃષ્ણસ્ ત્વ્ આનીતે ઉપાનહૌ નહિ-નહિ-કારેણ બહિશ્ ચકાર, કુલ-પરમ્પરા-ગત-ધન-ગોધન્-સમારાધન-ધર્મ-મર્મ-બાધનં હિ તત્-પ્રસાધન-વશાદ્ ભવતિ ઇતિ । તતઃ કૃષ્ણ-ભાવમ્ અનુભવતા રામેણાપિ તથાનુમતમ્ । [12] દુષ્કર-ગણનાનિ ગોધનાનિ તુ નૂનં કૃત-તદ્-અવધાનાનિ તદ્-આનુકૂલ્યાય પ્રખર-ખર-ખુર-ખનન-ખુરલીભિર્ મૃન્-મય-રેણૂન્ અપિ પુષ્પ-રેણૂન્ ઇવ વિધાય કર્કરાકણ્ટકાદિકમ્ અપિ ખણ્ડશસ્ તથા સન્ધાય તદીય-ચરણ-પ્રચાર-ભૂમિં સુખ-સઞ્ચારતયા કારયામાસુઃ । વસુધા ચ સુધા-સેકમ્ એવ તદીય-ચરણ-સઞ્ચારેણ મન્વાના વૃન્દયા સહ ચ યોગં તન્વાના તદ્-આનુકૂલ્યાવશેષં નિરવશેષં ચકાર । યથા ચ ખદિર-વનાદિકમ્ અપિ સુખ-સઞ્ચારાય સમ્યગ્ અધિકં ભવતિ । [13] યથા ચ
સર્વત્ર તદીય-ચરણ-કિશલયાલય-સૂક્ષ્મ-રેખા-લેખાનામ્ ઉદયઃ સર્વ-મુદ્-અયનં ભવતીતિ પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ ।
[14] તદ્ એવં મહા-મઙ્ગલ-સઙ્ગતતયા વત્સ-ચારણોત્સવમ્ અનુક્રિયમાણે પ્રયાણે સમુદ્ગત-શોભ-સમુદ્ગક-વિચિત્રચ્-છત્ર-ચામર-પટ્ટ-પટાદિ-નાના-સામગ્રી-સઙ્ગ્રહ-વ્યગ્રીભૂત-કરા ભુવન-શુભઙ્કરા જિત-વૃન્દાકરાઃ કિઙ્કર-દારકાસ્ તાવ્ અનુસરન્તઃ કિમ્ અપ્ય્ અન્તઃ-સુખમ્ અનુબભૂવુઃ । [15] તત્ર ચ માતર-પિતરાવ્ આરભ્ય પ્રત્યાગાર-દ્વારં સર્વાભિર્ અનર્વાચીનાભિર્ વર-વર્ણિનીભિર્ મહા-ધનૈર્ નિર્મઞ્છ્યમાનૌ દીપાયમાન-મણિભિર્ નીરાજ્યમાનૌ પ્રફુલ્લ-સુરભિ-પ્રસૂનૈર્ અભિવૃષ્યમાણૌ મઙ્ગલ-સઙ્ઘ-સઙ્ગત-ગીતૈઃ સઙ્ગીયમાનૌ યથાર્હં તદ્-અન્તિક-વચન-કાન્તિ-સન્તતિભિઃ સન્તોષ્યમાણૌ, પુરસ્તાદ્ વિકીર્ણ-વિસ્તીર્ણ-નયનૈર્ નિર્વર્ણ્યમાનૌ ગુરૂન્ અભિવાદ્ય નિરવદ્ય-વાદ્ય-પ્રસાદ્યમાન-કૌતુક-પ્રતતં પ્રતસ્થાતે
। [16] યત્ર દિવ્ય-ગણાશ્ ચ તદ્વદ્ એવ દીવ્યન્તિ સ્મ । તતશ્ ચ-
વેણુ-વેત્ર-દલ-શૃઙ્ગવટીભિઃ
કન્દુક-ભ્રમર-દારુ-નટીભિઃ ।
ક્રીડિનૌ સ-શિશુ-ગો-સુત-જાતે
નીલ-પીત-વસનૌ રુરુચાતે

[સ્વાગતા]
[17] તદ્ અનુ, દૂરતઃ સૂરતતયા પુરતઃ પશ્યદૃશઃ પિતૃતત્સદૃશસ્ તે કાંશ્ચિત્ પ્રૌઢાન્ ઊઢાવધાનાન્ વિધાય, ચારપ્રદેશવિચારમ્ અભિધાય ચ, ક્રમત એવ વ્યુત્ક્રમતઃ ક્રમમાણાઃ સુકૃતિનઃ કૃતિનઃ પરાવવૃતિરે । [18] રામ-રામાનુજાદયશ્ ચ કિઞ્ચિદ્ અઞ્ચિત્વા-
વિસાર્ય વત્સાન્ આવાર્ય પરિતઃ શાદ્વલે સ્થલે ।
ખેલાં ચક્રુર્ મિથો મેલાદ્ આવેલાં ભોજનાગતેઃ

[અનુષ્ટુભ્]
યથા,
વેણું વાદયતોઃ ફલાદિ કિરતોઃ શિઞ્જત્-તુલાકોટિ-ભાગ્-
અઙ્ઘ્રિભ્યાં ક્ષિપતોર્ વૃષાનુકરણૈઃ સંયુધ્યતોર્ એતયોઃ ।
ભ્રાત્રોર્ નિર્જયિનોર્ મિથો દ્રવ-વશાદ્ ઉચ્ચૈઃ સખાયશ્ ચ તે
પાર્ષ્ણિ-ગ્રાહતયા યુધં વિદધતઃ કોલાહલં ચક્રિરે

