ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.7

[અનુષ્ટુભ્]
[72] અથ કૃત-સુખ-પ્રથાયાં કથાયાં વૃત્તાયામ્, અન્ય-દિનવત્ કથકાન્ સ પ્રસાધનં સેધયામાસ શુભ-ચરિત્રી-વ્રજ-ધરિત્રીશઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
વિશઙ્કટ-શકટ-વિઘટ્ટનાદિ-વિચિત્ર-બાલ્ય-ચરિત્રં નામ
ષષ્ટં પૂરણમ્
॥6॥
(7)
અથ સપ્તમં પૂરણમ્
બાલ્ય-લીલા-ચૌર્ય-શૌર્યં
[1] અથ દિનાન્તરવત્ પ્રભાતાન્તઃ પ્રભાતાયાં સભાયાં મધુકણ્ઠ ઉવાચ-સ્નિગ્ધકણ્ઠ, લીલાન્તરેણ નિદિગ્ધ-ચિત્તો ભવ ।
[2] અથ વર્ષ-જાતે જાતે નભસ્યે માસિ સર્વ-સમ્પન્-મયં જન્મ-દિનમ્ આયાતમ્ । તત્ર ચ ગર્ગોપદેશ-વર્ગોપાશ્રયા કૃષ્ણસ્ય જન્મ-તિથિ-પૂજા પૂર્યતે સ્મ । યત્ર ચ વ્રજ-ક્ષિતિ-પતિના પ્રશસ્ત-વાચનાદિ-પૂર્વકાપૂર્વ-પર્વ પ્રવર્તયામાસ । યથા-
વેદૈર્ વાદ્યૈઃ પ્રગીતૈર્ નટન-પટિમભિઃ મન્ત્ર-પૂર્વાભિષેકૈઃ
સ-પ્રીત્યાદાન-દાનૈઃ પ્રમદ-કલ-કલૈર્ યજ્ઞ-વિજ્ઞ-પ્રયોગૈઃ ।
ષટ્-તિલ્યાદિ-પ્રકારૈર્ મૃદ્-અગુરુ-રસ-ધાન્યાદિ-ભવ્યાભિમર્શૈર્
મત્સ્યાદીનાં પ્રમોકૈર્ અજનિ જનિ-તિથિર્ ગોપ-રાજાઙ્ગજસ્ય

[સ્રગ્ધરા]
કિન્તુ,
ક્રમેણ વૃદ્ધિર્ વર્ષાણાં યથા નન્દાત્મ-જન્મનઃ ।
તથા તત્-પર્વણોઽ પ્ય્ આસીત્ સ્ફુટં યદ્-અભિદા દ્વયોઃ

[અનુષ્ટુભ્]
કૃષ્ણ-ભોજનમ્ અન્નં યત્ કૃષ્ણાચ્છાદનમ્ અંશુકમ્ ।
તત્-તન્-નામ્ના પ્રચારોઽ ભૂત્ તસ્ય તસ્ય વ્રજે તતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[3] તદ્ એવં હર્ષેણ વર્ષે ગણિતે, કદાચિદ્ વર્ષિયઃ-પ્રભૃતિષુ સ્ત્રી-પુંસેષુ તત્-તત્-કૃતિ-વ્યાપૃતેષુ નિજોત્સઙ્ગેન બાલ-ગોપાલઃ સ્વ-મન્દિરાલિન્દે જનન્યા લાલ્યતે સ્મ, યથા--
મુખે મુખં લગયતિ ચુમ્બતિ સ્મ તદ્
વૃથા કથાઃ કથયતિ તેન દુર્ગમાઃ ।
હસત્ય્ અથો હસતિ ચ તત્ર બાલકે
વ્રજેશ્વરી સુખ-શત-સિક્તતામ્ અગાત્

[રુચિરા]
[4] તતશ્ ચ પૂર્વ-પૂર્વ-નિહિંસનાત્ પ્રજાત-મતિ-ભ્રંશેન ધૈર્ય-રહિતતયા કંસેન પ્રહિતઃ સુમનસામ્ અહિતઃ સુર-વર્ત્મનિ દૂરતઃ સ્થિતસ્ તૃણાવર્તસ્ તં તથા વર્તમાનં દદર્શ વિમમર્શ ચ । સોઽ યમ્ એવ તોયદ-વર્ણઃ પૃથુકઃ પૃથુ-ગૃહાલિન્દં વિન્દમાનાયા માતુર્ અઙ્કે વર્તત ઇતિ શઙ્કે ।
[5] તદ્ એવમ્ અધુના સર્વં ધુનાનઃ સામ્બાલમ્ એવ બાલં સુર-વર્ત્મનિ વર્તયાણિ । કિન્તુ પૂતના નૂતન-તનુ-કલનયા, શકટશ્ ચ શકટાવિષ્ટામૂર્તતા-વલનયા છલયિતુમ્ ઇષ્ટેનાપ્ય્ અનેન દિષ્ટાન્તમ્ આપ્યતે સ્મ । તસ્માદ્ અહં તદ્-ઉભયેતર-વાત-રૂપેણ પ્રવિશામિ ઇતિ ।
[6] તદા ચ સદા તદ્-અવસરમ્ અનુસરન્તી તુ યોગ-માયા તદ્-વપુર્-યોગમ્ આયાતા, માતુઃ પૃથગ્-ભાવાય સ્વ-વૈભવમ્ આવિર્ભાવયામાસ । યેન ચ તદ્-અમ્બા કોમલ-નીલ-કમલાયમાન-કલેવરસ્યાપિ તસ્ય ભારમ્ અસહમાના વિસ્મયમાના ચાન્યસ્ય તદ્-ભારાસહતયા સહસા ભૂમાવ્ એવ તં ધૃતવતી, ધ્યાતવતી ચ જગતામ્ અન્તર્યામિ-પુરુષમ્ । અતિભીતા ચ તદ્-ઉપદ્રવ-બાધનાય તદ્-આરાધનાય વ્યગ્ર-ચિત્તા બભૂવ ।
[7] તૃણાવર્તસ્ તુ વાતાવર્તેન વર્તમાનઃ સુર-વર્ત્મનિ તં ચ વર્તયન્ ગલ-ગ્રહ-પાશમ્ ઇવ સઞ્જગ્રાહ । ગોષ્ઠમ્ અપિ કષ્ટદ-કર્કરાદિ-વૃષ્ટિભિર્ નષ્ટ-પ્રાયતયા ઘટ્ટયામાસ । યત્ર ચ ત્રસમ્ અત્રસમ્ અપિ સર્વં વિત્રસ્તમ્ અસ્તિ સ્મ । તતશ્ ચ,
તમોભિર્ આવૃતં સર્વં બહિર્ એવ ન કેવલમ્ ।
જનાનામ્ અન્તરં ચાસીત્ તૃણાવર્ત-પ્રવર્તને

