ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.4

ઇતિ ।
[123] તતશ્ ચ તૌ નિજોપકણ્ઠોપમ્ અનુ વ્રજ-રાજ આજુહાવ । આગત્યોશ્ ચ તયોઃ શિરસિ કર-સરોરુહમ્ આધાય નિજાલઙ્કારૈર્ અલઞ્ચકાર । સર્વં ચ તત્-સમ્પ્રદાયં બહુ-સમ્પ્રદાનેન સમ્પ્રદાનમ્ અકરોત્ । ઉવાચ ચ - અદ્ય વાસઃ સમાસાદ્યતાં ભોજનનાદ્ય્-અર્થમ્ ઇતિ । સર્વાન્ પ્રતિ ચોવાચ - પુનર્ એવં પ્રાતઃ પ્રાતર્ આયાતવ્યમ્ ઇતિ ।
[124] અથ ગો-સમ્ભાલનાર્થં પિતરમ્ અનુજ્ઞાં સમભ્યર્થ્ય માતરં ચ વન્ય-ભોજન-પ્રસ્થાપનં પ્રાર્થ્ય સૂત-કુમારઅયોશ્ ચાત્મ-સઙ્ગમનં સમર્થ્ય કૃત-વ્રાજે વ્રજ-યુવ-રાજે સર્વે યથા સ્વમ્ આવાસં યયુઃ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
કૃત-પૂરણ-વ્રજ-વર્તિ-તૃષ્ણ-શ્રી-કૃષ્ણ-જન્મ-સમ્પન્-મયં
નામ તૃતીયં પૂરણમ્
॥3॥
(4)
અથ ચતુર્થ-પૂરણમ્
નન્દ-નન્દન-પર્વ
[1] અથ પૂર્વેદ્યુર્ મધુકણ્ઠઃ કૃતી યથાચીકૃતત્, એવમ્ અપરેદ્યુશ્ ચ વ્રજ-દેવ-સભાયાં ભાસમાનાયાં સાવસર-નિદિગ્ધઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠસ્ તત્-કીર્તિમ્ અચીકીર્તત્ ।
[2] મધુકણ્ઠઃ સોત્કણ્ઠં પપ્રચ્છ-
પ્રાગ્ યદ્વચ્ ચરિતં હરેર્ અરસયદ્ વાગ્-ઇન્દ્રિયં તદ્વદ્ અપ્ય્
અદ્યાસ્વાદયિતું મમેચ્છતિતરામ્ ઉદ્યમ્ય કર્ણ-દ્વયમ્ ।
યદ્ય્ અપ્ય્ એકક એવ ભોક્તૃ-પદ-ભાગ્ જીવસ્ તથાપિ પ્રતિ-
સ્વં ચક્ષુઃ-પ્રભૃતીનિ તાનિ ચ મુહુર્ વાઞ્છન્તિ ભોગ-પ્રથામ્

[3] તથા ચ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-અથાનન્દ-સમૃદ્ધા સા વૃદ્ધા ગો-દોહનાર્થં ગોસ્થાનમ્ અધ્યવસ્થિતાન્ મધ્ય-સ્થિત-શ્રીમન્-નન્દોપનન્દાદીન્ વિન્દતિ સ્મ । તત્ર ચ-
અસ્ત-વ્યસ્ત-ગતિઃ પ્રમોદ-મધુરા પશ્યન્ત્ય્ અમૂન્ અગ્રતઃ
કિઞ્ચિદ્ વક્તુમ્ ઇવોદ્યદ્ આસ્ય-વલના દીર્ઘાયિતાલ્પ-ક્ષિતિઃ ।
હસ્ત-ન્યસ્ત-ફલાદિર્ એવમ્ અપિ સા પુત્રોદ્ભવં વ્યઞ્જતી
યત્ કિઞ્ચિદ્ વદતિ સ્મ તત્ પુનર્ અવાદીદ્ ઇત્ય્ અમી મેનિરે

