ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.30

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
રહઃ-કુતૂહલ-વહ-બહલ-રહઃ ક્રીડાખ્યમ્
એકોનત્રિંશં પૂરણમ્
॥29॥
(30)
અથ ત્રિંશં પૂરણમ્
નિર્વ્રીડ-હોરિકા-વિક્રીડનં
[1] અથ મધુકણ્ઠઃ પ્રભાતકથાં ક્રમતઃ પ્રક્રમતે સ્મ-
અમ્બિકા-વન-ગતિર્ બભૂવ સા કેલિ-કર્મણિ હરેઃ સમર્ધની ।
આગતાવપિ તદા પુનર્ વ્રજે હોરિકા-પ્રમદ-પર્વ-પદ્ધતિઃ

[2] તત્ર ચ પર્વણિ સર્વ એવ સ્ત્રી-પુંસ-જનઃ પ્રમત્ત-ગણ ઇવ ગાયન્ નૃત્યન્ યુધ્યન્ ક્રિડતીતિ મધ્ય-દેશતઃ સમુદાચારઃ પ્રચરતિ ભવિષ્યોત્તર-પુરાણ-પ્રામાણ્યસ્ય પુરાણાનાં માન્યતયા ।
[3] અથ તત્ર યદા પૂર્ણ-ગુણ-ફાલ્ગુન-પૂર્ણિમા-નિશાયાં કુતુક-તૃષ્ણક્ કૃષ્ણશ્ ચ રામશ્ ચ ઢુણ્ઢા-પરપર્યાય-હોરિકા-ગૃહ-ગૃહ્યાયાં ભુવિ રમતે સ્મ । તદાકસ્માદ્ ઉત્તરસ્માદ્ આગતઃ કશ્ચિદ્ યદ્યપિ ગુહ્યકાધિપ-સંગ્રાહ્યસ્ તથાપિ ગુહ્યક-ગર્હ્યતયા કંસ-શુભાશંસનસ્ તત્ર ક્રીડન્તીર્ વ્રજ-યુવતીઃ પ્રતિ દુર્દૃષ્ટિં વિધાય તદ્-આકૃષ્ટિં ચિન્તિતવાન્ ।
[4] ચિન્તયન્ન્ એવ ચ સહસા તત્ર પ્રવિષ્ટઃ સ ખલુ દુર્ધ્યાનાવિષ્ટસ્ તસ્માદ્ અકસ્માદ્ અઙ્ગનાનાં ગણમ્ ઉદજવજ્ જવતઃ કાલયામાસ ।
[5] અથ સાગ્રજઃ સોઽ યં ગદાગ્રજસ્તમસભ્યસ્વભાવમુપલભ્ય પૂર્વં તત્પર્વરસિકવૈહાસિકવેશવિશેષં દધૃષં મન્વાનઃ સ્થગિત ઇવાસીત્ । તતશ્ ચ-
પ્રતિહરિ-ગતિ-ચેષ્ટા શઙ્ખચૂડેન રુદ્ધા
દૃગ્ અપિ રુતિર્ અપિ દ્રાક્ કૃષ્ણ-રામેતિ તાસામ્ ।
યદ્ અયમ્ અતુલ-વેગ-દ્રોહિ-રૂપાતિ-શબ્દૈઃ
પ્રતિપદમ્ અનુવર્તી વૃત્તિ-લોપં ચકાર

[6] અથ તત્ર શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યમ્-
પ્રત્યયન્ત્યોઽ પ્ય્ અતિજવ-ભરાદ્ અસ્ય ઘોરાન્ નિવૃત્તાઃ
પશ્યન્ત્યો નાવ્ અપિ ધિગ્ અમુતસ્ ત્રાસ-વિધ્વસ્ત-નેત્રાઃ ।
ક્રોશન્ત્યોઽ પિ પ્રતિરુતિકૃતાનેન નીરુદ્ધ-શબ્દાઃ
ભ્રાતસ્ તર્હ્ય્ અપ્ય્ અહહ કિમ્ અમૂ રક્ષિતું ન દ્રવાવ