[અનુષ્ટુભ્]
[8] તેન તુ દુર્જનેન તદૈવમ્ અન્યૂનાનાં જન્યૂનામ્ અજન્યે જન્યમાને તત્ર વિત્રસ્તાઃ પ્રજાઃ પ્રજજલ્પુઃ, યથા-
ઉત્સર્પત્-કર્પરાંશ-વ્રણ-જનક-જવઃ શ્રોત્ર-દૃક્-તર્જ-ગર્જ-
ધ્વાનસ્ ત્રુટ્ય્-ઉત્કુઠેષુ પ્રકટ-કટ-કટેષ્વ્ અર્ધયન્ વાયુર્ આયુઃ ।
ગોષ્ઠં કોષ્ઠં ચ ભિન્દન્ન્ નટતિ બત હહા હન્ત કિં તત્ર વૃત્તં
યત્રાસ્તે નીલ-પઙ્કેરુહ-દલ-તુલના લાલિતાઙ્ગઃ સ બાલઃ

[સ્રગ્ધરા]
શ્રીમન્-નન્દ-દેવ-મન્દિરે તુ-
ઉપદ્રવેઽ સ્મિન્ન્ અધિ યદ્ દધે સુતં
તં તત્ર નાપશ્યદ્ અસૌ વ્રજેશ્વરી ।
ગવાધિક-સ્નિગ્ધતરાપિ યા તદા
વિચાર-લોપાદ્ વલતે સ્મ ગો-તુલામ્

[ઉપજાતિ 11]
ઉપપ્લવ-મરુત્-પ્લવેઽ ભજતિ તત્ર પુત્રાસ્તિતામ્
અવીક્ષ્ય પશુપેશ્વરી બત જગામ યાં વ્યગ્રતામ્ ।
હહા વિગત-તર્ણકા બુધિત-લોક-ભાષાદિકા
યદિ સ્ફુરતિ નૈચિકી ક્વચન કાચિદ્ ઊહતે તામ્

[પૃથ્વી]
[9] તદા ચ તામ્ આરભ્ય જન-રોદન-પરમ્પરયા પરિતઃ પ્રસર્પણાદ્ અમન્દેન તદ્-આક્રન્દેન સર્વ-ગોકુલમ્ આકુલં બભૂવ । [10] અવિગણય્ય ચ તાદૃશં વિસદૃશમ્ ઉપદ્રવં સદ્રવમ્ એવાગમ્યાગમ્યાપાર-દુઃખ-વાર-વારાં નિધૌ સર્વે મમજ્જુઃ । તત્ર ચ-
તૃણાવર્ત-હૃતે કૃષ્ણે માતુર્ ભારાયિતા તનુઃ ।
તદીયાનાં યથા સાસીદ્ ઉભયેષાં યથા ત્રુટિઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[11] તતશ્ ચ, સર્વાસુ નિર્વિશેષં રોદન-વશતાં વિશન્તીષુ, હા રોહિણિ, દ્રોહિણિ, કિં કરિષ્યામિ? કથં તમ્ અનવલોક્ય મરિષ્યામિ? કથં વા વ્રજ-રાજ-દિશિ મુખં વિતરિષ્યામિ ઇતિ પર્યન્તં પર્યન્ત-દશાવસાનમ્ અનુ યઃ ખલ્વ્ અશેષ-વિલાપનઃ પ્રસૂ-વિલાપઃ । સ પુનર્ અવકલિતઃ સહસા ઘૃતમ્ ઇવ વિલાલયતિ હૃદયમ્ । કથં કથયિતુમ્ ઈશ્યતે? ઇત્ય્ અલમ્ અતિપ્રસઙ્ગેન ઇતિ મધુકણ્ઠઃ સ્વસ્ય સર્વસ્ય ચ વૈવશ્ય-વશ્યતામ્ આશઙ્ક્ય મઙ્ક્ષુ સઙ્કથયામાસ,
[12] નભસા હૃતસ્ય સુજાતસ્ય શ્રીમન્-નન્દ-જાતસ્ય તસ્ય બન્ધૂનામ્ અવગાઢ-દુઃસહ-સાદ-સિન્ધૂનાં સહસાનુકૂલં કૂલમ્ આસન્નમ્ । તથા હિ,
બાલ્ય-સ્વભાવેન બલાનુજન્મા
બલાન્ નિજગ્રાહ ગલં તદીયમ્ ।
તદાતિગાઢં સ ચ પીડિતસ્ તૌ
મેને ભુજૌ પાશિ-ભુજઙ્ગ-પાશૌ

[ઉપજાતિ 11]
ભુજાપીડનવત્ તસ્ય ભારશ્ ચ વવૃધે શિશોઃ ।
વોઢું ત્યક્તું ચ રોદ્ધું ચ નાશકદ્ દાનવાધમઃ

[અનુષ્ટુભ્]
તદા ચ માલ્ય-હરતાનર્હાવસ્થેન ચામુના ।
સ ભાર-હારતાં પ્રાપ્તઃ સ્વ-પ્રાણ-હરતાં ગતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
યથા,
માલ્ય-બુદ્ધ્યાહિવલ્ લોમ-પટલ-ભ્રાન્ત્યા તમ્ ઋક્ષવત્ ।
કૃષ્ણોઽ વવેષ્ટદ્ આત્માઙ્ગં વાતૂલઃ કથમ્ ઉજ્ઝતુ?

[અનુષ્ટુભ્]
યથા ચ,
તૃણાવર્તે રુદ્ધ-કણ્ઠે તચ્-છ્વાસા રુદ્ધતાં ગતાઃ ।
તદૈવ ચ બહિર્ વાતાસ્ તત્ કિં તસ્ય ત એવ તે?

