ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.32

[88] અથ કથંચિદ્ અપિ જાત-સાન્ત્વને તન્-મનસાં ત્વ્ અનેક-વિકારે પારે મનોરથ-પથમ્ અખિલ-શોભા-શુભ-પથ્ય-નેપથ્ય-સારતન્ય-માન-દાનતસ્ તૌ સૂત-કુમારાવ્ આરાધયામાસુર્ આશુ રાધા-રમણ-પ્રભૃતયઃ કૃત-સાધારણાતિક્રમ-પ્રકૃતયઃ સદઃ-સદઃ-સદયતયા શુભાશીર્ભિર્ અભ્યુદયમ્ આસાદયામાસુશ્ ચ । તતશ્ ચ પૂર્વ-પૂર્વવદ્ એવ સર્વે સ્વધામ સમાસન્નાઃ સ્વપ્નતશ્ ચ તત્-તદ્-અનુભવન્તશ્ ચરિત-જાગરા ઇવ વાસરાદિમ્ આસાદિતવન્તઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
નાના-રાગ-વિચિત્ર-ચરિત્ર-ચિત્રમ્
એકવિંશં પૂરણમ્
॥31॥
(32)
અથ દ્વાત્રિંશં પૂરણમ્
કેશિ-ધ્વંસન-શંસનં
[1] અથ પુનઃ પ્રાતઃ-કથાં યથાવત્ પ્રથયિષ્યામઃ, યથા-
[2] મધુકણ્ઠઃ પ્રથમતઃ કણ્ઠ-રવમ્ અકૃત્વા મનસિ નિર્ણિક્તમ્ ઇદં વિવિક્તવાન્-
[3] એતદ્-અનન્તરં યદ્યપિ યે ખલ્વ્ અસ્માસુ બાલ્યાદ્ એવ સ્તુહિ-કૃષ્ણતાં ગતાસ્ તેષાં ભગવલ્-લીલા-સુખ-વર્ષિ-દેવર્ષિ-વર-ચરણાનાં કંસં પ્રતિ શંસનં શંસનીયતામ્ આસન્નમ્ ।
[4] તથાપિ ભગવલ્-લીલાધિકૃતિમ્ અનુવર્તમાનાનાં સર્વદોપાકુર્વાણાનાં ન તૂદાકુર્વાણાનાં તેષાં તત્રૌચિતીમ્ અપ્ય્ અનૌચિતીં ચિતી-કુર્વન્ત્ય્ અવિપશ્ચિત ઇતિ તથૈવૈષાં પરમ-વિપશ્ચિતામ્ અપિ વ્રજ-વાસિનાં વિનિશ્ચિત-નિજ-પ્રેમ-જાતીય-લસદ્-અદ્વિતીય-સુખ-પ્રકર્ષાણાં નાતિહર્ષાય સ્યાદ્ ઇતિ ચાનિર્ણેય-વક્ત્ર-નામ્ના તદ્-આમ્નાતવ્યમ્ ઇતિ । [5] અથ સાપલાપં સ્પષ્ટમ્ અભ્યાચષ્ટ-
[6] શ્રી-હરિણારિષ્ટે વિદ્વિષ્ટે ક્લિષ્ટેન ચ કંસેન વર્ષં યાવન્ ન કશ્ચિત્ પ્રસ્થાપિતઃ । કેશી ચ ગચ્છન્ પુનઃ સ્વ-વેશ્મ પ્રવેશિતઃ । વૃથા વૈરં મા કૃથા ઇતિ । [7] અથ મુખ્ય-માઘ-કૃષ્ણૈકાદશ્યાં કશ્ચિદ્ દિવિષ્ઠઃ સાર્વદિક-જ્ઞાન-મહિષ્ઠસ્ તં પ્રતિ પ્રતિકૂલ એવ સન્ન્ અનુકૂલ ઇવ શ્રી-વસુદેવસ્ય રહસ્યં વૃત્તમ્ અનુવૃત્તં ચકાર યેન ખલુ રામ-કૃષ્ણાવ્ અપિ વસુદેવ-સુતતયોદાય-સાતામ્ । [8] તતશ્ ચ તત્-કૃત-પ્રતિરોધાદ્ ધન્તુમ્ અશક્યતયા વસુદેવ-દેવક્યૌ પુનર્ મઙ્ક્ષુ લોહ-શૃઙ્ખલયા કારાગારે ક્રુદ્ધેન સતા સતાં વિરુદ્ધેન તેન નિરુદ્ધે ।