[શાર્દૂલ]
[19] તતશ્ ચ તૌ વત્સાંસ્ તૃણૈર્ આપ્યાય્ય જલમ્ આપાય્ય સર્વાન્ વિલોકિતવન્તૌ । શ્રી-કૃષ્ણસ્ તુ તેષુ કસ્યચિદ્ ગણ્ડાદિ-કણ્ડૂતિ-ખણ્ડનેન બાહુ-દણ્ડ-કૃત-કણ્ઠાવગુણ્ઠનેન, માતરં મિલિતુમ્ ઇચ્છસિ? મેલયિષ્યામિ ઇતિ તત્-કર્ણે મિથઃ કપોલ-મેલન-પૂર્વક-વૃથા-વર્ણનેન ચ તમ્ ઉપચર્ય સુખમ્ ઉપલબ્ધવાન્ ।
[20] અથ ભ્રાતરૌ સખિભિર્ જલાપ્લવન-કેલિમ્ આચર્ય વન્ય-વેશ-વિશેષમ્ અપ્ય્ આસજ્જ્ય ચરણ-ચર્યયા ચરન્તાવ્ અપૂર્વ-મૃગ-પક્ષિણઃ સમન્તાલ્ લક્ષયન્તૌ વૈલક્ષ્યમ્ આસેદતુઃ । તત્ર ચ,
રુતમ્ અનુકુરુતસ્ તૌ લીલયા યસ્ય જન્તોઃ
સમુદયતિ તદીયં જાતિ-માત્રં તદાશુ ।
ભણિતમ્ અથ વિધત્તસ્ તદ્-વિરુદ્ધસ્ય તસ્મિન્
યદિ ભયમ્ અનુ તસ્માલ્ લીયતે તજ્ જવેન

[માલિની]
[21] તતશ્ ચાહ્નાય મધ્યાહ્નાશનમ્ આદાય સ્વ-સ્વ-ધામતઃ સમાગતાભિસ્ તદ્-ઉચિતાભિર્ વનિતાભિર્ જનિતાનન્દનઃ શ્રીમાન્ નન્દ-નન્દનઃ સખિ-વૃન્દમ્ આનન્દયન્ વાણીય-માન-વેણુ-રણિતેનાકારણયા મઙ્ક્ષુ સઙ્કલયામાસ । સઙ્કલિતાંશ્ ચ સખીન્ એણીદૃશઃ શ્રેણીકૃત્ય ચાદૃત્ય ચ સમુપવેશિતાન્ સુવેશિતાન્ મધ્યમ્ અધ્યાસિત-શ્યામ-રામાન્ ભોજન-કામાન્ ક્રમ-નિશામનયા યામ્ અનયા જેમયામાસુઃ । [22] યત્ર નર્મણા શર્મ-દાનાય કિઞ્ચિત્ કશ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ કશ્ચિદ્ વિશિશ્લાઘે શશ્લાઘે ચ । યત્ર ચ તૈર્ વિવદમાનાનાં સંવદમાનાનાં ચાન્યાસાં વચન-પ્રતિવચન-શ્રવણ-કૌતુકાનન્તરં ધાત્રી-ગણ-પાત્રી કાચિત્ તુ દાસેર-બાલકાન્ પ્રતિ ફેલા-વિસર્જન-રઞ્જનાય પૂર્તિ-વ્યઞ્જનયા ભોજન-વિતૃષ્ણતામ્ અનુચરિષ્ણું
કૃષ્ણં પ્રતિ સ-કાકુ જગાદ-
મયા યત્નાદ્ એતદ્ દ્રવ-મધુરમ્ આરાદ્ ઉપહૃતમ્
જનન્યા રામસ્ય પ્રયતન-યુજા સાધિતમ્ ઇદમ્ ।
ભવન્-માત્રા ચાસ્ય સ્વદન-વિધયે દત્ત-શપથં
મુહુઃ સન્દિષ્ટં તન્ નિખિલમ્ ઉપયુઙ્ક્ષ્વ ત્રયમ્ અપિ