[અનુષ્ટુભ્]
[13] અથાકાશાવકાશાત્ પ્રસ્તર-કૃતાસ્તરણાયામ્ અઙ્ગણ-સ્થલ્યામ્ અતિવિસ્તીર્ણં મહા-ઘોષ-બધિરી-કૃત-ઘોષં તદ્-વપુર્ નિપપાત । નિપત્ય ચ મૂર્તિમન્ મૂર્તિકમ્ અપિ શ્લથ-સન્ધિ-બન્ધી-ભૂતમ્ અદૃશ્યત । તતશ્ ચ, તત્ તુ,
કિમ્ ઇદમ્ અહહહા પપાત કસ્માદ્
ઇતિ પરિવવ્રુર્ ઉપેત્ય ગોપ-રામાઃ ।
ભયમ્ અધુર્ અથ કં નિરીક્ષ્ય રક્ષસ્
તદ્-ઉપરિ બાલ-હરિં ચ મૃગ્યમાણમ્

[પુષ્પિતાગ્રા]
દનુ-સુતમ્ અલમ્ ઉદ્વિવર્તિતાક્ષં
શિશુમ્ અથ વીક્ષ્ય નિરીક્ષમાણ-નેત્રમ્ ।
તદ્-ઉપરિ સહસા નિધાય લત્તામ્
અમુમ્ ઉપજહ્રુર્ અમૂર્ મુદા જનન્યામ્

[પુષ્પિતાગ્રા]
[14] અથ મન્ત્રવત્ કિઞ્ચિદ્ વચનાત્ પુનર્ અમૂર્ અમુષ્યાશ્ ચેતનામ્ આચિન્વતે સ્મ, યથા,
મૃત્યુર્ મૃતો, મૃત્યુ-હૃતસ્ તુ જીવિતસ્
તદ્ એતમ્ આદત્સ્વ તનૂજ-વત્સલે ।
ઇત્ય્ ઉક્તિ-મન્ત્રાન્વિત-બાલકૌષધં
વિન્યસ્ય તાં પ્રત્યુદજીજિવન્ન્ અમૂહ્

[ઉપજાતિ 12]
શિશુમ્ ઉપસદ્ય યશોદા દનુજ-હૃતં દ્રાક્ ચિચેત લીનાપિ ।
વર્ષાજલમ્ ઉપલભ્ય પ્રાણિતિ જાતિર્ યથેન્દ્ર-ગોપાનામ્

[ગીતિ]
અથાગમન્ વ્રજ-પતિ-સઙ્ગતા જનાઃ
સ-વિસ્મયં સ-ભયમ્ અદભ્ર-સમ્ભ્રમમ્ ।
ગૃહાન્તર-વ્રજન-વિચારણાઽન્યદા
ન તર્હ્ય્ અભૂદ્ યદ્ અભવદ્ એક-ભાવતા

[રુચિરા]
પશ્યન્ન્ અપિ તૃણાવર્તમ્ અપશ્યન્ન્ ઇવ તં જનઃ ।
કૃષ્ણમ્ એવાગમદ્ દ્રષ્ટું તત્-પ્રેમા હ્ય્ અદ્ભુતાદિજિત્

[અનુષ્ટુભ્]
સ્પૃષ્ટઃ કમ્પ્રેણ હસ્તેન દૃષ્ટઃ સાસ્રેણ ચક્ષુષા ।
પિત્રાથ માતુર્ ઉત્સઙ્ગાદ્ અવિત્રા શિશુર્ આદદે

[અનુષ્ટુભ્]
[15] તતશ્ ચ રાક્ષસ-સ્પર્શજ-ક્ષતજાદિ-શઙ્કયા,
નિરીક્ષિતાવયવ-ગણોઽ પિ માતૃભિર્
વિલોકિતઃ સ તુ જનકેન કૃત્સ્નશઃ ।
મમેતિ-ધી-પૃથુ-મમતાસ્પદં દૃશા
સ્વયા પરં ન તુ પરયા પરીક્ષ્યતે

[રુચિરા]
[16] અથ વ્યગ્રેહિતા વૃષભાન્વ્-અગ્રેસરાઃ પરમ-હિતાઃ પરસ્પરમ્ અપરસ્પરં કથયાઞ્ચક્રુઃ-
ક્વાયં હતસ્ તીવ્ર-બલઃ પલાશનઃ,
ક્વ તીર્ણવાન્ સોઽ યમ્ અતીવ બાલકઃ ।
કિં વા સ્વ-પાપેન વિહિંસ્યતે ખલઃ
સાધુઃ સમત્વેન ભયાત્ પ્રમુચ્યતે

[ઉપજાતિ 12]
[17] અથવાસ્માકમ્ એવ ભાગ્યમ્ ઇદમ્ ઇતિ યોગ્યમ્ । તથા હિ-
કિં નસ્ તપઃ પૂર્તમ્ અશેષ-સૌહૃદમ્
દત્તં તથેષ્ટં હરિ-તુષ્ટયેઽ જનિ ।
રક્ષો-ગૃહીતઃ પુનર્ એષ બાલકઃ
સ્વયં સ્વ-બન્ધૂન્ સુખયન્ યદ્ આગતઃ

[ઉપજાતિ 12]
સમસ્તાર્થ-કરી વિષ્ણુ-ભક્તિઃ સાક્ષાદ્ વ્રજેશ્વરે ।
દૃશ્યતાં મૃશ્યતામ્ અન્યત્ કિં વા બાલક-મઙ્ગલમ્

[અનુષ્ટુભ્]
યતઃ-
સર્વદા ક્રમતે યસ્ય બુદ્ધિઃ સદ્-ભક્તયે હરેઃ ।
સ સદા ક્રમતે તસ્ય લક્ષ્મીશ્ ચ ક્રમતેતરામ્

[અનુષ્ટુભ્] ઇતિ ।
[18] દેવાશ્ ચ સ-કૌતુકમ્ ઇમં શ્રી-કૃષ્ણાભિપ્રાયમ્ ઉત્પ્રેક્ષાં ચક્રિરે ।
બાલોઽ હં ન પરિચિનોમ્ય્ અભદ્ર-ભદ્રં
યઃ ક્રોડે કલયતિ તદ્-ગલં દધામિ ।
તેન ત્વં યદિ મરણં પ્રયાસિ કઃ સ્વિદ્
દોષઃ સ્યાન્ મમ તમ્ અથ ત્વમ્ એવ જલ્પ

[પ્રહર્ષિણી] ઇતિ ।
[19] તતશ્ ચ સર્વાનર્વાચીનાભીર-વીરાણાં સેયં મન્ત્રણા જાતા, ગોષ્ઠમ્ ઇદં દુષ્ટાનામ્ અધિષ્ઠાનં વૃત્તમ્, તસ્માદ્ ગૃહ એવ ગોપનીયમ્ ઇદં બાલ-યુગલમ્ ઇતિ ।
[20] તતઃ શઙ્કાતિશય-મયં દિન-કતિપયં નાના-ક્રીડનકેન ક્રીડયમાના માતૃ-સમાના ગોપિકા ગોપિકા બભૂવુઃ । યત્ર ચ બાલ-બાલિકા-કુલ-પાલિકાદયઃ સદયં સમાગમ્ય રમ્યં તત્-કેલિ-કુતૂહલં કલયન્તિ, યથા-
ક્રીડનાનિ વિવિધાનિ તં સદા
દર્શયન્તિ ચ મુદા હસન્તિ ચ ।
ખેલયન્તિ ચ બલેન તા ઇતિ
સ્વાન્તરે પરમ્ અમૂ અરક્ષિષુઃ