[9] નિરુધ્ય ચાર્વ-મતિનાર્વ-દાનવઃ સમાહૂય ભૂયશ્ ચ નિયુક્તઃ । નિયુક્ત-માત્રશ્ ચાયં વ્રજાય કૃત-યાત્રઃ પ્રાતર્ એવ તત્રાયાતઃ । વ્રજશ્ ચારિષ્ટ-વધાદ્ અધસ્તાન્ નન્દિશ્વર-ગિરિમ્ આરભ્ય પર-પરસ્તાત્ કૃત-વાસ ઇતિ દૂરત એવ તં લબ્ધવાન્ । [10] યત્ર ચ સ પ્રખરતર-ખર-ખુર-ઘૃષ્ટિ-ચ્છિન્ન-ક્ષોણિ-પૃષ્ઠતયા ગોષ્ઠમ્ આગચ્છન્ સટાઘટામુદસ્ય નભસ્ય્ અભિભ્રમયન્ ભ્રેષ-વશાદ્ અદભ્ર-ભયાદભ્ર-પ્રચ્છન્નતયા તત્-તદ્-વૃત્ત-માષ-ચ્છતાં વિમાન-પરિચ્છદાનાં વિમાનાન્ ઉચ્છાદયામાસ પૂર્વ-પૂર્વમાનાન્ ઇવ । યત એવ નિર્જરાશ્ ચ તે સ્ફૂર્જદ્-ઊર્જસ્વલતા-વર્જનતઃ સ-જરા ઇવ જાતાઃ । [11] તતશ્ ચ જઙ્ઘાલગતિલઙ્ઘિતાઙ્ઘ્રિપઃ સ પુનરખર્વગર્વતઃ સર્વમેવ ધુન્વન્નર્વદાનવઃ સિંહસંહતિરિવ ઘર્ઘરિતનિર્ઘોષમાતતાન
।
[12] આતતે ચ નિર્ઘોષે સમ્યગ્-અર્ગલિત-મહાર્ગલાવર્ગ-દુર્ઘટ્ટ-વિકટ-કણ્ટક-કવાટ-દુર્ઘટ-નિર્ગમ-મત્ય્-ઉદગ્ર-દુર્ગાયમાણ-ગરિષ્ઠ-ગોષ્ઠ-વિશઙ્કટ-કુઠ-શાખાવૃતિ-સઙ્ઘં સઙ્ઘશઃ સમુલ્લઙ્ઘિતવત્યઃ સાસ્નાવત્યઃ પ્લુત-ગત્યા સોદ્ભ્રમં સપદ્ય્ અટવીં પ્રત્ય્ એવ ચ દ્રુતં પરિદ્રુતવત્યઃ । [13] તદ્ અગણયન્ન્ એવ ગોષ્ઠસ્યોપશલ્યં પ્રવિષ્ટઃ પરિતશ્ ચ ઘોટમાનઃ સ દેવ-દ્વિડ્-ઘોટકસ્ તુ તમરિષ્ટ-મોટકમ્ એવ ધોરિત-રીતિ-ગત્ય્-અન્વિષ્ટવાન્ । [14] અથ ગવાં દ્રવાચ્છોકાવિષ્ટાઃ પ્રષ્ઠગોષ્ઠપતિવિશિષ્ટાઃ સર્વ એવ ગોમિનો લોકા નિજાન્યોકાંસિ ઝગિતિ સમુજ્ઝન્તસ્તદભિમુખમેવ પરમુન્મુખતયા ચક્રુમુઃ ।
[15] યાન્ સમગ્રાન્ અપ્ય્ અતિક્રમ્ય સમ્યગ્-રભસમ્ અગ્રત એવ ગચ્છંસ્ છાતાસચ્છાત-કર્મા રામાવર-જન્મા રામમ્ અપ્ય્ અતિક્રમ્યાભ્યમિત્રીયતયા ચિત્રીયતે સ્મ । [16] તતઃ સમગ્ર-વ્યગ્રતાં ગતા વ્રજ-જનાગ્રણ્યસ્ તમ્ અભિક્રમમાણં પ્રત્યાચક્ષાણાસ્ તદ્ એતદ્ આચક્ષત ।
અયં વાજી વજ્રત્-તનુરુહ-તતિર્ વજ્રિ-વિજયી
નિજ-ધ્વાન-સ્ફૂર્જાદ્-વિજિત-દિવિજ-પ્રોજ્ઝિત-પથઃ । ભવાંશ્ છાયા-પ્રાય-પ્રભવ-નવ-તાપિઞ્છ-તુલિતસ્
તતસ્ ત્વં મા યાસીઃ સપદિ પુરતસ્ તસ્ય પુરતઃ