[7] તદ્ એવં નિશ્ચિન્વાનૌ તં ભીષણારમ્ભતયા સ્તમ્ભયિતું વિચિન્વાનૌ સહસા શાલ-દ્વયં સહસા ત્રોટયન્તૌ પુનસ્ તદ્-વિટપાદિકમ્ અપિ પ્રમોટયન્તૌ સુદૃઢ-ભુજાગ્ર-જાગ્રત્-તદ્-યુગલતયા પ્રબલતયા ચ તાવ્ અનુદદ્રુવતુઃ । તદ્ અનુ વિદ્રવ-વશાદ્ અન્યેઽ પિ સંવિદ્રતે સ્મ । તદા ચ-
ઇત્થં ન તર્કિતં લૌકૈર્ અનયોઃ શાલ-હસ્તયોઃ ।
શાલૌ કિં લઘુતાં યાતૌ વિગ્રહૌ ગુરુતામ્ ઉત

તતશ્ ચ-
અગ્રે શુભ્રં રૌહિણેયં વિધાય
શ્રી-ગોવિન્દઃ પ્રદ્રવચ્ છઙ્ખચૂડમ્ ।
કીર્તિ-સ્તોમ-પ્રાયતાં તસ્ય તન્વન્ન્
એષ પ્રાયસ્ તં પુરસ્તાત્ કરોતિ

વિલોક્ય સ-બલં હરિં પરમ-વિક્રમં સ-ક્રમં
વિસૃજ્ય વનિતા-જનં ત્વરિતમ્ અદ્રવદ્ ગુહ્યકઃ ।
બલસ્ય કિલ કાલતામ્ અમત મૃત્યુતાં યદ્ ધરેર્
મૃગં તદ્ ઉચિતં યતઃ સ સ જગામ તત્ તત્ કૃતિમ્

[8] તેન વિસૃષ્ટાયાં ચાવલાવલાવયં બલાભિધસ્ તત્-સંવલનાય તત્ર સ્થિતઃ ।
[9] અથ શ્રીમાન્ દનુજ-ગજસિંહસ્ તદ્-અનુજસ્ તુ સ-વિક્રમં વિક્રમમાણઃ પ્રહસ્ય સ્ફુટમ્ ઔત્તરાહ્વસ્ય ચ તસ્ય દાક્ષિણાત્યં પલાયનમ્ અવેત્ય દૂરેત્યં તં પ્રત્યવજ્ઞયા તરુ-યષ્ટિં હસ્તાદ્ વિભ્રષ્ટાં ચકાર ।
[10] વિદ્રુત્ય લબ્ધ-સનીડં પુનર્ અસૌ વિક્રીડન-ચતુર-ચિત્તસ્ તત ઇતસ્ તં વિદ્રાવ્ય ચેષ્ટિતેન વેવેષ્ટિ સ્મ । નૃસિંહ ઇવ હિરણ્યકશિપું રિપું સ-નિગ્રહમ્ એવ જગ્રાહ ચ ।
[11] તતસ્ તં હસ્ત-રોધં ગૃહ્ણન્ન્ અહ્નાય મણિ-ગૃહીતયે સ્ફુરન્ન્ ઉરસિલઃ કર-સરસિજેન તચ્-છિરસિ કક્ખટી-ભાવ-વિઘટિત-તદ્-અધીચિ-મુન્ય્-અસ્થિજેન ગૃહીત-સંગ્રાહ-સારં પ્રહારમ્ આજહાર ઉત્તરસ્મિન્ન્ અનેહસિ મૃત-દેહ-પ્રતીકાદાનમ્ અનુત્તરમ્ ઇતીવ ભ્રંશયામાસ ચ તસ્ય તમ્ ઉત્તંસમ્ ।
[12] સ પુનર્ આતતાયી દુર્માયી મણિમ્ અનુ પ્રાણાન્ અપિ વ્યક્તમ્ એવ ત્યક્તવાન્ । તદ્-ધન-માત્ર-જીવન-યાત્રઃ ખલ્વ્ અસૌ । તતશ્ ચ-
જીવો રત્નં વેતિ ભેદાક્ષમં તજ્-
જ્યોતિર્-માત્રં વસ્તુ યક્ષાદ્ ગૃહીત્વા ।
પશ્યન્તીનાં યોષિતાં કંસ-વૈરી
નિન્યે કામં રામ-સાયુજ્યમ્ એવ