[રથોદ્ધતા]
તતશ્ ચ-
બાલેન સમમ્ અન્યોઽ ન્યં પ્રાબલ્યં દર્શયન્ન્ ઇવ ।
ઊર્ધ્વાધો-ભાવમ્ આસાદ્ય સર્વા હાસયતિ સ્મ સઃ

[અનુષ્ટુભ્]
માતૄણામ્ અગ્રતો બાહૂ વિક્ષિપન્ ધાવતિ સ્મ સઃ ।
દર્શયન્ન્ ઇવ તેજઃ સ્વં હસન્ પાતે રુરોદ ચ

[અનુષ્ટુભ્]
બલં વા જ્ઞાનં વા કિયદ્ અભવદ્ અસ્યેતિ વિમૃશન્
યદા ગોપી-સઙ્ઘઃ કિમ્ અપિ મુહુર્ આનેતુમ્ અદિશત્ ।
તદા શક્તિં વ્યઞ્જન્ ક્વ ચ પુનર્ અશક્તિં ક્વ ચ શિશુઃ
સ પશ્યંસ્ તદ્-વક્ત્રં હસતિ ચ પુરો હાસયતિ ચ

[શિખરિણી]
નામાદેશં યદા માતા દિશતે નયનાદિકમ્ ।
કૃષ્ણશ્ ચ કુરુતે બાઢં ચક્રે તસ્યા ન કિં તદા?

[અનુષ્ટુભ્]
રુદન્તમ્ ઇન્દવે મન્થ-ગર્ગર્યાં પ્રતિરૂપિણે ।
પિણ્ડેન નાવનીતેન વૃદ્ધાગર્ધયતાર્ભકમ્

[અનુષ્ટુભ્]
સ્વસ્ય સ્વલ્પાપહારેઽ પિ ચક્રન્દ મણિ-હાનિવત્ ।
કૃત્વાન્ય-મણિ-હાનિં ચ પ્રાહસીદ્ બાલ-કૃષ્ણકઃ

[અનુષ્ટુભ્]
નિર્મઞ્છનં તવ ભજામ કુલેશલાલ્ય
બાલ્યાતિમોહન બલાનુજ નૃત્ય નૃત્ય ।
ઇત્ય્ અઙ્ગનાભિર્ ઉદિતસ્ થિ થિ થિત્થિ થીતિ
ક્પ્તેન તાલ-વલયેન હરિર્ નનર્ત

[વસન્તતિલકા]
માં નર્તયત ભો વૃદ્ધાઃ, ઇતિ તાસાં પુરો ગતઃ ।
ભદ્રં નૃત્યસિ ભદ્રસ્ ત્વમ્, ઇતિ સ્તોત્રાન્ નનર્ત સઃ

[અનુષ્ટુભ્]
વિહસન્તીષુ સર્વાસુ સૌષ્ઠવાત્ પ્રચ્યવાદ્ અપિ ।
નૃત્યન્ વ્રીડિતવત્ કૃષ્ણો માતુર્ અઙ્કેઽ પલાયત