[4] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-કિમ્ ઉક્તવતી સા ?
[5] સ્નિગ્ધકણ્ઠ સસ્મિતમ્ ઉવાચ-અસ્માકં રાજાદ્ય પ્રજાત-પ્રજાઃ । કથં ભવન્તસ્ તન્-મિલનાય નાયાન્તિ ? ઇતિ ।
[6] મધુકણ્ઠ સહાસમ્ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[7] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તતશ્ ચ તજ્-જન્મ-વૃત્તામૃત-નવ-વર્ષાભિઃ શિખિન ઇવ ગોપાઃ કોલાહલં કલયામાસુઃ । શ્રી-ગોપત્ય્-અધિપસ્ તુ વાનસ્પત્ય ઇવ પુલકાઙ્કુર-કુલાકુલતયા પરં પરમાનન્દં વ્યઞ્જયામાસ, ન તુ વચસા ।
[8] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[9] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તતશ્ ચ સ્મિત-સમ્ભ્રમાદર-ભર-કર્બૂરિતૈઃ સર્વૈર્ વન્દિતયા નન્દિતયા ચ તયા સત્વરયા પલિક્ની-વરયા સ-નિજાઙ્ગ-જાત એવ ભવાન્ મઙ્ગલ-સઙ્ગી ભૂયાદ્ ઇત્ય્ અપૂર્વાં સુખ-પૂર્વાં વાચં પ્રોચ્ય રોચના-કુઙ્કુમ-સઙ્ગ-લેપ-સઙ્કુલ-સદ્-અઙ્કુર-ફલ-મઙ્ગલે શ્રીમદ્-વ્રજ-રાજસ્ય ક્ષેમઙ્કર-કરયોર્ વિન્યસ્તે તેન વિલોકિત-કલ્પઃ શ્રીમાન્ ઉપનન્દઃ સાનન્દં જલ્પતિ સ્મ-ઇહ દોહાય સંહાય રંહસાયમાના ધેનુ-સઙ્ઘાઃ કામ્ અપ્ય્ અવિહાય દ્રુતમ્ અસ્યાઃ સગૃહાય વિહાપ્યન્તામ્ ।
[10] તત્ર સર્વે ચામોદ-ગર્વેણ પ્રોચુઃ-અન્યદ્ વા યત્ કિઞ્ચિદ્ અસ્યા હિતં સમીહિતં ભવતિ । તતશ્ ચ-
આહ્લાદેન સમં જજ્ઞે બાલઃ કિં કિં સ એવ સઃ ।
એવં વિવિક્તું નન્દસ્ય નાસીન્ મતિમતી મતિઃ

[11] અથ શ્રીમાન્ વ્રજેશઃ સ્વીકૃત-ધાર્મિક-વેશસ્ તદ્ અપિ બહુલમ્ અન્યદ્ અપિ બહુલાદિકં દાનાય સંચક્પે । યત્ર સર્વશ્ ચ તથાભાવાય ખર્વશશ્ ચક્પે । સઙ્કલ્પ્ય ચ ગૃહે ગન્તું કૃત-સ્પૃહે ધૃત-વેશે ચ તત્-તદ્-વૃત-વ્રજ-નરેશે શ્રી-રામ-પ્રસૂ-સમાદેશાન્ મહા-ગોપુર-દેશાદ્ દુન્દુભિ-દ્વન્દ્વમ્ ઉન્નનાદ । તચ્ ચ વાદ્ય-વિદ્યા-વિદુર-વ્યઞ્જિતં વાદ્યં વ્યક્તમ્ એવેદં મુહુર્ વક્તિ સ્મ-પ્રાદુર્ભૂતો નન્દાનન્દ ઇતિ । તતશ્ ચ-
અપિ શ્રુતમ્ અભૂન્ નિશિ ત્રિદિવ-વાદ્ય-ગર્જોજિતં
જિતં જિતમ્ ઇતિ સ્વનં ન તુ વિનિશ્ચિતં કારણમ્ ।
તદા તદ્-અનુવાદિ તત્ કલયતામ્ અમીષાં મુહુર્
મુદા કલકલા-રવં સમજનિ વ્રજ-પ્રાણિનામ્

[12] અથ સંમદેન મુહુર્ લમ્ભિત-સ્તમ્ભારમ્ભતાયામ્ અપ્ય્ ઉત્કણ્ઠયાકૃષ્ટ ઇવ તત્ર ચ લબ્ધ-કમ્પ-સમ્પત્તાયામ્ અપિ કેવલં સ્વકૃત-સેવેન નારાયણ-દેવેન દત્ત-હસ્તાવલમ્બ ઇવ ધૈર્યમ્ અવલમ્બમાનઃ સ્વાલયં પ્રતિ વ્રજ-ભૂપાલઃ પ્રચચાલ । તતશ્ ચ-
તદ્ વૃન્દે ગૃહમ્ અભિયાતિ બન્ધુ-વર્ગા
ધાવન્તઃ ક્રમ-મિલિતા મિથઃ પુરોગાઃ ।
યે ગઙ્ગા-ઝરમ્ અનુ નિર્ઝર-પ્રભેદા
યદ્વત્ તત્-તૂલિતતયાનયન્ત વૃદ્ધિમ્

અથાગતાઃ પુર-વનિતાઃ પુરઃ પુરઃ
સહસ્રશઃ કલિત-શુભાયુતાયુતાઃ ।
વ્રજેશ્વરં પુરુ નિરરાજયન્ જયન્
નવાત્મજ-પ્રભવમહે મહેહયા