[13] તં ચાભિપન્નં મુખં વ્યાદાય વિન્નપાતં પન્ન-મણિં વ્યાપન્નં દૃષ્ટ્વા શ્રી-કૃષ્ણાભિપ્રાયમ્ અભિપ્રયદ્ભિર્ દિવિષદ્ભિર્ ઉપહસિતમ્, યથા-
સ્ત્રી-રત્નં પુરુ પરકીયમ્ આદિથસ્ ત્વં
સ્વં ચૂડામણિમ્ અપિ હારયાં ચકર્થ ।
અત્યાક્ષીર્ બત નિજ-જીવનં ચ ધિક્ ત્વાં
વ્યાદાઃ કિં મુખમ્ અથ વક્ત્રમ્ અત્ર યક્ષ

[14] તદ્ એવં કર્ણ-રસનયા રસ્યમાનમ્ આચર્ય રહસ્યં વિહસ્ય ચ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ પુનઃ સ-બાષ્પ-કણ્ઠમ્ ઉવાચ-
તત્-ક્ષોભણં તદ્ દ્રવણં તથા તદ્-
વિક્રીડનં તદ્-ધનનં સ્વ-શત્રોઃ ।
તદ્-રક્ત-રજ્યન્-મણિ-પાણિ-રોચિર્
મય્ય્ અદ્ય સદ્યઃ પ્રભમ્ અસ્ય ભાતિ

[15] પુનર્ મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તદ્ એવં દલિત-ચૂડે શઙ્ખચૂડે નિષ્પીડિતે ક્રીડિતે ચ વ્રીડિતેન નિવૃત્તે કોલાહલ-પરમ્પરાતઃ કાતરતા-વિરત-પ્રકૃતયઃ સર્વ એવ વ્રજોર્વીપતિ-પ્રભૃતયઃ સમાગત્ય વિસ્મિત્ય ચ તાદૃશ-દુષ્ટ-નષ્ટીભાવતઃ પુનર્ ભય-સન્દેહેનાસ્પૃષ્ટાઃ સ્પષ્ટાનન્દ-સન્દોહ-દોહાસ્ તત્-પર્વ-ક્રીડાં નિર્વ્રીડા ઇવ વિવવ્રુઃ ।
[16] વિવૃત્ય ચ શાસ્ત્ર-વિપ્રતિપત્તિ-વિપ્રયોજયિતૃ-વિપ્રેભ્યઃ સૂત-સર્વાનન્દ-ગુણ-પ્રભૂત-સૂત-માગધ-વન્દિભ્યશ્ ચ પરમાવદાનાનિ દાનાનિ બહૂનિ ચક્રુઃ । તાભ્યશ્ ચ શસ્ત-વસ્ત્રાદીનિ પ્રસ્થાપયામાસુઃ । સ્વસ્થાયમાનાઃ સમાજગ્મુશ્ ચ કૃષ્ણ-કૃષ્ણાગ્રજૌ પુરસ્કૃત્ય નિજં વ્રજમ્ ઇતિ ।
એવં વિચિત્ર-વિક્રીડઃ પુત્રસ્ તે ગોષ્ઠ-નાયક ।
તં ક્રોધ-વહ્નૌ ઢુણ્ઢાગ્રે યક્ષોર્ અભ્રં જહાવ યઃ