[અનુષ્ટુભ્]
[21] ક્ષણં વિરમ્ય ચ રમ્યાનનઃ સ્તન-ધયનમ્ અપિ તત્રારબ્ધવાન્, યદ્ દર્શનમ્ અનુ સઙ્કર્ષણઃ સેર્ષ્યમ્ ઇવ નિજમ્ ઉત્કર્ષં વાઞ્છન્ નિજ-જનની-સ્તન-પાનમ્ આરબ્ધવાન્ । [22] તદૈવ ચ તૌ લીલાભિઃ પ્રમીલામ્ આગતૌ યાતૃભ્યાં માતૃભ્યાં શનૈઃ શનૈઃ શય્યામ્ અધિશાય્યેતે સ્મ ।
[23] તદ્ એવં સરામસ્ય તસ્ય નિરોધે વિધીયમાને બહિર્ વિજિહીર્ષિતે ચાતીવ તદ્-ઉપજીવન-પીવતામ્ આસન્ન્ એવ યોગમાયા તદ્-અનુકુલ્યાય કિઞ્ચિત્ પ્રપઞ્ચિતવતી, યથા-
એકદાર્ભકમ્ આદાય સ્વાઙ્કમ્ આરોપ્ય ભાવિની ।
પ્રસ્નુતં પાયયામાસ સ્તનં સ્નેહ-પરિપ્લુતા ॥
પીત-પ્રાયસ્ય જનની સુતસ્ય રુચિર-સ્મિતમ્ ।
લાલયન્તી મુખં વિશ્વં જૃમ્ભતો દદૃશે ઇદમ્ ॥[ભ્પ્ 10.7.34-5] ઇતિ ।
[24] તેન ચ સન્તતં વિસ્મયમાનાયાં નિજજાયાયાં તસ્યાં કદાચિત્ શ્રીમાન્ વ્રજરાજઃ પપ્રચ્છ, મયા યદ્ અનિષ્ટ-ભયાદ્ બાલ-રોધનમ્ ઉપદિષ્ટમ્, તત્ કિં નિર્વહતિ?
[25] સા પ્રાહ-નિર્વહત્ય્ એવ, કિન્તુ વૃથેતિ લક્ષ્યતે ।
[26] વ્રજરાજ ઉવાચ-હન્ત, કથમ્ ઇવ?
[27] સા પ્રાહ-વ્રજ-માત્ર-વ્રજનં વર્જ્યતે । દૃષ્ટં તુ મૃષ્ટ-સ્મિતં જૃમ્ભમાનસ્ય બાલકસ્ય વદન-દ્વારા જગદ્ એવ ઇતિ ।
[28] અથ વ્રજરાજઃ સ-વૈલક્ષ્યમ્ આલક્ષ્ય લક્ષ્મી-જાનિ-લક્ષ્યતયા મૌનમ્ આલમ્બ્ય વિલમ્બ્ય ચોવાચ-યદ્ય્ એવમ્, તદા સ્વજન-પરાયણસ્ય શ્રી-નારાયણસ્ય વિધિત્સિતમ્ એવ સર્વં વિચિકિત્સિતમ્ અપિ ચિકિત્સિતં કરિષ્યતિ । તસ્યૈવ ખલ્વ્ ઇદં વૈભવમ્ ઇતિ ।
[29] એવં તદ્-અવધિ તદ્-વિધિના નાતિનિરોધે વિધીયમાને ક્વચિદ્ અપિ સમયે સંયમનં સમયા સરામઃ સ રામાનુજઃ શ્રીદામ-સુદામ-વસુદામાદિભિઃ સમં રમતે સ્મ । [30] તત્ર વિનોદેન મૃદદનં ચક્રાણે ચક્રાઙ્કિત-ચરણે સઙ્કર્ષણા-દયઃ ખેલાયાં કલિત-કલહા રહસ્ તન્-માતરં નિવેદયામાસુઃ, યે ખલુ તયા તદ્-વિધ-વિધાનેઽ વધાપિતા વિધીયન્તે સ્મ । [31] માતા ચ પ્રચ્છન્નમ્ આગચ્છન્તી બાહું ગૃહીત્વા પપ્રચ્છ, ચપલ, કિમ્ ઇદં દુશ્ચરિતમ્ આચરિતમ્?
[32] સ તુ સહસા સઙ્કલિતાનન-કમલઃ કાતર-મતિર્ માતરમ્ ઉવાચ-માતર્, ન કિમ્ અપિ ।
[33] માતા પ્રાહ-મૃત્તિકામ્ અત્તિ સ્મ ભવાન્ ।
[34] સુત ઉવાચ-ક ઇદં વદતિ?
[35] માતા પ્રાહ-સર્વ એવ તવ સવયસઃ ।
[36] સુત ઉવાચ-એતે ખલુ નિજ-નિજ-વસ્ત્યાન્ મધુર-વસ્તૂનિ મુષ્ણન્તઃ સ-તૃષ્ણમ્ અત્રપમ્ અત્ર પરસ્પરમ્ અશ્નન્તિ, તદ્ અનઙ્ગી-કૃતવતઃ કપાટિત-રદને મમ વદને પ્રથમં સમં બલાચ્ છલાદ્ અપિ સમર્પયન્તિ, તચ્ ચ ત્વયિ સ-નિર્વેદં નિવેદયિતુમ્ ઇચ્છોર્ મમ તુચ્છં સ-વિવાદં દુર્વાદમ્ એતમ્ અવાદિષુઃ ।
[37] માતા સુવિસ્મિતમ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો મૂર્ધાનમ્ આધૂય સસ્મિતમ્ ઉવાચ-સવ્યાજ-રાજ! તવાપ્ય્ અગ્રજઃ સોઽ યં વ્યઞ્જયતિ, તત્ર કિં વદિષ્યતિ?
[38] સુત ઉવાચ-એતે સર્વ એવ વીથ્યાં વીથ્યાં મિથ્યાભિશંસિનઃ ।
[39] માતા પ્રાહ-સ-ચ્છલ-પ્રલપિત! ભો મત્-પિતઃ, બલભદ્રઃ કિમ્ ઇતિ પ્રમિતિ-રહિતમ્ અભદ્રં વદતુ?
[40] સુત ઉવાચ-અયમ્ અપ્ય્ એતદ્-ગણ-પાતીતિ તથાન્યેદ્યુર્ મૃત્તિકામ્ અત્તિ સ્મ, તદ્ અવદ્યં નિવેદયિતુમ્ ઉદ્યતં મદ્-વચનં મૃષોદ્યતામ્ આસાદયિતુમ્ ઇતિ ।
[41] માતા તન્-મુખં ધૃત્વા સહાસમ્ આહ સ્મ, કિમ્ ઇદં ચિરં નિગિરન્ન્ અસિ?
[42] સુત ઉવાચ-ઉક્તમ્ એવ મમ લપને બલાદ્ ગલાન્તઃ પ્રવેશાય કિમ્ અપિ ન્યસ્તં સમસ્તૈઃ ઇતિ ।
[43] માતા પ્રાહ-ધૂર્ત, કથં જાનીયામ્?
[44] સુત ઉવાચ-સામ્પ્રતં મમ મુખમ્ એવ નિરીક્ષ્યતામ્ ।
[45] માતા સ-સંરમ્ભ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-વ્યાદેહિ, પશ્યામઃ ।
[46] તતશ્ ચ ભયેન સ એષ મૃચ્-ચિહ્નિતમ્ અપ્ય્ અહ્નાય વદનં વ્યાદદૌ । [47] તતસ્ તદ્-ભયમ્ અવદધાના સમાદધાના ચ રસાન્તરેણ માતુઃ કોપ-શાન્તયે તદ્-અન્તર્-યોગમ્ આયાતા સા યોગમાયા પુનર્ વિશ્વં દર્શિતવતી ।
[48] તત્ર ચેદં વ્રજેશ્વરી પરામમર્શે-
અહો બહિર્ ઇવેક્ષ્યતે જગદ્ ઇદં મુખાભ્યન્તરે
શિશોસ્ તદ્ અનુ ભૂર્ ઇયં ભુવિ ચ માથુરં મણ્ડલમ્ ।
ઇહ વ્રજ-કુલં યદ્ અન્વ્ અપિ મયા ધૃતો બાલકઃ
સ એવ તદ્ અહો કથં કિમ્ ઇવ હન્ત કિં સિધ્યતિ

[પૃથ્વી]
[49] અથ પુનઃ સ્વપ્નાદિકમ્ અનલ્પં કલ્પયિત્વા પશ્ચિમમ્ ઇદં નિશ્ચિકાય,
અહં યશોદાસ્મિ પતિર્ વ્રજાધિપઃ
સુતઃ સ એષ સ્વમ્ ઇદં ચ ગોકુલમ્ ।
પ્રતીયતેઽ થાપિ શિશોર્ મુખે જગદ્
યન્-માયયેત્થં કુમતિઃ સ મે ગતિઃ