તતશ્ ચ કોલાહલિભિર્ વ્રજ-સ્થિતૈઃ
સમં ગતઃ શ્રીલ-મહા-વ્રજેશ્વરઃ ।
સ્વરાંસ્ તુ સાલઙ્કૃતિ ચાર્વ્ અશૂશુભન્
નભઃ-સભં પૂર્ણ-સુધાંશુવત્ પ્રભુઃ

યદ્યપિ વિપ્રાઃ સહસા
સ્વયમ્ આગતયે કૃતોદ્યમાઃ સર્વે ।
તદ્ અપિ તદ્-આદર-વિધયે
રાજ્ઞાહૂતાઃ પૃથક્ પૃથક્ પ્રથમમ્

સુખાવિષ્ટસ્ તસ્મિન્ મધુરમ્ ઉપવિષ્ટૈઃ સદસિ તૈર્
મહા-સ્નિગ્ધૈઃ શર્મ-પ્રકર-પરિદિગ્ધૈઃ પરિવૃતઃ ।
પઠદ્ભિઃ પુત્રાશીર્ ઉચિત-નિગમં ભૂસુર-વરૈઃ
કિરદ્ભિર્ દૂર્વાદ્યં શિરસિ સુખ-પૂર્વં સ મહિતઃ

સસ્ને યત્ પરિચસ્કરે વપુર્ અપિ સ્વસ્તિ-શ્રુતિઃ શુશ્રુવે
શ્રીમન્-નન્દ-મહાત્મના સુત-જનૌ તત્ તત્ સ્તુવે નાપરમ્ ।
અદ્યાપિ સ્ફુટમ્ એતિ સર્વ-જનતા યેષાં શ્રુતાદ્ અપ્ય્ અહો
સ્નાનાદ્ય્ અપ્ય્ અતિગમ્ય સત્કૃતિ-ફલં યસ્યાસ્તિ નાન્તઃ ક્વચિત્

[13] અથ જાત-કર્મ ભવ્યં કર્તવ્યમ્ ઇતિ ગુરુભિર્ આદિષ્ટેન તેન તત્-પ્રત્યુત્ક્રમશ્ ચક્રે, યથા-
આનર્ચિરે વ્રજેશિત્રા માતૃકા યાસ્ તદા તુ તાઃ ।
માતુઃ કમ્ ઇવ કં યાસામ્ ઇત્ય્ અર્થ-વ્યક્તિમ્ આગતાઃ

અથ નાન્દીમુખ-શ્રાદ્ધં રાદ્ધં ગોપાલ-પાલિના ।
પિતરો હિ સ્વયં યસ્મિંસ્ તે નાન્દીમુખતાં ગતાઃ

[14] અથ વેદ-વિધાન-પટુભિઃ સાર્ધમ્ અન્તઃપુરં પ્રવિષ્ટે ભદ્ર-કુમ્ભાદિ-ભદ્ર-વિશિષ્ટ-સૂતિકા-ગૃહાગ્ર-વેદ્ય્-ઉપવિષ્ટે શ્રી-વ્રજ-કુલ-મહિષ્ઠે પરમ-મનોરથારોહિણી રોહિણી તદ્ અવધાય કુલ-ત્રય-યશો-દાયિ-યશોદા-ખટ્ટામ્ અન્તઃ-પટેન વ્યવધાય બાલં પિધાય ગૃહાવગ્રહણીમ્ આનિનાય । કિન્તુ નવ-બાલકં વિલોકયિતું શર્મણા નર્મણા ચ નિજાલઙ્કૃત્ય્-અર્થં પ્રજાવત્યસ્ તં પ્રત્યભિતઃ કિમ્ અપિ કિમ્ અપ્ય્ અમૂલ્યતા-પર્યાચિતં યાચિતવત્યઃ પ્રતિશ્રુતે તુ તં વિલોકયામાસુઃ ।
[15] સ ચ ખલ્વ્ અસ્તોક-રોક-લોક-વલય-ભવ-પ્રબલ-નવ-કુવલય-કુલપતિ-દુર્લઙ્ઘ-શોભા-સઙ્ઘં દુર્લભ-કોમલામલ-કાન્તિ-વિશ્રાન્તિ-ભૂમિં, કલિત-મર્મ-પ્રયતન-કર્મ-વિશ્વાદ્ભુત-વિશ્વકર્મ-નિર્મિત-નિર્મલ-નીલ-ચિન્તામણિ-પ્રતિમા-પ્રતિપ્રતીકાતિક્રમ-પરિમિત-સર્વાવયવં, પ્રબલ-પ્રવાહ-દલિત-ચર-બાલ-વાયજ-સમવાયજ-મઞ્જુલાઞ્જન-કલિત-તલ-નિશ્ચલ-જલ-કાલિન્દી-હ્રદ-જાલજ-બાલ-શૈવાલક-રુચિ-રુચિર-રોચિર્-વલિતારાલ-શ્લક્ષ્ણ-બાલ-સમુદાયં, કમલાલયા-કર-કિશલય-સિત-લસિત-સિત-કમલાન્તર્-વલય-દલ-નિર્મલ-વિલોચનં, વૈકુણ્ઠ-સ્થિત-કલ્પ-તરુ-તલ્લજ-પલ્લવ-કુણ્ઠતાકર-કર-ચરણાધરં, નિપીત-કનક-રુચિ-શુચિ-પીતન-પીતિતામ્બરાવરણ-રોચનં રોચનં બાલકમ્ આલોચયન્ન્ આત્માનં નયન-પયઃ-પયસા સ્નપયન્ વિલક્ષણતયા ક્ષણ-કતિપયં જલવદ્ આસીત્
।
યદ્યપિ બહુવિધ-ભાવા, જાતા ગોષ્ઠેશિતુસ્ તર્હિ ।
તદ્ અપિ ચ જાડ્યં બલવજ્ જજ્ઞે ગામ્ભીર્ય-શીલસ્ય