[17] અથાત્ર રાત્રિ-કથાયાં મધુકણ્ઠસ્ તાં હોરિકા-કથામ્ એવ વિશેષતઃ સેવયામાસ ।
શિવ-ક્ષપાયામ્ અથ યાપિતાયાં
વલ્ગૂત્સવા ફાલ્ગુન-પૂર્ણિમાગાત્ ।
પક્ષ-દ્વયસ્યાસ્ય યથૈવ કાન્તિઃ
પર્વ-દ્વયસ્યાસ્ય ચ તદ્વદ્ અસ્તિ

હિમે ગતે હિમ-રુચિર્ ઉજ્જ્વલં બભાવ્
અફલ્ગુનિ સ્વ-મહસિ ફલ્ગુ-પર્વ ચ ।
ન વાભવન્ કથમ્ અથ તત્ર ગોપિકા
મદોત્કરાદ્ અપિ પરિભૂત-ગોપિકા

[18] અથ બલક્ષ-પક્ષ-સપક્ષકૈર્ અવપ્રકર-શોભાકર-કરનિ-કર-કરમ્બિતાં સ્વ-મનોરથ-પ્રથનાવલમ્બિતાં ક્ષપમ્ અન્વીક્ષ્ય સર્વાસ્ તત્-પર્વાનર્વાચીન-સમુદાચાર-ગર્વાન્ મુદા બહિર્ આવિર્ભવન્તિ સ્મ, યથા-
મુહુર્ અગણિત-ગૌરવાઃ સમન્તાત્
પ્રણય-મદાત્ પરિધાય દિવ્ય-વેશમ્ ।
અપિ બત જનતાસુ હોરિકાયાં
હરિમ્ અભિસસ્રુર્ અહો વ્રજસ્ય નાર્યઃ

[19] તદ્ એવં સદ્મ-સદ્મનાં સખી-પદ્મ-વરૂથિનીભિઃ સહ યૂથ-નાથ-કવચ-સ્થિતિ-રચન-કઞ્ચુલિકાદિ-વસ્ત્રૈઃ સુરભિ-કષાય-મોચન-યન્ત્ર-પ્રભૃતિ-શસ્ત્રૈર્ બહુલ-કાહલાદિ-વાદિત્ર-વિચિત્ર-કુતૂહલૈઃ સ-કેલિ-ગાલિ-રીતિ-મય-ગીતિ-કોલાહલૈઃ સાર્વત્રિક-તત્-પાર્વણ-રીત્યા નિર્લજ્જતયા સજ્જતયા ચ વ્રજ-પુર-દ્વાર-પુરઃ-સ્થિત-હોરિકાયતનાગ્રીય-સમગ્રાયત-પ્રાઙ્ગણ-વિહાર-સઙ્ગર-રઙ્ગ-ભુવિ સંગતા બભૂવુઃ ।
[20] યાઃ ખલુ બલ-બલાનુજયોર્ યથાસ્વં પૃથક્ પૃથગ્ અનુરાગ-ધરણાદ્ વિભાગમ્ આગતાસ્ તત્-તન્-નિષ્ઠ-દૃષ્ટિતયા તિષ્ઠન્તિ સ્મ ।
[21] તત્ર તાભિર્ ઈર્યમાણં વર્ધિત-શૌટીર્ય-પરિમાણં કલ-કલમ્ આકલય્ય જય્યતામય્યસ્ તા ઇતિ ભાવનાં પર્યવસાય-સાહાય્યાય સખિ-ઘટયા કટકં સઙ્ઘટય્ય તદ્વદ્ એવ સજ્જતયા બલ-બલાનુજાવ્ અપિ વલ્ગુ વલ્ગન્તૌ તત્રૈવ ગચ્છતઃ સ્મ ।
[22] ગતૌ ચાનવદ્ય-વાદ્ય-ઘોષેણ ઘોષં વધિરયન્તૌ પ્રતિસેનામ્ અવધીરયામાસતુઃ । યેન સમુદ્દીપિત-માનાઃ પ્રતિસેનાયમાનાશ્ ચ તાસ્ તથા વાદ્યતઃ સંમુખતામ્ આસાદ્ય પરિતસ્ તાન્ અપિ સર્વાન્ અતિચિત્રયામાસુઃ ।
[23] યત્ર પ્રતિસ્પર્ધયા વર્ધમાનયોસ્ તયોર્ યૂથ-વરૂથિની-પ્રમાણયોર્ એકત્ર માધવઃ પરત્ર તુ રાધા રાજાયતે સ્મ । જાયતે સ્મ ચ તેન જનાનામ્ અતિવિસ્મયઃ । તથા હિ-
યદ્વચ્ છુભ્રતર-પ્રકીર્ણક-મણિ-ચ્છત્રાદિકં શ્રી-હરેર્
આસીત્ તદ્વદ્ અમૂભિર્ અપ્રથિ તદા શ્રી-રાધિકાયામ્ અપિ ।
કિં ચાભ્યાં ન પરસ્પરં નયનયોઃ પ્રાન્તશ્ ચ સેહે
યથા જેતૃત્વં ક્વ નુ જેયતા ચ ભવિતા કુત્રેતિ નાત્રોહિતમ્