[શિખરિણી]
[23] તદ્ એવં કૌતુક-વિશેષેણ જાતે ભોજન-શેષે રચિતાચમનં તમ્ અનન્ત-ગુણ-કમનં રામ-દામાદિભિઃ સહિતં સહિતં સા પુનઃ કર્પૂર-રસ-પૂર-પૂર્ણ-ખપુર-પૂરિત-સચૂર્ણ-સ્વર્ણ-વર્ણ-પર્ણ-પુટ-દાન-પુરઃ-સરમ્ એવમ્ અવાદીત્, લાલ્ય-પાલ્યમાન-માતૃ-સન્દેશતયા બાલ્યમ્ અપહાય તૂર્ણમ્ એવ વ્રજ-સદનં પૂર્ણમ્ આચરણીયમ્ ।
[24] અથ કિઞ્ચિદ્ દૂરં ગત્વા તસ્ય તેષાં ચ ખેલા-મેલાભિનિવેશં મત્વા ગ્રીવાં પરાવર્ત્ય નર્ત્યમાન-નયનતયા સમર્થાંસ્ તત્-પાલકાન્ બાલકાન્ પ્રત્ય્ ઉવાચ-અરે રે, શીઘ્રમ્ એવાયં પ્રાણયનીયો વ્રજ-ધરણીશ-પ્રણયિન્યાઃ પ્રાણસ્ય પ્રાણઃ ઇતિ ।
[25] તદ્ એવં ગતાસુ તાસુ સાગ્રજઃ સ તુ દુષ્પરિહર-બાષ્પ-ચ્છેદ્ય-સ-પુષ્પ- તૃણ-મુખાન્ વત્સાન્ વ્રજાભિમુખાન્ વિધાય શનૈશ્ ચારયન્ ગાયન્ નૃત્યન્ હસન્ ક્રીડન્ દિવિ-ચરૈર્ બ્રાહ્મણૈર્ બ્રાહ્મણૈઃ સ્તૂયમાનઃ સુમનોભિશ્ ચ સુમનોભિર્ વૃષ્યમાણઃ સ્વગૃહાય વર્ત્મ જગૃહે ।
[26] તતશ્ ચ વત્સાવાસં યાવત્ સાગ્રજ-મિત્ર-વ્રજતયા યથાક્રમં વિક્રમમાનસ્ તત્ર ચ વત્સાન્ સઙ્કૃત્ય કૃત-કૃત્યતયા રમમાણસ્ તલ્-લાવણ્ય-દર્શનેન હર્ષમાનસ્ તત્ પ્રાગ્ એવ સર્વૈર્ વ્રજ-વાસિભિર્ ઉપવ્રજ્યમાનઃ સ્નાનાદિ-પૂર્વકં દિવ્યમ્ અમ્બરં વલયમાનઃ શીઘ્રમ્ એવ ભોજનં ભજમાનઃ પુનર્ અપિ ગો-દોહન-ભૂમિ-ગમનેન સુખં યજમાનસ્ તત્-તન્-માતૃ-નામભિર્ વત્સાન્ હ્વયમાનઃ સમ્ભ્રમતસ્ તદ્-ગમન-વ્યતિક્રમાત્ પ્રહાસ-મય-માનઃ પ્રદુગ્ધાનિ દુગ્ધાનિ ચ તાનિ કિઙ્કર-નિકરેણ ગૃહં હારયમાણઃ પુનર્ આલયમ્ આગમ્ય ક્ષણ-કતિપયં માતરમ્ આનન્દ્ય તામ્ અનુ વિન્દમાનશ્ ચન્દ્ર-શાલિકાં વિશ્રમાય શ્રયમાણઃ પુનર્ સર્વેષામ્ અતિહર્ષં વવર્ષ । પ્રસ્વાપ્ય ચ તં ચ તં ચ સા ચ સા ચ માતા પરિતઃ પરિજન-કુમારાન્
સન્નિધાપ્ય ગૃહ-વ્યવહારાય બૃહદ્-ધામ જગામ ।
[27] તદ્ એવં દિન-કતિપયે પરમ-રમણેન ગમિત-સમયે સ તુ નૃશંસઃ કંસ-નામા યથાર્હ-વર્ણ-કૃત-વર્ણનતઃ સમાકીર્ણ-તત્-તદ્-વૃન્દાવનાગમનાદિ-વૃત્તાન્તઃ સ્વાન્તશ્ ચિન્તયામાસ-
[28] હન્ત, સત્યતા-સારેણ દેવ્યા વચનાનુસારેણ નન્દ-ગોપ-ડિમ્ભતા-દમ્ભ એવ સ કોઽ પિ ગોપિતઃ સમ્ભાવ્યતે, યેન નૂતનાવયવેનાપિ દુઃસહ-મહસઃ પૂતનાદયઃ સહસા ગામ્ભીર્યાવૃત્તેન વીર્યાતિશયેનાલમ્ભનીયતાં લમ્ભિતાઃ । ત્રસ્યતિ ચ તસ્ય નામ-ધામ-વશાન્ મમ હૃદયમ્ । તસ્માદ્ અસૌ છલત એવોત્કલનીયઃ । હન્ત, છલાન્ અપ્ય્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરમ્ અતિરિક્તં યુક્તમ્ એવ તે પ્રયુક્તવન્તઃ । તથાપિ કદર્થિતી-ભૂય વ્યર્થી-ભૂતાઃ ઇતિ વિચાર્ય, પુનર્ અપિ તં પ્રણિધિં સન્નિધિં નિકાય્યતઃ સમાનાય્ય પપ્રચ્છ, અયે, ત્વયેદમ્ અપ્ય્ અવકલિતં, જાતૌ કસ્યાં તસ્યાદરઃ સ્નેહ-ભરશ્ ચ પરમઃ પરામૃશ્યતે?