[ઉપજાતિ 12]
[50] તદ્ એવં સ ચ નારાયણસ્ તદ્-ભાવ-પરાયણતાં તામ્ અનુ નિતાન્તાં વિચારયન્ન્ આત્મનઃ પરમાભિરુચિ-પરિચિતાવિર્ભાવે તસ્મિન્ન્ એવ વિસ્મિતિ-નિચિતં જનન્ય્-ઉચિત-સ્નેહમ્ એવ દેહયામાસ, યં ખલુ નેમં વિરિઞ્ચિ [ભ્પ્ 10.9.20] વક્ષ્યમાણાનુસારેણ સમસ્તાનિ શાસ્ત્રાણિ સદા પ્રશસ્તતયા ગાયન્તિ ।
[51] અથ કૌતુકાન્તરં ચાન્તરમ્ આનીયતામ્ । તદ્ એવં સર્વાનન્દનઃ શ્રીમન્-નન્દ-નન્દનઃ ક્રીણીહિ ભોઃ ફલાનિ ઇતિ [ભ્પ્ 10.11.10] ગીતિ-રીતિ-રોચન-વચનં કર્ણયોર્ આરચયન્ન્ એવ ચપલ-લોચનઃ કિઞ્ચનાપ્ય્ આલોચયન્ન્ એવ ચ લઘુનાપિ પાણિ-યુગલેન લઘુતયા પુરઃ પતિત-ધાન્ય-પુઞ્જતઃ પૂર્ણમ્ અઞ્જલિમ્ આદાય તદ્-અભિમુખં જગામ । કિન્તુ દ્રવ-વશાદ્ અલ્પકાઞ્જલિતઃ સ્ખલિતમ્ ઇદમ્ ઇતિ ભિદાં ન વિદાઞ્ચકાર, કેવલમ્ એવ કર-યુગલં ક્રય્ય-ફલ-પૂરિત-તત્-પત્ર-પાત્રોપરિ પરિવૃત્ત્યા ચ ચાલયામાસ ।
[52] તતશ્ ચ સા સ્મિતવતી સ્મિત-દિગ્ધ-તન્-મુખ-માધુરી-સાધુ-રીતિભિઃ સ્નિગ્ધ-હૃદયા વ્યઞ્જિત-સ્પૃહાવલીં તદ્-અઞ્જલિં ફલ-વલયેન ભિક્ષયન્તી દૂરત એવ સઙ્કલન-મુદ્રામ્ અપિ શિક્ષયન્તી સકલેન તુ પૂરયિતું શશાક । [53] નિજ-ભાજનં ફલ-રિક્તં બભૂવ વા ન વા કિમ્ ઇતિ તુ ન વિવિક્તું ચકાર । ગૃહાભ્યન્તરેણાન્તરિતે તુ તસ્મિન્ નિજં પત્રજમ્ અમત્રમ્ અયત્નતયા રત્ન-પૂરિતમ્ અપ્ય્ અનિભાલ્ય ભારમ્ અપ્ય્ અસમ્ભાલ્ય તન્-માધુર્યાવેશાભિનિવેશવતી સ્વજનાનામ્ અપિ શર્મ-જનનાય બહુલ-ફલાવલિ-બલિ-સમાનયનાય ચ નિજ-નિલયમ્ એવ જગામ । કિન્તુ ગૃહં ગત્વા જ્ઞાત-મણિ-તત્ત્વાપ્ય્ અકુણ્ઠાસકૃદ્-ઉત્કણ્ઠાવહેન તન્-મુખ-શોભાભર-વિરહેણ સા ધન્યા હારિત-મહા-ધનં-મન્યા બભૂવ, યત એવ સા કૃષ્ણ-દૃશ્વરી વિશ્વમ્ અપિ વિસસ્માર
।
[54] સ તુ વિવિધ-દુર્વિધ-શર્મ-વિધાન-સન્નિધાનઃ સ્વયં લબ્ધ-નિધાનવદ્ અતિસાવધાન-પાણિર્ નૃત્યન્ન્ ઇવ માતુઃ સમીપમ્ અઞ્ચન્ મધુર-ચઞ્ચલેહિતસ્ તસ્યા નિચોલાઞ્ચલે નિર્બન્ધતઃ સકલાનિ ફલાનિ બબન્ધ ।
[55] માતા ચોવાચ-પુત્ર કુત્ર લબ્ધાનિ તાનીમાનિ?
[56] સુતસ્ તુ બાલ્ય-ભાવાદ્ અર્ધાર્ધ-વર્ણં વર્ણયામાસ, કદાચિદ્ આચિત-ફલા ધાન્યાનિ મૂલ્યમ્ આદાય ધન્યા મયિ ચાનુકૂલ્યમ્ આધાય સમર્પિતવતી ।
[57] માતોવાચ-વત્સ, ગૃહજનવત્ સર્વતઃ પ્રતીતિં મા કૃથાઃ ઇતિ ।
[58] સુતસ્ તુ કા ખલ્વ્ અપ્રતીતિર્ ઇતિ ચ ન વિદાઞ્ચકાર । [59] ક્ષણતશ્ ચ તાં ગતાં નિરીક્ષ્ય પુનર્ આગતઃ સક્ષણતયા જનાય તત્-ફલ-વિભજનાય જનનીં નિયોજયામાસ । [60] માતા ચામન્દેનાનન્દેન કૃત-સ્પન્દેન કર-દ્વન્દ્વેન તાનિ વિભજન્તી તદન્તીકૃતિં નાસસાદ । દિન-કતિપયં વિસ્મય-વશા સ્મયમાના વસતિ સ્મ । તદ્-આસ્વાદ-કરાશ્ ચ લબ્ધ-ચમત્કારા ન વિસ્મરન્તિ સ્મ ।
[61] અથ લીલાન્તરમ્ ઉદ્ભાવયિતુમ્ એવં વિભાવ્યતે-
ગોકુલેષુ કિલ શીલમ્ ઈદૃશં
યદ્ દિવા વનમ્ અયન્તિ ગોનરાઃ ।
યોષિતઃ પ્રચુર-ગવ્ય-સંસ્ક્રિયાં
ક્રીડનં રહસિ બાલ-તર્ણકાઃ

[રથોદ્ધતા] ઇતિ ।
[62] તદા ચૈકદા ગૃહ-વ્યય-પયઃ-કૃતે સમીપકૃતે વત્સ-સદ્મનિ રુદ્ધ-દ્વારાન્ શકૃત્-કરિ-સારાન્ બાલ-હરિઃ પરિતઃ-સ્થિત-બાલક-જાલઃ કલયામાસ । તત્ર ચ,
વત્સીર્ મત્વા તદા ધેનૂશ્ છાગ-તોકાનિ વત્સકાન્ ।
આત્માનં ગો-દુહં બાલા ગો-દોહમ્ અનુનિર્મમુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
વત્સીષુ યર્હિ ગવ્યન્તો ગોદુહન્તિ સ્મ તેઽ ર્ભકાઃ ।
તેષાં પ્રહાસજા ભાસઃ પયસ્યન્તે સ્મ તાસ્ તદા

[અનુષ્ટુભ્]
ઇયેષ ચ યદા ધેનુ-ચારણાનુકૃતિં પ્રતિ ।
મન્ત્રયિત્વા તદા કૃષ્ણઃ પ્રામુઞ્ચન્ નવ-વત્સકાન્