[16] અથ ચિરાય ધીર-ભાવં ધારિતવતી વ્રજ-ધરિત્રી રાજ્ય-શ્રીમતી તદ્-આનન્દ-સ્પૃહિણી નવ-નન્દનમ્ ઉપનન્દ-ગૃહિણી તદ્-ઉત્સઙ્ગ-સઙ્ગિનં ચકાર ।
ઉત્સઙ્ગં વહતિ શિશું વ્રજાધિરાજે
સા દૂરાદ્ અધિશયિતા પ્રસૂતિ-શય્યામ્ ।
આસીત્ તચ્-છ્રવણજ-બાષ્પ-રોમહર્ષ-
સ્તમ્ભાદ્યૈર્ વિવશ-તનૂર્ વ્રજાધિરાજ્ઞી

[17] અથ તત્ર મેધા-જનકં કર્મ શર્માન્ત-નામભિર્ નિર્મમે, યત્ર ભૂસ્ ત્વયિ ઇત્ય્-આદિકં પઠિત્વા હેમાન્તર્હિતયાનામિકયા બાલો ઘૃત-લવં લેહયામાસે । અથાયુષ્ય-ક્રિયા ક્રિયતે સ્મ, યત્ર ઓં દિવસ્પતિ ઇત્ય્ આદિકેન ડિમ્ભઃ સ્પૃષ્ટઃ । દિક્-ચતુષ્ટયે મધ્યે ચ ઓં હૃદમ્ અન્નં પ્રાણાય ઇત્ય્ આદિભિર્ ભૂમિશ્ ચાભિમન્ત્રિતા । અથ ઓં અશ્મા ભવ ઇત્ય્ આદિના પુનર્ અર્ભકોઽ ભિમૃષ્ટઃ । તતઃ ઓં ઇડાસિ ઇત્ય્ આદિના તન્-માતાભિમન્ત્રિતા । પુનર્ માતુઃ સ્તન-દ્વયં ઓં ઇમં સ્તનમ્ ઇતિ, ઓં યસ્ તે સ્તનમ્ ઇત્ય્ આભ્યામ્ ઋગ્ભ્યાં ક્રમેણ પ્રક્ષાલિતમ્ । તતશ્ ચ તમ્ ઉત્તાન-શાયિનં સૂતિકા-શય્યાયાં નિધાય તચ્-છિરઃ-પ્રદેશે ઓં આપો દેવેષુ ઇત્ય્ આદિનોદપાત્રં નિહિતમ્ ઇતિ ।
[18] તદ્ એવં જાત-કર્મ-શર્મણિ નિર્વૃત્તે બાલ-નાભિ-નાલે ચ પ્રાપ્ત-ચ્છેદન-કાલે વૃત્તે પરમાનન્દ-સન્દોહેનાનવહિત-પ્રાયા યા સૈવ તદૈવ તદ્-અવધાત્રી ધાત્રી સપુલક-કાયા ચિત્રમ્ ઇદમ્ ઇતિ દ્વિ-ત્રિ-વારમ્ ઇદમ્ નિવેદિતવતી-રાજન્ ! ઇતરત્ર નાભિ-સરસિ નાલમ્ એવ લક્ષ્યતે, ન તુ નાલીકમ્ । અત્ર પુનર્ નાલીકમ્ એવ ન તુ નાલમ્ ઇતિ ।
કિં ચ-
અઙ્ઘ્ર્યોર્ વ્યક્ત-દરારિ-વજ્ર-કમલાદ્યાશ્ચર્ય-ચિહ્નૈર્ અલં
કમ્રૈર્ ઉજ્જ્વલિતાં તથા કર-યુગે તૈઃ કૈશ્ચિદ્ અન્યૈર્ અપિ ।
પશ્ય શ્રી-વ્રજનાથ નીરદ-રુચેર્ બાલસ્ય સામુદ્રકો-
લ્લઙ્ઘિ-શ્રી-વિભવસ્ય દેહ-વલનામ્ અસ્માસુ ચિત્ર-પ્રદામ્