[29] સ ચોવાચ-દેવ, ગો-વત્સેષુ તદ્-ઉત્સેકઃ પ્રતીયતે ।
[30] કંસ ઉવાચ-સમ્યગ્ ગમ્યતાં નિજમ્ એવ હર્મ્યમ્ । પુનશ્ ચાન્યમ્ ઉવાચ-આકાર્યતાં પુરતઃ સ વત્સાસુરઃ । સ ચ શચી-પતેર્ અપિ ક્લમનઃ । સ-સમ્ભ્રમ-વિક્રમ-ક્રમતયા તેનાનીય સમર્પિતઃ પાનીય-લવવદ્ દ્રવ-પ્રવણતાવસ્થ એવ તસ્થૌ । તેન ચ સમ્બન્ધતામ્ આશંસન્ પાંશુ-સઙ્ઘવલ્ લબ્ધ-ધ્વંસઃ કંસસ્ તૂપાંશુ તં સુતમ્ ઇવ શશંસ, વત્સ વત્સાસુર, ગચ્છ નન્દસ્ય વ્રજમ્ । ગત્વા ચ વત્સાંશ્ ચારયતઃ કુમારયતસ્ તત્-કુમારસ્ય સદેશમ્ આસાદ્ય નિજં વત્સ-વેશમ્ ઉત્પાદ્ય તસ્યાપકારમ્ આરભસ્વ ।
[31] તતઃ સ ચ, યથાજ્ઞાપયન્તિ રાજ્ઞામ્ આજ્ઞાપકાઃ ઇતિ તદ્-વચનાનુપથાત્મા તત્ પ્રતિશાસનાદ્ અત્રાસમ્ એવ તત્રાજગામ । યત્ર સ્વચ્છે વત્સ-ક્રીડન-નામનિ યામુન-કચ્છે તદ્-વિધ-મારક-કર્મા વ્રજ-રાજ-જન્મા વત્સાન્ માનયન્ નયન-વિષયં વિષ-ધરમ્ ઇવ તં ચકાર ।
[32] અથ મત્સરતસ્ તત ઇતઃ સરતસ્ તસ્ય ગન્ધાનુસન્ધાનતઃ કૃત્સ્નાન્ ખટ-દેશમ્ અટતઃ શકૃત્કરીન્ વ્યગ્રં પશ્યતઃ પશ્યન્ન્ અગ્રજં વ્રજરાજ-તનૂજનૂ રહઃ સ-વ્યાજં વ્યજહાર, બૃહદ્-ભ્રાતઃ, પ્રાતર્ અનાયાતઃ પરિચીયતે વા કોઽ યમ્ ઉપતોયં પ્રતીયતે વત્સઃ?
[33] રામ ઉવાચ-ભ્રાતર્, નહિ નહિ ।
[34] કૃષ્ણ ઉવાચ-નિરૂપ્યતામ્ ।
[35] રામ ઉવાચ-ભીષણ-પ્રકૃતિર્ ઇવ પ્રતીયતે ।
[36] કૃષ્ણ ઉવાચ-પૂર્વજ, પૂર્વ-દેવોઽ યમ્ ।
[37] રામ ઉવાચ-સત્યમ્, યસ્માદ્ અસ્માસુ વત્સેષુ ચાકસ્માદ્ અદૃષ્ટિજાદૃષ્ટિર્ અસ્ય દૃશ્યતે ।
[38] કૃષ્ણ ઉવાચ-યદિ ભવદ્-આદિષ્ટં સ્યાત્ તર્હ્ય્ એતં દિષ્ટાન્તમ્ આસાદયામિ ।
[39] રામ ઉવાચ-લોકતઃ કલઙ્કતઃ શઙ્કે ।
[40] કૃષ્ણ ઉવાચ-મરણે દિત્ય-પત્યતા પરમ્ આગત્ય પ્રત્યક્ષી-ભવિષ્યત્ય્ અસ્ય । તતઃ કોઽ પિ નાપવદેત ।
[41] રામઃ સહર્ષમ્ ઉવાચ-દ્વિષન્તપ, સચ્છલમ્ એતં સચ્છલમ્ એવ મન્દં મન્દમ્ અભ્યવસ્કન્દ ।
[42] અથ શ્રીવત્સ-વક્ષાશ્ ચ વત્સાન્ અન્યાંશ્ ચુચુકારેણ સન્નિધાનઃ કણ્ઠ-ગણ્ડ-પિચિણ્ડાદૌ કણ્ડૂમ્ અપનયમાનઃ, સર્વતઃ ક્રીડન્ ગાયન્ પર્વ તન્વન્ન્ ઇવાસીત્ ।
[43] તતસ્ તસ્યાપિ લબ્ધ-છિદ્રં-મન્યસ્ય, કૂટ-મય્યા સ્વ-કણ્ડૂતિ-વિઘટનેચ્છયા નિકટમ્ અટતસ્, તદ્ અકર્કશ-મુદ્રયા સહસા તાન્ હિત્વા તં સ-પુચ્છ-પાદં ગૃહીત્વા ભ્રમયામાસ ।
યાવચ્છઃ પરિવર્તનં ભ્રમયતા વત્સસ્ય ચક્રેઽ મુના
તાવચ્છઃ પ્રતિપત્ ક્રમાન્ નિરગમદ્ રૂપાન્તરં ચાગમત્ ।
ક્રીડાયાઃ ફલ-પાતનાર્થમ્ ઇવ ચ ક્ષિપ્તે કપિત્થોપરિ
જ્ઞાતૃત્વં નટવત્ કલાં ચ પૃથુકાસ્ તે તસ્ય શશ્લાઘિરે