[અનુષ્ટુભ્]
રક્ષામ્ ઇચ્છૂ વત્સ-પુચ્છં ગૃહ્ણાનૌ રામ-કેશવૌ ।
તદ્-આકૃષ્ટતયા ગોષ્ઠે બાલૈર્ બભ્રમતુસ્તરામ્

[અનુષ્ટુભ્]
[63] તચ્ ચ તર્ણકાનુગતયા તયોઃ પ્રથમમ્ અભ્યર્ણાગમનમ્ આકર્ણ્ય નિર્વર્ણ્ય ચ વર-વર્ણિન્યઃ સ્ખલદ્-વર્ણં વર્ણયામાસુઃ । તથા હિ ગીતમ્-
બલ-કૃષ્ણૌ બલવલિતવિલાસૌ ।
ખેલત ઇહ સખિ સખિ-કૃત-હાસૌ ॥ધ્રુ॥
તર્ણક-પુચ્છ-ધૃતિ-વ્યાપૃતિનૌ ।
પ્રણય-કલિત-કલિ-કલને કૃતિનૌ ॥
ગૃહ-ગૃહ-વીક્ષણ-સક્ષણ-નેત્રૌ ।
ધેનુ-પાલ-તુલયા ધૃત-વેત્રૌ ॥
દ્રુત-તર્ણકમ્ અનુવિદ્રુતવન્તૌ ।
શ્રેણીયિત-ચલ-વેણીમન્તૌ ॥
શારદ-વાર્ષિક-વારિદ-વપુષૌ ।
ચલ-લોચન-રુચિ-ચપલાંશુ-જુષૌ ॥
સ્ખલદ્-અલક-દ્યુતિ-વલયિત-લપનૌ ।
અલિ-લલિતામલ-કમલ-ગ્લપનૌ ॥
નીલ-કનક-રુચિ-શુચિ-લઘુ-વસનૌ ।
ચઞ્ચલ-ચરણ-સ્ફુટ-રટ-રસનૌ

ઇતિ । [માત્રાસમક]
[64] તદ્ એવમ્ અઙ્ગનાદ્ અઙ્ગનાદ્ વ્રજાઙ્ગનાભિર્ અહમ્-પૂર્વિકયાનુગમ્યમાનૌ, વિહિતાકસ્મિક-પર્વ-સુખ-દોહન-સર્વ-મોહનતયાધિગમ્યમાનૌ,
સંવાદ-વિવાદ-પરીવાદ-બન્ધુર-બન્ધૂનામ્ અભ્યર્ણતયા નિર્વર્ણ્યમાનૌ,
તાદૃશાકર્ણન-નિવર્ણનમ્ અનુ પરસ્પરં વર્ણ્યમાનૌ,
તાસુ ચ કાભિશ્ચિદ્ અમૃતમ્ અનૃતં કુર્વતા પ્રતિચર્વણં સરસેન રસ-વિસરેણ ભોજ્યમાનૌ,
તદ્વદ્ એકાભિર્ નિજ-ગૃહાજીવ્ય-દિવ્ય-મણિ-હારમ્ ઉપહારમ્ ઉપહારં હારિતયોપયોજ્યમાનૌ તદ્વદ્ વર્ણ્યમાનૌ,
તાસુ ચ કાભિર્ અપિ પ્રેમાનુગમ્ય-રમ્ય-વચન-પ્રચય-રચનયા કઞ્ચન કાલં વરિવસ્યમાનૌ,
કિં ચાન્યાભિઃ સમુત્તમ્ભિત-કર્ણ-તર્ણક-કૃત-કૃષ્ટિ-દૃષ્ટિતઃ શસ્યમાનવત્ પરિહસ્યમાનૌ,
તદ્વદ્ અન્યતરાભિસ્ તન્-મધુર-ચકુર-ચિકુર-ચઞ્ચુરતા-પ્રચુર-ચઞ્ચલતાં નિચાય્ય ચાતુર્યતશ્ ચરિતમ્ ઇદં ભવન્-માતૃ-ચરણેષુ ગોચરયામઃ, ઇતિ સૂચનયા તસ્માદ્ વર્જ્યમાનૌ,
તાભિર્ એવ માતર-પિતરાવ્ આરભ્ય ગણનાલભ્ય-કુલાલિ-ગાલિ-પાલિમ્ ઉપલભ્ય કલિત-વ્યલીકમ્ ઇવ સ-કોલાહલ-પ્રણય-કલિત-કલિતયા તર્જ્યમાનૌ
બલ-ગોપાલ-નામાનૌ વલ્ગુ-બાલ્યવયસા સમાનૌ ખેલાં કલયામાસતુઃ ।
[65] અથ માતરાવ્ અપિ જાતાવ્ અમૂ કુત્ર યાતાવ્ ઇતિ કાતરાયમાણ-નયને નિર્જનતા-જનિત-સ્વૈરતા-ભાગ્-અયને વ્રજ-નીવૃદ્-અયને રુષા નિન્દિતાભિર્ ઉપમાતૃભિર્ મુદા વન્દિતાભિર્ અપિ તદ્-અભિધાતૃ-યાતૃભિઃ સમમ્ એવ ગૃહતઃ કૃત-નિર્યાણે સ્વયમ્ એવ સમ્યગ્ મૃગયમાણે દર-સરસિ-જનિજ-ચિહ્ન-વિગત-નિહ્નવ-ચરણ-લક્ષણ-વિલક્ષણ-વર્ત્મ-વલનેન મહિલાનાં કુતૂહલ-કોલાહ-લાવ-કલનેન ચ સમયા સમયાઞ્ચક્રાતે । તદા ચ નિજાગમન-વર્જનીં તર્જનીમ્ અભિચાલ્ય પ્રચ્છન્નતયા નિભાલ્ય તસ્માદ્ અકસ્માદ્ અનયોર્ બાહૂ જગૃહતુઃ । બાલકાસ્ તુ સર્વતઃ સર્વ એવ દુદ્રુવુઃ, મહિલાશ્ ચ કાશ્ચનાનુકૂલ્યતઃ કાશ્ચન પ્રાતિકૂલ્યત ઇવ ચ તયોશ્ ચાપલ્યં લપન્ત્યઃ સમમ્ એવ માતૃભ્યામ્ અભ્યાયયુઃ । ધાત્ર્યસ્ તુ બાલયોર્ અતીવ સ્નેહ-પાત્ર્યસ્ તર્ણકાન્ આદાય
તદ્-અભ્યર્ણમ્ આજગ્મુઃ ।
[66] અથ તદ્ આરભ્ય વીથીં વીથીમ્ ઉપલભ્ય કુતુકકર્મા બલાનુજન્મા સહ- સહચરઃ કોલાહલં કલયામાસ । તદા ચ કદાચિન્ નિજતનૂજલભ્યપ્રાગલ્ભ્ય-સ્પૃહિણી વ્રજેશગૃહિણી તદાનન્દબૃંહિણીભિર્ વિવદમાનાભિર્ ઇવ દીયમાન-તદીયમાનસમાનાભિર્ ઉપાલમ્ભસમાધાનલમ્ભનવાકોવાક્યવ્યઙ્ગમ્ અવ્યઙ્ગમ્ અભ્યધાયિ ।
[67] તત્ર સભાયાં સા યથા-
આસીના કનકાસને સુતયુતા શ્રીમદ્-વ્રજાધીશ્વરી
પીઠ-શ્રેણિમ્ ઉપાશ્રિતા વ્રજ-વધૂર્ નાનાત્મ-ભાવ-શ્રિયઃ ।
કૃષ્ણ-પ્રેમ-સુધા-મહોમય-ગિરામ્ આસ્વાદનાદ્ ધિન્વતી
તાભિશ્ ચ પ્રતિધિન્વિતાખિલ-સભા શોભાઙ્ગ-યષ્ટિર્ બભૌ