[19] તદા ચ સર્વસ્મિન્ન્ અપિ વિસ્મિત-ચર્યા-પર્યાકુલે બટવઃ સહાસ-પાટવમ્ ઊચુઃ-અયે ! સર્વ-શર્મદ ! નિર્મલ-ધર્મણો ભવતઃ કથમ્ અશૌચં નામ સામર્થ્યં સમર્થયતામ્ ? યતો નાડી-ચ્છેદ એવ વૃત્તે તદ્ આમનન્તિ સ્મ ।
[20] તદ્ એવમ્ ઉલ્લસન્ નિખિલ-રોમ-સમુત્ફુલ્લ-મુખ-સોમઃ પરિવારિત-બટુ-સ્તોમતયા બહિર્ વિહિત-હોમ-સ્થાનમ્ આગમ્ય સમ્યગ્ અર્પિત-સર્વાનન્દઃ સઙ્ગિ-સમર્પિત-તત્-તદ્-વૃત્ત-શન્તમ-કન્દઃ શ્રીમાન્ નન્દસ્ તાન્ દાનીય-વિપ્રાન્ આનીય પ્રદાનારમ્ભં સમ્ભૃતવાન્ ।
આરેભે સ ચ દાતું, લેભે ન તુલાં તુ સઙ્ગિનાં તેષામ્ ।
તાદૃશ-તત્-પ્રસવ-શ્રી-વાર્તા યૈર્ અર્પિતા પરિતઃ

તથાપિ-
અયુતં પ્રયુતં નિયુતં ભવતિ દશાનાં સહસ્રમ્ આરભ્ય ।
નિયુતે વિંશતિ-લક્ષં તાવદ્ ધેનૂર્ અદાન્ નન્દઃ

વિંશતિ-લક્ષં દત્ત્વા ધેનૂઃ સૌવર્ણ-શૃઙ્ગ-સઙ્ગ્ય્-અઙ્ગીઃ ।
હૃદયમ્ અપૂર્ણતયાસીત્ તસ્યાન્યસ્મૈ પ્રદાનાય

દશભિર્ દશભિર્ દ્રોણૈઃ કૃત-તિલ-સપ્તાચલીમ્ અદદાત્ ।
યદ્-વૃતિ-મણિ-કનકાનાં તદ્-અધિકતર-ભારતા દ્વિજૈર્ મેને

તેભ્યશ્ ચ દક્ષિણીયેભ્યઃ પ્રત્તા યા દક્ષિણામુના ।
તયાપ્ય્ અક્ષીણયાન્યેષામ્ અક્ષીણ્ય્ આશ્ચર્યમ્ આયયુઃ

બાડવ્યાનામ્ અસઙ્ખ્યાનાં નાસીત્ પરિચિતિસ્ તદા ।
બ્રહ્મ-વર્ચસમ્ એવાસ્મિન્ પરિચાયકતાં યયૌ