[શાર્દૂલ]
અથ દેવૈઃ પ્રસૂનાનિ વૃષ્ટાનિ હસિતાનિ ચ ।
ન નાસયા ન ચ દૃશા ભિન્નતાં નેતુમ્ ઈશિરે

[અનુષ્ટુભ્]
[44] તદ્ અનુ ચ પરિહાસ-ભાસમાન-હાસં દિવ્ય-સભાસદસ્ તદ્ ઇદમ્ અવદંશ્ ચ, નૂનમ્ એતદ્ એવ દેવ-વૈરિ-વૈરિણસ્ તાત્પર્યં પર્યવસ્યતિ ।
વયં ગાં ગોપાલાઃ પરિચિનુમહે તદ્-દ્વિષમ્ અપિ
પ્રતિચ્છન્ને રૂપેઽ પ્ય્ અનુમિતિ-નિદાન-વ્યતિકરાત્ ।
અતો રે રે વત્સાકૃતિ-સુરરિપો મદ્-વિધ-કરાત્
કથં તે મોક્ષઃ સ્યાદ્ ઇહ લષસિ ચેત્ પ્રેત્ય ભવતુ

ઇતિ । [શિખરિણી]
તદ્ એવં-
તૌ વત્સાદ્ અપિ રક્ષન્તૌ સર્વં લોકં રરક્ષતુઃ ।
યદ્-અર્થં પ્રાતરાશાદિ યસ્મિન્ દૈત્ય-વધાદિ ચ

[અનુષ્ટુભ્]
[45] તતશ્ ચ તદ્-દિનેઽ પિ શ્રી-કૃષ્ણ-રામયોઃ સ્વધામ-સમાગમનં જાતમ્, કિન્તુ તદ્-વૃત્તમ્ અનિષ્ટમ્ ઇતિ તદ્-ઇષ્ટ-ગણઃ સર્વ એવાવરિષ્ટ । તચ્ ચ, ન જાને કિં-વદન્તી કિંવદન્તી સ્યાદ્, ઇતિ સચિન્તીભૂય ।
કંસસ્ તુ તસ્માદ્ વત્સપાદ્ અપિ વત્સાસુર-નિર્વાસનમ્ અપસર્પ-મુખાદ્ વિષમ્ ઇવ કર્ણ-રન્ધ્ર-સ્પર્શ-માત્રેણાન્તઃ સમ્ભૂય ભૃશં દૃશૌ નિમીલયામાસ । તેન દશમીમ્ ઇવ દશાં પ્રાપિતઃ । સ તુ મન્ત્રિભિઃ કથઞ્ચિદ્ બહિર્ અવધાપિતઃ સાર્ધમ્ એવ તૈર્ ઇદમ્ અચારુ વિચારયામાસ, હન્ત સમ્ભાવિતા દમ્ભાન્વિતા બહવઃ પ્રસ્થાપિતાઃ, ન તુ તૈર્ ભદ્રં કિઞ્ચિદ્ અપિ સઞ્ચિતમ્ । તેષાં ધીપ્સા-વીપ્સા હિ ન હીપ્સાં ત્રાતવતી, પ્રત્યુત તાન્ એવ પ્સાતવતી । તતઃ કિં કુર્મઃ?
[46] મન્ત્રિણ ઊચુઃ, દેવ, કેવલં બકમ્ અત્ર બલમ્ અવલમ્બામહે, યતસ્ તજ્જાતાવ્ એવ દમ્ભ-સમ્ભારા ગમ્ભીરાયન્તે ।
[47] કંસ ઉવાચ-આં આં, મમ સુહૃત્તમઃ સ એવ કેવલસ્ તત્ર પ્રસ્થાપનાય સ્થાપ્યતામ્ ઇત્ય્ આનાય્ય તથાદિષ્ટઃ સદ્-અનિષ્ટઃ સ દુષ્ટઃ કંસ-પુષ્ટઃ સમ્પ્રતિ બક-સ્થલ-નામાનં નાન્દીશ્વર-ગિરિ-સમીપ-ધામાનમ્ ઉપસરસં પ્રદેશં ભાવિ-કૃષ્ણ-પ્રવેશમ્ અધિગમ્યાભિગમ્ય ગિરિ-શૃઙ્ગ-ભ્રમારમ્ભં દમ્ભં દધમાનસ્ તસ્થૌ । યત્ર તુલ્ય-પર્યાયતયા દમ્ભ એવ ગહ્વરાયતે સ્મ ।
[48] તદા ચ શ્રી-ગોપાલ-વલિતા ગોપાલ-બાલા ગો-બાલાન્ પાલયન્તઃ પાનીયં પાયયન્તઃ કૂલમ્ અનુસ્થાપયન્તઃ સ્વયમ્ અપિ પયઃ-પાનમ્ અયન્તઃ પરસ્પરં સ્નપયન્તઃ સમુત્થાય ચ કલાપયન્તશ્ ચિક્રીડુઃ । કલાપયન્તશ્ ચ પુષ્પાહરણાય પરતઃ પ્રચારમ્ આચેરુઃ, તમ્ આચરન્તશ્ ચ તં બકમ્ ઈક્ષામાસુર્ ઉત્પ્રેક્ષામાસુશ્ ચ: અહો, ગિરિર્ અયં દૂરત એવ કુતઃ? પુરસ્ તસ્ય શૃઙ્ગમ્ । તતઃ સદ્ય એવાદઃ શત-મન્યુના મન્યુના શત-કોટિ-ત્રોટિતમ્ ઇતિ ઘટતે । પુનર્ નિચાય્ય ચ પ્રોચુઃ, નેદં ગિરિ-શૃઙ્ગં સઙ્ગચ્છતે, કિન્તુ જન્તુ-વિશેષઃ સોઽ યં મન્તુમ્ ઇવ ચિકીર્ષન્ન્ અમિતશીર્ષં વર્તતે, યત ઉગ્રમ્-પશ્યતયા ખરતા-ચઞ્ચુ-ચુઞ્ચુતયા ચ બક ઇવ પરામૃશ્યતે ।
[49] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-
આકારાત્ પક્ષિતુલ્યઃ સ્યાદ્ વ્યાપારાન્ ન ચ પક્ષિવત્ ।
બકઃ કિં નવકઃ સાક્ષાત્ કૂટવત્ સ્થિતિર્ ઈક્ષ્યતે?