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
[68] વાકોવાક્યં યથા-
તવ સૂનુર્ મુહુર્ અનયં કુરુતે ।
અકુરુત કિં વા વ્યઞ્જિત-કુરુતે ॥ધ્રુ॥
મુઞ્ચતિ વત્સાન્ ભ્રામં ભ્રામમ્ ।
સાચિવ્યં વઃ કુરુતે કામમ્ ॥
અસમય-મોચનમ્ અસુખ-નિધાનમ્ ।
કઃ કિં કુરુતે ન યદિ નિદાનમ્ ॥
વિના નિદાનં કુરુતે સ્વામિનિ ।
ક્રોશં ન કિમ્ ઇવ કુરુષે ભામિનિ ॥
ક્રોશે હસતિ પ્રત્યુત સોઽ યમ્ ।
દત્ત્વા વશય સ્ફુટમ્ અપિ તોયમ્ ॥
અત્તિ સ્તેયં પરમ્ ઇહ રુચિતમ્ ।
અજ્ઞે ભાનં કથમ્ ઇદમ્ ઉચિતમ્ ॥
સ્તેયોપાયે ગુરુર્ અયમ્ અખિલે ।
નાર્હતિ સર્વં મિથ્યા નિખિલે ॥
રચયતિ પીઠાદિકમ્ આરોહમ્ ।
તદ્ અગમ્યં કુરુ સર્વં દોહમ્ ॥
દૂરાચ્ છિદ્રં કલયતિ પાત્રે ।
અસ્ય કથં ધીઃ સતિ તન્-માત્રે ॥
અન્તર્-ધિયમ્ અનુ સ ઇહ વિશાલઃ ।
વક્ષિ યથાસૌ ન તથા બાલઃ ॥
વેત્તિ સ કૃત્સ્નં ગોપન-રીતિમ્ ।
ગેહ-ગુહા નહિ દવયતિ ભીતિમ્ ॥
ગેહ-ગુહાત્ર વૃથા તનુ-દીપે ।
તનુર્ અનુલિપ્તા કલય સમીપે ॥
મણિ-ગણ-મહસા ગણયતિ ન તમઃ ।
ભૂષણ-રહિતસ્ તિષ્ઠેત્ કતમઃ ॥
અપિ ચાશયતિ બલાદ્ અપિ કીશમ્ ।
મનુષે કિયદ્ અમુમ્ અત્તુમ્ અધીશમ્ ॥
તદ્ અશક્તૌ પાત્રં ભેદયતે ।
તસ્યાશૌચં વા વેદયતે ॥
ગમ-સમયે રોદયતિ ચ બાલામ્ ।
પ્રક્ષ્યામો વર-મહિલામાલામ્ ॥
અપિ બાલાન્ મેહયતે ગેહે ।
નહિ નહિ ચૂર્ણં પતિતં સ્નેહે ॥
તવ પુરતોઽ યં સ્થિરવન્-મૂર્તિઃ ।
આશ્ચર્યેયં તવ વાક્-પૂર્તિઃ

ઇતિ । [માત્રાસમક]
[69] પુનશ્ ચ પ્રતીતિમ્ આસાદયન્ત્ય ઇવેદં વદન્તિ સ્મ, નાશ્ચર્યમ્ અત્રાચર્યતામ્ । યતઃ,
ઇન્દ્રિય-કુલમ્ અતિગૂઢં નેત્રાદ્ય્-અન્ત-નિગૂઢમ્ એવાસ્તિ ।
તન્-મધ્યાદ્ અપિ ચિત્તં હરતો નૃ-હરેર્ ન હાર્યં કિમ્?

[આર્યા]
[70] તદ્ એવમ્ અભીષઙ્ગ-ભઙ્ગીભિર્ વર-વર્ણિનીભિર્ વર્ણ્યમાનમ્ આકર્ણ્ય ચપલ-દૃષ્ટિ-પરામૃષ્ટિ-કર્ણં ઝટિતિ જાત-વિલક્ષણ-વર્ણં શ્રી-કૃષ્ણ-મુખ-શ્રી-પર્ણં નિર્વર્ણ્ય વિહસન્તીં તામ્ અનુ વિહસન્તીભિસ્ તાભિઃ શપન્તીભિર્ ઇવ ભણિતમ્-યદિ ચ વયં સાધુ-ચરિતાચરિતાર્થતાં ગતાસ્, તદા ભવત્યા ભવનેઽ પિ શીઘ્રમ્ એતત્ પતિષ્યતિ ।
[71] હસન્તી સા ચોવાચ-ભદ્રં ભદ્રમ્, તદૈવ વો ભદ્રત્વમ્ અનુભવિષ્યામઃ ઇતિ । [72] વસ્તુતસ્ તુ તસ્યાઃ કોમલતાયામ્ અવકલિતાયાં, મુહુર્ અયમ્ અસ્મદ્-આલયં વલિષ્યતે ઇતિ વિચાર્યૈવ ચર્યેયમ્ અમૂભિર્ આચર્યતે સ્મ ।
[73] અથ સમાપનમ્ ઇદં મધુકણ્ઠ-વચનમ્,
અદ્ભુતં બાલ્યચરિતં તવ સૂનોર્ વ્રજેશ્વર ।
ક્વ તૃણાવર્ત-દલનં ક્વ માતુર્ ભય-ભાવનમ્?