[24] તદ્ એવં પરસ્પરમ્ ઉત્સાહમાનતામ્ અસહમાનતામ્ અપ્ય્ અધિકૃત્ય કૃત-કૃત્યતા-સમાહારયોર્ મનોહરણાયાભિહાર-વિહારયોસ્ તયોર્ અનીકિની-સહિતયોઃ સર્વ-મહિતયોઃ સમઞ્જસતામ્ ઇવ સંજયન્તી વ્રજરાજ-સવયઃ-પુરોહિત-શ્વશુરાવરજ-દારતયા ગન્તવ્ય-પક્ષં નર્મ-શર્મણા રઞ્જયન્તી કાચિદ્ અર્ધ-વૃદ્ધા તત્-પ્રેમ-સમૃદ્ધા મધ્યસ્થ-પદવીમ્ અધ્યાસ્ય પ્રગલ્ભતયા ગત્યા વાત્યાયમાના રાધા-વર્ગ-મધ્યાત્ તત્-પ્રતિપક્ષસ્ય ક્ષ્માધવં શ્રીમન્-માધવં સંનિહિતવતી । સંનિધાય ચ યથા-યથં પ્રથમાન-સ્મિતતયા કૃતેઽ ભિવાદનેઽ ભિવદને ચ તેષાં સર્વેષાં શૃણ્વતામ્ અબ્રવીત્-
[25] અહં કિલ પ્રજ્ઞા પ્રાજ્ઞા ચ મહા-ધરાધીશ-ગણ-કૃતારાધાયા શ્રી-રાધાયા દૂત-કર્મણિ પ્રભૂતતામ્ આસન્નાસ્મિ । તદ્ એતદ્ અવધાર્યતામ્-
[26] ઇત્ય્ ઉક્ત-માત્રામ્ એતાં મધુમઙ્ગલઃ સહાસમ્ આહ સ્મ-કિમ્ ઉક્તમ્ અવધાર્યતામ્ ઇતિ ।
[27] તચ્ છ્રુત્વા સર્વસ્મિન્ પ્રહસતિ સોવાચ-વધિરોઽ યં ભવતાં સભાસદ્ ઇતિ ।
[28] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-યુક્તં તવેદં નિરર્ગલત્વમ્ । યતસ્ તસ્યા ધરાધિશાયા વશા ભવતી કસ્ય વાન્યસ્ય વશા ભવિષ્યતિ ।
[29] શ્રી-કૃષ્ણસ્ તુ સ-ગામ્ભીર્યમ્ ઉવાચ-નિકામમ્ એવ નિવેદ્યતામ્ ।
[30] દૂતી તુ તયા શિષ્ટાચાર-પ્રતિપાલયિત્ર્યા વિશિષ્ટમ્ ઇદમ્ આદિષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્ધોક્તે વિષ્ણુ વિષ્ણ્વ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રોવાચ-શચી-જયિ-તદીય-સચિવ-વરાભિર્ ઇદમ્ આદિષ્ટમ્ । સર્વત્ર પ્રસૃમર-સમજ્ઞામ્ અસ્મદીય-રાજ્ઞીમ્ અવજ્ઞાય દૂરતશ્ ચ કિમ્ ઉત પૂરતશ્ છત્રાદિક-ધારણં ભવતામ્ અસાધારણમ્ ।