[અનુષ્ટુભ્]
[50] અત્ર તત્ર જિગમિષન્ન્ એવ સમિષ-શ્લિષ્ટતાવિશિષ્ટં કૂટ-શબ્દં પઠિતવાન્ । [51] અથ સમુદ્દણ્ડ-દણ્ડ-વરણ્ડ-સખિ-મણ્ડલ-મણ્ડિતઃ પુણ્ડરીક-લોચનસ્ તં જાનન્ન્ અપ્ય્ અજાનન્ન્ ઇવ તસ્ય તુણ્ડ-સન્નિધિમ્ એવ ગમનેઽ વધિઞ્ચકાર । સ્પર્શ-વિષ-વિષધર-વિશેષ-કુમારઃ કૌતુકાતિરેક-વશાદ્ ભેકસ્યેવ ।
[52] તતશ્ ચ ગણ્ડૂપદં મન્યમાનઃ સ ચ મણ્ડૂક ઇવ કુણ્ડલિ-પોગણ્ડં તં નિજગાર, ન તુ કિઞ્ચિત્ કુઞ્ચયિતુમ્ અપિ શશાક । કિન્તુ હન્ત, હન્ત, સ્ફૂર્તિં પ્રતિ સન્તમ-સધર્મણા તેન કર્મણા શ્રી-રામ-દામાદીન્ પ્રાણૈર્ વિકલિતાં કલયામાસ ।
સ્વ-ભ્રાતૃ-વીર્યં જનુષા વિદન્ન્ અપિ
પ્રલમ્બ-કારિર્ બક-ચેષ્ટિતેઽ ર્દિતઃ ।
ભૈષ્મીકૃતે તસ્ય ગતૌ યથૈવ સ
પ્રેમા હિ સર્વઙ્ગિલ-ભાવમ્ ઋચ્છતિ

[ઉપજાતિ 12]
[53] અથ બકઃ સ્વ-કણ્ઠાવટે કૃપીટ-યોનિવત્ કપટ-તેજસ્કં તં ઝટિત્ય્ ઉજ્જગાર । તતશ્ ચ, સોઽ યં મમ હૃદયમ્ અભ્રાક્ષીદ્ ઇતિ વિભાવ્ય પુનસ્ તન્ નિગરણ-યોગ્યં નાદ્રાક્ષીત્, કિન્તુ તતઃ પરાઙ્-મુખઃ સ પુનર્ બક ઇવ મૂર્ખઃ સુર-શાત્રવ-બકસ્ તેજો-માત્ર-ગાત્રતયાવગતમ્ અપિ તં ત્રોટિ-કોટિભ્યાં ત્રોટયિતુમ્ ઉદયુઙ્ક્ત । [54] સ તુ શૌટીર્ય-કોટીશ્વરસ્ તત્-ત્રોટી કરાભ્યાં વિઘટયંસ્ તં સ-પાટવં પાટયામાસ, ભીમો જરાસન્ધમ્ ઇવ, બાલો વીરણમ્ ઇવ વા ।
યદા મુરારિં નિજગાર કહ્વસ્
તદા સખાયઃ સબલા મુમૂર્ચ્છુઃ ।
ઉદ્ગીર્ણવાન્ યર્હિ તદાન્વચેતન્
સ્વભાવ-જં પ્રેમ પરાન્ અપેક્ષિ

[ઉપજાતિ 11]
[55] યત્ર વૃન્દારકા દારકાશ્ ચ ક્રમાન્ મુમુદિરે । યથા-
બકાસુરે વત્સસુરારિ-ઘાતિના
હતે સુરા નર્તન-વાદ્ય-વર્તનાઃ ।
તે નન્દનાદ્ અપ્ય્ અતિસેતુતાં ગતા
મલ્લ્યાદ્યમ્ ઉલ્લૂય મુદા વરીવૃષુઃ

[ઉપજાતિ 12]
[56] શ્રી-કૃષ્ણાભિપ્રાયમ્ ઉત્પ્રેક્ષમાણાઃ સાદ્ભુતં પ્રેક્ષમાણા બકમ્ ઉપજહસુશ્ ચ । યથા-
પ્રસારયંસ્ ત્વં ગ્રસનાય ચઞ્ચું
સાહાયકં તત્ર મયાપ્ય્ અકારિ ।
વિદીર્ણમ્ આસીદ્ યદિ સર્વમ્ અઙ્ગં
મમાસ્તિ દોષઃ ક્વ નુ મૂઢ કહ્વ?

[ઉપજાતિ 11]
તત્ર ચ-
યસ્મિન્ બકાસ્યાદ્ ઉદિતેઽ પિ તેઽ ર્ભકા
જિજીવુર્ અસ્મિન્ મિલિતે બકાન્તકે ।
તેષ્વ્ અશ્રુ-કમ્પ-સ્વર-ભઙ્ગ-સઙ્ગતં
વૈવર્ણ્યમ્ ઋચ્છેત્ કિમ્ ઉ વર્ણનીયતામ્

[ઉપજાતિ 12]
[57] અથ સર્વે સમય-વ્યગ્રતયા શીઘ્રમ્ એવ તસ્મિન્ સરસિ મિલિત્વા સ્નાત્વા તં પ્રદેશં હિત્વા કૃષ્ણં ગૃહીત્વા ગૃહાય પ્રતસ્થિરે ।
કૃત-ગૃહાગમના વ્રજ-બાલકાસ્
તદ્ અખિલં ખલુ વૃત્તમ્ અવર્ણયન્ ।
બક-ખગસ્ય તથાકૃતિતા
તથા શિશુ-કૃતા મૃતિર્ એવમ્ અભૂદ્ ઇતિ