[21] તત્ર યે વિદિત-વેદાભિપ્રાયા વિપ્રા નિજ-નિજ-વિદ્યાતિશાયકાઃ સૂત-માગધ-વન્દિ-કૃશાશ્વિ-ગાયકાઃ સ્વચ્છન્દ-નાના-શબ્દ-વાદકા વાદકાશ્ ચ, તે સર્વેઽ પિ તસ્મિન્ પર્વણિ સઙ્ગિનઃ સન્તઃ સુમઙ્ગલમ્ એવ શબ્દાયમાનાઃ પૃથક્તાયામ્ અપ્ય્ અપૃથઙ્-નિસ્વના ઇવ વિશ્વં વિસ્માયયન્તિ સ્મ । યાવદ્ એવં વૃત્તં વૃત્તમ્, તાવદ્ વ્રજ-સ્થલમ્ અપિ હૃષ્ટમ્ ઇવ દૃષ્ટં, કિમ્ ઉત વ્રજસ્થાઃ । યતઃ સંસૃષ્ટતયા વિક્ષેપ-શૂન્યમ્ ઇવ સંસિક્તતયા સ્નિગ્ધમ્ ઇવ, ચલ-ચિત્ર-ધ્વજાદિતયા નૃત્યદ્ ઇવ ચાસીત્ । તત્ર ચ યદા ગો-વૃષ-વત્સાનામ્ અપિ સ્વભાવત એવ ભવતઃ સાનુરાગ-સ્નેહસ્ય તૈલ-વિદ્રાવિત-હરિદ્રા-સમક્તિ-વ્યાજાદ્ બહિર્ અપિ વ્યક્તિર્ આસીત્ । હર્ષ-વૈચિત્ર્યસ્ય ચ વિચિત્ર-ધાતુ-બર્હ-સ્રક્-કાઞ્ચન-માલા-વ્યાજાત્ । તદા કિમ્ ઉત ગોપાનાં તે હ્ય્ અદ્યાપિ યશસા
વિદ્યમાના ગો-પૃથિવ્યાઃ પાતાર ઇતીવ તથોચ્યન્તે । યે ખલુ વ્યઞ્જિત-રસ-ભાવતયા વિધૃતાલઙ્કારતયા ચ સ્વ-વર્ણન-કાવ્ય-ગ્રન્થૈર્ અભેદમ્ આયયુઃ । ઉલ્લાસ-વિધૃત-નાના-મણિ-મય-બલિ-પાણિતયા પ્રેમણિ સ્વેષાં વીરતાં ચ વ્યઞ્જયામાસુઃ । યદા ચૈવં ગોપાસ્ તદા પુનર્ અતીવ જીવનાયમાન-ગોકુલ-કુલેશ્વરી ગુણ-ગણ-દિગ્ધ-સ્નિગ્ધ-હૃદયા ગોપ-વર-વર્ણિન્યઃ કિયદ્ વા વર્ણનીયાઃ ?
[22] યાઃ ખલુ પૂર્વં તદ્-અપત્ય-સમપત્ત્ય્-અભાવાન્ નિર્વેદ-વેદનયા ત્યક્ત-પ્રાય-પરિષ્કારાઃ, સમ્પ્રતિ તુ કિઞ્ચિચ્-ચરણ-પ્રવણ-તદ્-અપત્ય-શ્રવણ-માત્રેણ વિધૃત-વિવિધ-સુખ-વિકારાસ્ તત્-પર્વ-રઞ્જનાર્થં વિલમ્બનીયામ્ અપિ પરિષ્કૃતિમ્ ઉરીકૃત્ય નૃત્યન્ત્ય ઇવ તત્-પુરીં પ્રતિ ચલિતાઃ । યાશ્ ચ વ્યઞ્જિજિષિત-મઙ્ગલ-સઙ્ગતયા સ્નેહ-મય-કામના-પરિણામતયા ચ સ્વયમ્ એવ મહા-મણિ-મયોપાયન-પાણયો બભૂવુઃ । યાસામ્ આનન્દાદ્ અન્યદ્ એવ શોભા-વૈભવમ્ આવિર્ભવતિ સ્મ ।
તથા હિ-
જિત-કુઙ્કુમમ્ ઉરુ રુરુચે મુખ-શશિનાં રોચિર્ એતાસામ્ ।
સમુદિતમ્ ઉદિતં પર્વણિ સુત-જનુષઃ શ્રી-યશોદાયાઃ

[23] તત્ર ચ ગાયન્તિ-
અજનિ યશોદા નિશિ સુત-સારમ્ ।
ઇતિ મહિલાલિર્ ઇતા તદ્-અગારમ્ ॥ધ્રુ॥
સમ્ભ્રમ-વિરચિત-બહુ-વિધ-વેશમ્ ।
પથિ માલ્ય-ચ્યવ-પૂરિત-દેશમ્ ॥
ચલ-મણિ-કુણ્ડલ-વલિત-કપોલમ્ ।
અપરિકલિત-ગલદ્-અંશ-નિચોલમ્ ॥
ઉચ્છલિત-ચ્છવિ-ચપલાહારમ્ ।
ચિત્ર-વસન-વસ-રસના-વારમ્ ॥
અપરસ્પર-ગતિ-વિજિતાન્યોન્યમ્ ।
સગણા વ્યહસીદ્ ઇહ ચાન્યોન્યમ્

ઇતિ ।
કિં ચ-
વ્રજઃ પ્રકટતાં યાતસ્ તત્ર કૃષ્ણશ્ ચ સઙ્ગતઃ ।
ઇત્ય્ અવાદ્યન્ત વાદ્યાનિ વાદ્યાધિષ્ઠાતૃ-દૈવતૈઃ

તસ્માદ્ આનન્દ-સન્દોહાદ્ ઉપનન્દ-પુરઃસરાઃ ।
ગમ્ભીરાસ્ તેઽ પિ ચાભીરા વિજહ્રુર્ નનૃતુર્ જગુઃ

તદા તત્રાગતા યોષાસ્ તં સદાશીર્ભિર્ અર્ભકમ્ ।
નિર્વર્ણ્ય વર્ણયિત્વા ચ પરસ્પરમ્ ઇદં જગુઃ