[17] તદ્ એવમ્ અત્યાહિતે પ્રત્યાસન્ને માતર-પુત્રયોર્ અપીદં વિવદનમ્ આસીત્-
પુત્ર ક્વ ગચ્છસિ હયં કલયામિ માતઃ
પ્રોદ્દામ-દુર્વ્યવસિતઃ ખલુ હન્ત સોઽ યમ્ । કિં નઃ કરિષ્યતિ સ વા વિગત-સ્વસાદી
ત્વં યાહિ ગેહમ્ અહમ્ અસ્મિ વિચેતનઃ કિમ્

[18] તતશ્ ચ ક્ષોભાત્ પ્રોદ્ભાવિત-ધાર્ષ્ટ્યા ગોષ્ઠાધીશમ્ અપિ સેદં નિર્દિષ્ટવતી-
મયા બાલ્યાન્ નૈવ ત્વયિ ગૃહ-પતાવ્ ઉદ્ધુર-વચઃ
પ્રયુક્તં કિં ત્વ્ અદ્ય પ્રકટયિતુમ્ ઇષ્ટં નિશામય । કથં ન ત્વં સર્વૈઃ સહ સપદિ ગૃહ્ણાસિ પૃથુકં
કથં વા નાન્યેઽ પિ પ્રતિહયમ્ અયન્તિ વ્રજ-પતે

[19] અનાદિત એવ દિતીકૃત-દિતિ-તનુજઃ શ્રી-રામાનુનજસ્ તુ તદ્ એવં વર્ણ્યમાનમ્ અવકર્ણ્ય વિહસ્ય માતરં વિશ્વાસ્ય વિશ્વ-વિશ્વાસાસ્પદ-સુખદસ્ તં સાસૂક્ષણં ક્ષણં નિરીક્ષ્ય સ્વમ્ ઉપહ્વરમ્ આનેતુમ્ આહ્વયત । [20] સ ચ પૂતનારિણાહૂતસ્ તત્-તેજસાપ્ય્ અન્તઃ પરિભૂતઃ શૂરં-મન્યતયા તસ્મિન્ન્ અધૂતઃ પ્રથમતસ્ તાવન્ નિજ-પરાક્રમ-ક્રમણાય ક્રમશઃ પ્રત્યગ્-ગત્ય્-અનુક્રમ-મન્થરતયા વિક્રમમાણસ્ તં પ્રતિ સમ્પ્રતિ યમુનાં યાવદ્ અવકાશ-ક્ષોણીં વિશ્રાણિતવાન્ । દૂરતસ્ તુ નિજાભિદ્રવસ્ય તેજસ્વિતા ભવેદ્ ઇતિ ક્ષોણીં વિશ્રાણ્ય ચ કૃષ્ણં નિધાર્યતયા નિર્ધાર્ય દેવાર્ય્-અર્વા ગર્વાદ્ ધર્યક્ષ-લક્ષસ્યેવ ગર્જિતમ્ અર્જન્ન્ અરિ-પક્ષં તર્જતિ સ્મ । [21] તતશ્ ચ સર્વં
યુગપદ્ અરિરિષતીવ ચિકરિષતીવ જિગરિષતીવ ચ તસ્મિંસ્ તદ્-અસહમાનઃ સહસા સિંહ-નાદં બૃંહયન્ સિંહ-સંહનનઃ સ ચ કૃષ્ણસ્ તં ધૃષ્ણજમ્ અભિસાગ્રહમ્ અભિગ્રહમ્ એવ જગ્રાહ । સમગ્ર એવ વ્રજશ્ ચ વ્યગ્રતયા તદ્-અનુગતિમ્ ઇતિ સ્થિતે સ તુ તત્ પશ્યન્ન્ ઉત્તેરિતાખ્યયા ગત્યા તમ્ એવ રોષાદ-મન્દમ્ અભ્યવચસ્કન્દ, યત્ર-
વ્યોમ સોઽ યમ્ અતિયન્ નિરાપ્લવત્
તત્ પિબન્નિવ મુખં વ્યદીદરત્ । એવમ્ અઙ્ઘ્રિ-યુગલેન યદ્ વ્યહંસ્
તચ્ ચ તત્-પ્રતિગતં હરિર્ વ્યધાત્