[દ્રુતવિલમ્બિતા]
તદ્-વાર્તા-યુગલેન ગોકુલ-ભુવાં દગ્ધં ચ સિક્તં ચ યત્
પ્રત્યઙ્ગં તદ્ ઇદં લયાય ભવિતેત્ય્ એવં જનૈઃ શઙ્કિતમ્ ।
પશ્ચાત્ પ્રત્યુત રોમહર્ષમ્ અદધાદ્ યત્ તત્ તુ યુક્તં પરા
વાર્તા તત્ર વરામૃતાદ્ અપિ પરા તૈર્ એવમ્ આસ્વાદ્યત

[શાર્દૂલ]
[58] તતશ્ ચ તે સર્વે સમુદ્વિગ્નમ્ ઉદિતાઃ સમુદિતા વિત્રાસાનન્દ-નિસ્પન્દં શ્રીમન્-નન્દ-મન્દિર-જન-વૃન્દમ્ અનુવિન્દમાનાઃ શ્રી-ગોવિન્દ-વદનારવિન્દમ્ અસ્ર-સન્દિતાઃ સન્દરીદૃશ્ય પરામૃશ્ય ચ બકાન્તાનામ્ અશાન્તાનાં મરણે કારણં પરસ્પરમ્ ઊચુઃ-
અસ્ય બાલસ્ય કિં પૂર્વં કિમ્ અપૂર્વં વ્રજેશિતુઃ ।
કિમ્ અર્થં વા પૂર્વમ્ આગસ્ તે ચક્રુસ્ તે હતા યતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[59] તદ્ એવં પ્રપઞ્ચેઽ વતીર્ણાનામ્ અપિ શ્રીમન્-નન્દાદીનાં તદ્-વર્ણનાનન્દાદ્ અદીનાનાં પ્રપઞ્ચ-ધર્મેણ સઙ્કીર્ણતાં ન વર્ણયામાસુઃ । ઊચુશ્ ચ શ્રી-બાદરાયણિ-ચરણાઃ-
ઇતિ નન્દાદયો ગોપાઃ કૃષ્ણ-રામ-કથાં મુદા ।
કુર્વન્તો રમમાનાશ્ ચ નાવિન્દન્ ભવ-વેદનામ્ ॥[ભ્પ્ 10.11.58] ઇતિ ।
[60] તદ્ એતદ્ બક-નિર્ગ્રન્થનમ્ ઉગ્રમ્ ઉગ્રસેન-દુષ્પુત્રઃ શ્રોત્રેણાપીય વ્યગ્ર-ચેતા બભૂવ, ભાવયામાસ ચ-હન્ત, સર્વ એવ માયાતિરિક્તતા-પ્રયોક્તારસ્ તત્ર રિક્તી-કૃતાઃ । સર્વં લુમ્પન્તસ્ તે ચુલુમ્પામાસિરે ચ । તર્હિ વ્યોમાભિધાન-દાનવ-માત્રમ્ અત્ર પાત્રં પશ્યામઃ । [61] સર્વ-માયા-મય-મય-તનયઃ પ્રખ્યાત-બલ-વલયઃ સ હિ મહીયાન્ ઇતિ પદ્માવતી-જરઠ-જઠર-જન્મા સંમાનનયા તમ્ આનાય્ય તત્-કાર્યાય પર્યાપયામાસ ।
[62] સ ચાગમ્ય વ્યોમ-નામા કૃત-વ્યોમાવલમ્બતયા ન્યક્ષેણ વીક્ષમાણઃ કામ્યકારણ્ય-ધરણી-ધર-સન્નિધાનતઃ સમમ્ અત્યર્ભક-વૃન્દેનાત્યર્ભકતયા નિર્વ્રીડ-ક્રીડા-સન્દર્ભં શ્રી-યશોદા-ગર્ભ-જાતં શ્રી-રોહિણ્ય્-અર્ભકં વિના સમાયાતં દદર્શ વિમમર્શ ચ-
[63] એતે ખલુ ભોઃ દાસ્યાઃ-પુત્ર ! ચૌરસ્ય-કુલ ! પશ્યતો-હર ! દેવાનાં પ્રિય ! ઇતિ પરસ્પરં સમ્બોધયન્તઃ ક્રીડન્તિ । તે ચૈતે મેષ-તત્-પોષક-તન્-મોષકાયમાણા રમમાણા લક્ષ્યન્તે । યત્ર ચ મેષા મોષ્યમાણા અપિ ન ભાષન્તે । પોષકાશ્ ચ તેષાં બહલાનાં સમ્ભાલનાય દુર્બલાયન્તે, મોષકાસ્ તુ નિર્ઘોષતયા પ્રચ્છન્નમ્ એવાગચ્છન્તિ । અયં તુ તત્-પોષકાયમાણઃ શ્યામ-ધામા કુમારઃ પ્રભાકર-સહસ્ર-પ્રભાવ-ભાવિતતયા નાસ્મદ્-વિધ-સન્નિધેય-સન્નિધાનસ્ તર્ક્યતે । તથાપ્ય્ અસ્માકમ્ અયમ્ એવાવસરો વરો નાવરો વરણીયતામ્ અનુસરતિ । અત્ર હિ તસ્ય નિરવધાનસ્ય બહિશ્-ચર-પ્રાણ-તુલાં વલમાના બાલકા વિનૈવાર્તિં હર્તવ્યા ભવેયુઃ । તતો વ્યગ્રીભૂતઃ સોઽ યમ્ અગ્રીયશ્ ચ વિના વિગ્રહં ગ્રહીતવ્યતામ્ ઋચ્છેત્, સામિકૃતં
તુ ન સ્વામિને રોચિષ્યતે । તદ્ એતદ્ વિચારયંશ્ ચોર-વદ્-આચાર-ગોપ-દારક-પ્રકારસ્ તદીય-નિવિડ-ક્રીડાયાં પ્રવિવેશ । પ્રવિશ્ય ચ, નિવિડ-કાનન-કૃત-પ્રવેશતયા પોષકાભિનિવેશમ્ અતિક્રામતસ્ તાન્ મોષાયમાનાન્ ક્રમશશ્ ચતુઃ-પઞ્ચાવશેષમ્ અપક્રમયામાસ । અપક્રમ્યાપક્રમ્ય ચ ગિરિ-ગુહાયાં નિગૂહયમાનઃ પુનઃ પુનર્ અયમાનઃ પેશસ્કરિતાનુસારી પ્રસ્તરાસ્તરણતસ્ તદ્-દ્વારમ્ આવવાર ।
[64] એતજ્ જ્ઞાત્વા નિર્જરારિ-પ્રહારી શિષ્ટાન્ કષ્ટન્તં હરન્તં કુમારાન્ વ્યગ્રી-ભૂતઃ સિંહવદ્ ગ્રામ-સિંહં વિદ્રુત્યારાદ્ અગ્રહીન્ ન્યગ્રહીચ્ ચ ।
સ્વાઙ્ગ-વ્યઙ્ગાત્ સ્પષ્ટ-ભૂમિષ્ઠમાનં
કૃષ્ટા ડિમ્ભાંસ્ તં તતઃ ક્ષૌણી-પૃષ્ઠે ।
આપાત્યાથ પ્રાણ-વર્ત્મણિ રુન્ધન્
વ્યગ્રી-કૃત્યાલમ્ભ્ય-કલ્પં ચકાર