પાહિ ચિરં વ્રજ-રાજ-કુમાર ।
અસ્માન્ અત્ર શિશો સુકુમાર ॥ધ્રુ॥
દ્રુતતર-વૃદ્ધિ-સમૃદ્ધિ-ગતેન ।
શં ભવતાદ્ ભવતાભિમતેન ॥
સ્પૃહયામસ્ તે હસિત-મુખાય ।
અઙ્ગન-સઙ્ગત-રિઙ્ગ-સુખાય ॥
ગો-બાલાવલિ-લૂમાલમ્બિ ।
ચલનં તવ વલતામ્ અવિલમ્બિ ॥
સહ ગો-શાવક-ગમ-રમણેન ।
સુખયસિ હન્ત કદા કમનેન ॥
ગો-ગણ-ચારણ-વિહરણમ્ અસ્ય ।
સ તુ પશ્યેદ્ વર-ભાગ્યં યસ્ય ॥
દુષ્ટ-કદલ-દદ-સુષ્ઠુ-બલાય ।
ભવ-શિષ્ટાલિ-વિશિષ્ટ-ફલાય

ઇતિ સઙ્ગીત-સઙ્ગિન્યો રઙ્ગિણ્યો મહ-સમ્પદિ ।
પીતા-તૈલેન સિઞ્ચન્ત્યઃ સિઞ્ચન્ત્યઃ પ્રયયુર્ બહિઃ

તતશ્ ચ-
દધિ-દુગ્ધાદિ-સેકેન મિથોઽ મી શુભ્રતાં ગતાઃ ।
તરઙ્ગા ઇવ દુગ્ધાબ્ધેર્ અનૃત્યન્ વર-ગોદુહઃ

[24] અથ તાસ્ તદ્ અવધાય તદ્ એવ ગાયન્તિ સ્મ, યથા-
પશ્ય સખી-કુલ ગોકુલ-રાજમ્ ।
પુત્રોત્સવમ્ અનુ ખેલા-ભાજમ્ ॥ધ્રુ॥
ઉદધિ-પ્રભ-દધિ-સંપ્લવ-દેશમ્ ।
પરિતો ઘૂર્ણિત-મન્દર-વેશમ્ ॥
મધ્ય-ધટી-ફણિ-રાજે કૃષ્ટમ્ ।
હૃદ્ય-સુહૃદ્ભિર્ અતીવ ચ હૃષ્ટમ્ ॥
મધ્યે મધ્યે દુર્લભ-દાનમ્ ।
દદતં દધતં વિસ્મય-ભાનમ્ ॥
એકં પુનર્ અલમ્ અભવદ્ અપૂર્વમ્ ।
અજનિ વિધુર્ બત યદ્ ઇતઃ પૂર્વમ્

ઇતિ ।
[25] એતદ્ અપિ શ્લોકયામાસુઃ-
નેયં દુગ્ધ-વિકીર્ણિ-પાલિર્ અપિ તુ દ્રાગ્-વારિ-ધારા-ગતિર્
નેયં સ્યાન્ નવનીત-પિણ્ડ-વિસૃતિર્ મુક્તાસ્ તુ મુક્તામ્બુદાઃ ।
નેયં દીર્ણ-હરિદ્ર-નીર-વિકૃતિઃ કિન્તુ પ્રભા વિદ્યુતાં
પર્વૈવેદમ્ અતીવ હર્ષ-મહસા વર્ષા-વપુર્ નિર્મમે

ઇતિ ।
બાલસ્ય માતામહમ્ એત્ય માતુલાસ્
તદા ગૃહીતાઃ કર-ચોરકા ઇવ ।
દધ્ય્-આદિ-પઙ્કેષુ મુહુર્ વિકર્ષણાત્
પિતૃવ્ય-વર્ગેણ વિહસ્ય દણ્ડિતાઃ

[26] શ્રીમાન્ નન્દશ્ ચ-
મહોદાર-ચિત્તશ્ ચિતાનેક-વિત્તં
સમાહૂય સર્વં ગુણાજીવિ-ખર્વમ્ ।
વિના તદ્-વિચારં વપુઃ-શક્તિ-સારં
સમુત્ક્ષિપ્ય રત્નં દદે સાતિયત્નમ્

કિં ચ-
ગ્રહીતા યાચિતાન્ય્ અત્ર પ્રદાતાઙ્ગીક્રિયા-યુતઃ
શ્રીમન્-નન્દેન દાને તુ તત્ર જાતો વિપર્યયઃ

અતએવ-
વિના યાચ્ઞાં દદાને તુ સર્વં વ્રજ-પતૌ તદા ।
કલ્પદ્રુ-ચિન્તામણ્ય્-આદ્યાસ્ તેઽ પ્ય્ આસન્ કૃપણા ઇવ

તત્ર ચ-
અનેન પ્રીયતાં વિષ્ણુસ્ તેન સ્તાન્ મે સુતે શિવમ્ ।
એવં પ્રસભમ્ ઉદ્ભૂતા દાને નન્દસ્ય ભાવના