[31] અથ કૃષ્ણઃ સભાભિઃ સહ હસિત્વા પ્રોવાચ-સત્યં તદ્-આદેશતસ્ તદ્-અભિનિવેશં ત્યજામઃ । કિન્તુ યુદ્ધં વિના રાજ્ઞાં વેદ-બુદ્ધં સ્યાદ્ ઇતિ યુદ્ધાય સંનદ્ધયા ભવત્યા ભાવ્યમ્ ઇત્ય્ એવ વક્તવ્યમ્ ।
[32] અત્ર મધુમઙ્ગલઃ સંમુખં ગતસ્ તદ્ ઇદમ્ આહ સ્મ-દેવ તદ્ ઇદમ્ એવ સમાકર્ણ્યતામ્ । જાતિતઃ સ્ત્રી ચાસ્ત્રી યો જનસ્તસ્મિન્ વામતારામે નામમાત્રેણ રામાસ્પદમાગતે નાર્જવચર્યયા કાર્યમર્યતે । તસ્માદાર્જવવર્જનાદૂર્જસ્વિનસ્તે વયમ્ એવદૂત્યાય સ્થાપનીયાઃ પ્રસ્થાપનીયાશ્ચ । અસ્માસુ ચાહમ્ એવપ્રહાપણીયઃ । યતઃ કોવિદોઽ સ્મિ ।
[33] દૂતી સહાસમાહ સ્મ-લાલાટિક ભવાન્ યદિ કોવિદસ્ તર્હ્ય્ અન્યઃ કોઽ વિદઃ ।
[34] મધુમઙ્ગલઃ સોત્પ્રાસમ્ ઉવાચ-જલ્પાકિ કલયામિ ભવતી તસ્યાઃ સભાયા વિન્દુર્ અસ્તિ । તથાપિ ત્રયીતનોર્ મમાગ્રતઃ સ્થિતિર્ અપિ તવ ન સ્થિરતાં લભેત ।
[35] દૂતી સાવજ્ઞમ્ ઉવાચ-વિશારદાયા મમ પુરતઃ શારદસ્ ત્વં કિયદ્ વા વદિતાસિ । તસ્માન્ નીવાકવલિતમ્ આકલય ।
[36] મધુમઙ્ગલઃ સ-રોષં શ્રી-કૃષ્ણમ્ અવલોચ્ય વક્તિ સ્મ-પર-વક્તવ્યા ખલ્વ્ ઇયં વક્તવ્યા ભવતીતિ નાસ્માકં વક્તવ્યા ભવિતુમ્ અર્હતિ । કિન્તુ સેયં તાવદ્ અત્ર નિરુધ્યતામ્ યાવદ્ અહં તદ્ વૃત્તમ્ અવબુધ્ય સુધ્ય્-અગ્રણીર્ ભવન્તમ્ અવરુણધ્મિ ।
[37] દૂતી સ-હાસમ્ ઉવાચ-નૂનં ભવતાં દૂતઃ સોઽ યમ્ અગ્રત એવ વ્યગ્રતામ્ અવાપ । યન્ મામત્ર રુદ્ધન્ન્ એવ તત્ર જિગમિષતિ । તસ્માન્ ન માદૃગ્ ઇવ નિઃશઙ્કં સોઽ યમ્ ઇતિ ભવતાં કલઙ્કાય પરં પ્રતિપત્સ્યતે । યુક્તમ્ એવ ચ તત્-તદ્-આવયોઃ । સ્વામિ-ગુણા હિ પરિજનમ્ અનુયન્તિ ।
[38] કૃષ્ણ ઉવાચ-ભામિનિ સ્વામિ-ગુણત્વં પુનઃ પ્રકારાન્તરેણ મન્તવ્યમ્ । સા ખલુ વામા વયં તુ દક્ષિણા ઇતિ ।