[શાલિની]
[65] તદ્ એવં સંહત-સંહનનમ્ અપ્ય્ એતં નિઃસન્ધિ-બન્ધનં વિસૃજ્ય તત્-પદ-પદ્ધતિં સંસૃજ્ય તદ્-ગુપ્તિ-દ્વારમ્ અનુસસાર । તતશ્ ચ,
સદ્યો નિર્ભિદ્યાપિધાનં ગુહાયાસ્
તત્રાવિશ્ય દ્યોતમ્ આવિશ્ચકાર ।
તસ્યાસ્ તેષાં ચાર્ભકાણાં સમન્તાદ્
આત્માલાભાદ્ યત્ તમસ્ તજ્ જહાર

[શાલિની]
યેષાં દુઃખં તદ્-ગુહા-ગર્ત-રોધે
તદ્વન્ નાસીદ્ યદ્વદ્ એતદ્-વિયોગે ।
દૃષ્ટ્વાકસ્માદ્ એનમ્ એતે બકારિં
પ્રાણાન્ પ્રાન્તાકર્ષણેનૈવ જગ્મુઃ

[શાલિની]
સર્વે તસ્માદ્ ઉત્થિતા રોદનાર્તાસ્
તદ્વદ્ આર્તં કૃષ્ણમ્ અહ્નાય ચક્રુઃ ।
સોઽ પિ ક્ષ્માભૃત્ તત્-પ્રતિધ્વાન-દમ્ભાત્
ક્રન્દન્ન્ આસીદ્ ઇત્ય્ અમીભિર્ વ્યભાવિ

[શાલિની]
તસ્માત્ કૃષ્ટાસ્ તેન તં વેષ્ટયન્તઃ
શશ્વત્ તસ્ય સ્પૃષ્ટિતો નષ્ટ-દુઃખાઃ ।
દૃષ્ટ્વા દ્વિષ્ટ-પ્રાણમ્ અત્યન્ત-ભીષ્મં
વ્યોમં હૃષ્ટા મિત્ર-ગોષ્ઠીમ્ ઉપેયુઃ

[શાલિની]
અથ પરિમિલિતૈર્ વિચિત્ર-મિત્રૈર્
ભુવિ દિવિ દેવ-ગણૈસ્ તદોપલમ્ભ્યઃ ।
અપહૃતિ-ચરિતં નિજ-ક્રમાત્ તૈઃ
કથિતમ્ અસૌ કલયન્ વ્રજે વિવેશ

[પુષ્પિતાગ્રા]
[66] અત્ર વ્યોમં દિષ્ટાન્ત-દષ્ટં દૃષ્ટ્વા કુસુમ-વૃષ્ટિ-કૃદ્ભિર્ દાનવ-દ્વેષ્ટૃભિર્ અયં શ્રી-કૃષ્ણાભિપ્રાયઃ સ્પષ્ટં પરામૃષ્ટઃ-
ક્રીડાયામ્ અત્ર ચોરાણાં શ્વાસ-રોધો વિધીયતે ।
વ્યોમસ્ ત્વં વ્યોમતાં પ્રાપ્તસ્ તસ્માચ્ ચેત્ કરવાણિ કિમ્?

[અનુષ્ટુભ્]
[67] અથ કથકઃ કથા-સમાપનમ્ ઉવાચ,
ઈદૃક્ કૌતુકવાન્ પુત્રસ્ તવ ગોપ-નરાધિપ ।
વત્સાદિ-ત્રયમ્ આનિન્યે લીલયા યસ્ તુ પઞ્ચતામ્