તતશ્ ચ-
દ્રાગ્-ઉચ્છલચ્-ચરણ-પુચ્છમ્ અતુચ્છમ્ એતમ્
ઉચ્છૂન-રોમ-તતિ-ગુચ્છવદ્ ઉન્નમય્ય । ચિક્ષેપ ચાપશતક-ક્ષિતિ-લક્ષિતાગ્રે
ડિણ્ડીર-પિણ્ડમ્ ઇવ વારિધિ-ભઙ્ગ-સઙ્ઘઃ

સ લબ્ધ-સંજ્ઞઃ પુનર્ ઉત્થિતસ્ તદા
વ્યાદાય વક્ત્રં તરસાપતદ્ ધરિમ્ । સોઽ પ્ય્ અસ્ય વક્ત્રે ભુજમ્ ઉત્તરં હસન્
પ્રાદાન્ મહા-દર્દૂરકસ્ય નાગવત્

દિવ્યાહિવત્ કૃષ્ણ-ભુજશ્ ચ તદ્-ગલા-
વટે સ્ફુટં વીર-રસાદ્ અવર્ધત । મહા-વિષ-જ્વાલ-હતા ઇવાપિ તદ્-
રદાસ્ તદા પેતુર્ અમુષ્ય તેજસા

દન્તા નિપેતુઃ સમૈન્દ્રિયાણ્ય્ અપ્ય્
ઉદ્ધૂતિમ્ આપુર્ વપુર્ આપ કમ્પમ્ । જરાત્ર તત્ કાલમ્ ઉદિત્ય મૃત્યું
પ્રતીક્ષમાણા કિલ વર્તતે સ્મ

યદાસ્ય કણ્ઠં રુરુધે સ તદ્-ભુજસ્
તદાખિલાઙ્ગાનિ વિદીર્ણતં યયુઃ । તસ્યૈવ શોકાદ્ ઇવ તાનિ યત્ પરં
તદાશ્રયાણ્ય્ એવ ભવન્તિ સર્વશઃ

એકં દ્વારં રુદ્ધમ્ એતદ્ ગલાખ્યં
મન્-નિષ્ક્રાન્તૌ તાનિ ભૂયાંસિ કુર્યામ્ । ઇત્થં કિં તત્-પ્રાણ-વર્ગઃ સમન્તાચ્
છિદ્રાણ્ય્ આચર્યાથ તસ્માત્ પ્રતસ્થે

તસ્ય પ્રાણે નિર્ગતે દેહ-ગેહાત્
કાર્ષ્ણો બાહુર્ નિર્ગતઃ પ્રાઘુણાભઃ । ગેહં તચ્ ચ સ્વામિનં તં વિનાભૂત્
ખણ્ડં ખણ્ડં દિષ્ટતઃ કિં ચ નષ્ટમ્

કેશિકણ્ઠા-વટાત્ તેન નિરકોષિ યદા ભુજઃ । તદા સ્વભાવમ્ એવાપ્તઃ સંહારે દિવ્ય-બાણવત્

અન્તે મુક્તં તેન ગૂથમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં યુક્તમ્ ઇષ્યતે । તાદૃશાં મુક્તિ-કૃત્-કૃષ્ણ-કૃપા યા સાતિયુક્તિકા