[27] અથ સર્વા જનતા જનિત-સ્નાન-કામા સમમ્ અમુના યમુનામ્ અયામાસ ।
[28] તત્ર ચાનન્દેન શ્રી-નન્દેન સહ ગલદ્-વ્રીડાં જલ-ક્રીડાં સન્તત્ય નિર્મલ-પરિમલ-પરિમિલન-પૂર્વકં સ્નાનમ્ આતત્ય દિવ્ય-વસ્ત્ર-સંવસ્ત્રણં વિતત્ય ચન્દ્ર-ચન્દન-સમાલમ્ભં પ્રતત્ય તત્રોટજ-મધ્યમ્ અધ્યાસીનાં સિદ્ધ-પ્રતન-પ્રયતનતયા પૂર્ણ-માનસાં પૌર્ણમાસીમ્ અનુ નમનમ્ અવતત્ય વન્દિ-જન-જનિત-વિશ્રાવ-પૂરિત-શ્રવસા શ્રવસા વલિતા સા પુનસ્ તદ્ એવ સદનમ્ આસસાદ ।
[29] તતઃ શ્રીમાન્ વ્રજસ્ય રાજા રુચિ-દાનાનિ રચયન્ બન્ધુ-વૃન્દ-સિન્ધું પૂરયામાસ ।
[30] અથ તસ્મિન્ન્ આનન્દ-પીવ્નિ પ્રતિદીવ્નિ શ્રી-રામ-જનન્યા શ્રદ્ધા-યન્ત્રિતતયા નિમન્ત્રિતાઃ કૃત-ઘૃત-પક્વ-જેમનાઃ સર્વ એવ પર્વ-લક્ષ્મ્યા પૂરિતાશ્ ચન્દ્રા ઇવ સ્વ-સ્વ-મન્દિરમ્ અવિન્દનન્ત । વિદિત્વા ચ તદ્-આનન્દં પ્રતિ કૃત-પ્રતિજાગરાં જાગરામ્ એવ નૃત્ય-ગીતાદિ-ધન્યાયાં રજન્યામ્ અભજન્ત ।
શ્રી-રોહિણ્યા હરિ-જનિ-સુખં શક્યતે કેન વક્તું
યસ્માદ્ વેષં વિવિધમ્ અદધાદ્ ભર્તૃતઃ પ્રોષિતાપિ ।
ચિત્રં ચિત્રં સુકૃત-વરિમા દૃશ્યતાં વિશ્વ-વન્દ્યઃ
શ્રીમન્-નન્દોઽ પ્ય્ અમનુત નિજં ભાગ્યમ્ આયાતિમ્ અસ્યાઃ

[31] અથ સોઽ યં રત્નાકરોઽ પિ વ્રજસ્ તં હરેર્ આવિર્ભાવમ્ આરભ્યાહરહર્ વિરહ-રહિત-તદ્-વિહરણાદ્ વર્ધિષ્ણુ-સમૃદ્ધિઃ કામ્ અપિ ચમત્કારિતાં વિતેને । ગોપ-સમવાયાત્ ક્રમાદ્ આવિર્ભૂતાનાં પ્રભૂતાનાં પરમાણાં રમાણાં રમણ-ધામતયા તુ કિમ્ ઉત ?
[32] અથ મધુકણ્ઠેન ચિન્તન્યાઞ્ચક્રે-આં શ્રીમદ્-ભાગવત-સંવાદશ્ ચાત્ર સમ્ભવતિ-
તત આરભ્ય નન્દસ્ય વ્રજઃ સર્વ-સમૃદ્ધિમાન્ ।
હરેર્ નિવાસાત્મ-ગુણૈ રમા-ક્રીડમ્ અભૂન્ નૃપ ॥[ભ્પ્ 10.5.18] ઇતિ ।
[33] સ્નિગ્ધકણ્ઠસ્ તુ વિભાવ્ય પુનર્ આહ સ્મ-અહો મહોત્સાહ-સ્વભાવતાદિભિર્ વિરાજમાનતા શ્રીમદ્-વ્રજરાજસ્ય । યતઃ-
તાવન્ માનં વિતરણમ્ અહો સમ્પદસ્ તાઃ કિયત્યસ્
તાવત્ સઙ્ખ્યં મહસિ રચનં ભૃત્ય-વર્ગાઃ કિયન્તઃ ।
તાવત્ પ્રાન્તં જન-સમ-વનં કત્ય્ અમુષ્યાવધાનાન્ય્
એવં સર્વં વ્રજ-નરપતેઃ કો નુ શક્તો વિવેક્તુમ્

ઇતિ ।
[34] સમાપયંશ્ ચોવાચ-
ઈદૃશસ્ તનયો જાતસ્ તવ ગોષ્ઠ-ક્ષિતીશ યઃ ।
લક્ષ્મી-લક્ષાન્વિતં કુર્વન્ ગોષ્ઠં નિન્યે વિલક્ષતામ્