[22] તદ્ એવમ્ અશ્વ-દૈતેયે વપુષા લબ્ધ-દ્વૈતે સ્વરૂપેણ તુ લબ્ધાદ્વૈતે પ્રમનસાં વિકીર્ણ-સુમનસાં સુમનસાં કૃષ્ણાભિપ્રાયમ્ અભિપ્રયતામ્ ઉક્તિર્ યથા-
આસ્યં વ્યાદાઃ સપદિ નિખિલં મદ્-વપુસ્ ત્વં
ગરીતું તત્રાહં તત્ પરિકલયિતું તદ્-ગલે બાહુમ્ આધામ્ । તેનૈવાસીર્ યદિ વિગલિત-પ્રાણકસ્ તર્હિ તાવદ્
ગર્વિન્ન્ અર્વન્ન્ અહહ સહસા સાહસં કિં ન્વ્ અકાર્ષીઃ

ઇતિ ।
અથ વ્રજઃ કલ-કલ-શબ્દમ્ અબ્દવત્
સૃજન્ મુહુર્ હરિમ્ અચલં મુદાવૃણોત્ । સ વૃષ્ટિવત્ પ્રમદજમ્ અસ્રમ્ અસ્રવજ્
ઝર-પ્રભં સ ચ તદ્ અસૂત ભૂતલે

[23] અથ સર્વે સ-તૃષ્ણા મધ્યમ્ અધ્યાસિત-કૃષ્ણાઃ પ્રેમતારતમ્ય-રમ્યતયા યથાસ્વમ્ અન્તર્-અન્તર્-લબ્ધાન્તરાસ્ તદ્-અન્ત-વ્યન્તરિતત્વેઽ પિ તદ્-અનન્તરં-મન્યાસ્ તે ધન્યાસ્ તદ્-અપરમ્ અપ્ય્ આલિઙ્ગનતસ્ તમ્ એવ મન્વાના વિકાર-વૃન્દમ્ અવિન્દત ।
[23] તતશ્ ચ ક્ષણ-કતિપયાત્ પ્રતિગત-બહિર્-મતિતયા સહ-કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણાઘટ્ટમ્ અટિત્વા સસ્નુઃ । યત્ ખલ્વ્ અદ્યાપિ કેશિ-તીર્થતયા તીર્થ-વર્યાઃ પર્યવયન્તિ । યસ્ય ચ ભાસ્વત્-પુત્ર્યાઃ પ્રતિલોમ-ગતિં પ્રતિ કિંચિન્ નિકટત એવ કુઠ-કૂટ-ઘટિત-તટ-ઘટ્ટાન્તરમ્ અધિષ્ઠાય તત્-પરિશ્રમ-શમનાય વિશશ્રમુઃ । દ્વિતીય-ઘટ્ટશ્ ચાયં ચેનઘટ્ટ ઇતિ વૃદ્ધૈશ્ ચીર-ઘટ્ટ ઇતિ ચાધુનિકૈર્ ઉદ્ઘટ્યતે । ચેનેતિ વિશ્રમ-સુખસ્ય હિ માથુર-ભાષા । [25] અથ વિશ્રમ્ય ચ કંસ-ભ્રંશન-શંસનમ્ ઇદં કેશિ-ધ્વંસનમ્ ઇતિ રમ્ય-સુખં સમ્યગ્ અવગમ્ય દ્વિ-ગુણ-ફુલ્લમ્ ઉલ્લસન્તસ્ તં તન્યમાન-કીર્તિ-નર્તિત-મુખૈર્ વન્દિ-મુખૈર્ વન્દિતમ્ અન્તર્-વિન્દમાનં શ્રી-ગોવિન્દમ્ આવૃણ્વન્તઃ શ્રીમન્તં વ્રજ-દેવમ્ અનુ વ્રજન્તસ્ તે વ્રજ-જનાઃ
પ્રથમં ગો-વ્રજમ્ અયોજયન્ ।
હી-હી-જાતે ગો-દુહાં તત્ર જાતે
કાર્ષ્ણં તત્ તુ પ્રસ્ફુટં પર્યચાયિ । આસારાણાં નર્દિતે યદ્વદ્ ઉચ્ચૈર્
અમ્ભોદસ્ય સ્નિગ્ધ-ગમ્ભીર-શબ્દઃ