[39] દૂત્ય્ ઉવાચ-યૂયં ખલ્વ્ અપસવ્યા ઇતિ સત્યમ્ એવ યતઃ સ્વેષાં દક્ષિણતાવાચિત્વેઽ પિ પ્રતિકૂલતાં ન જહીથ ।
[40] મધુમઙ્ગલસ્ તુ તદ્ અશૃણ્વન્ન્ ઇવ પ્રોવાચ-મહારાજ વામાત્વમ્ એવ ખલુ તાસાં બલાય કલ્પતે યસ્માદ્ અબલાઃ ।
[41] દૂત્ય્ ઉવાચ-દોષ-જ્ઞાઃ ખલુ ભવન્તઃ કથમ્ ઇવ ગુણાનુસન્ધાનં કુર્વન્તુ ।
[42] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-દોષૈક-દૃક્ પુરોભાગીત્ય્ એવં યચ્-છાબ્દિકૈર્ મતમ્ તસ્માત્ ત્વમ્ એવ પુરતઃ સુધીભિસ્ તાભિર્ આહિતા ।
[43] દૂત્ય્ ઉવાચ-અસઙ્ખ્યાવતાં ભવતાં પુરતઃ કથમ્ એક-સઙ્ખ્યાવતી પ્રત્યુત્તરં દદ્યામ્ । ભવાંસ્ તુ તત્રાનુબન્ધ એવ । તથાપિ સર્વે શૃણ્વન્તુ । તાસામ્ અબલાત્વં ખલુ વિરોધિ-લક્ષણયા યતઃ શસ્ત્ર-શરીરત્વમ્ એવ દૃશ્યતે । તદ્ એતચ્ ચ તન્-મુખ્યામ્ ઉપલક્ષ્ય લક્ષ્યતામ્ ।
કેશાઃ પાશાશ્ ચલ-નયન-યુગં વાણ-યુગ્મં નમદ્-ભ્રૂશ્
ચાપઃ કર્ણાવરિ-પરિદધતૌ નાસિકા દિવ્ય-શસ્ત્રી ।
દન્તા વજ્રાણ્ય્ અપર-તદ્-અપરં તર્ક્યમ્ એવં તદ્ એતચ્-
છસ્ત્રૈ રાધા સ્વયમ્ ઉદયતિ કો વા બલીયાન્ અતોઽ ન્યઃ

[44] અત્ર કો વા બલીયાન્ અતોઽ ન્ય ઇતિ કૃષ્ણમ્ એવ કટાક્ષેણ પશ્યન્તી પ્રાહ સ્મ- [45] એવં વિવદમાનયોર્ અનયોઃ કૃષ્ણસ્ તુ તયા પ્રસ્તુતં તસ્યાઃ સૌન્દર્યમ્ અવધાર્ય ક્ષણં ધીરતાં સંધાર્ય પ્રોવાચ-દૂતિ જાતિત એવ પ્રતીપદર્શિન્ય્ અસિ । કિં બ્રુવે । કિન્તુ મદીય-દૂત-નિર્મિતા રાજ-નીતિર્ ઇયં ન તુ ભીતિઃ ।
[46] તતો ભવતી તાવદ્ અત્ર સ્થિતિમ્ અનુભવતુ । મમ દૂતસ્ તત્ર ગચ્છતુ । તતઃ સંચારકાણામ્ આચારેણ સમાચારેણ સાચારે લબ્ધ-પ્રચારે યથાયથમ્ આચરિતવ્યમ્ ।
[47] પુનર્ મધુમઙ્ગલં પ્રત્ય્ ઉવાચ-ભદ્રં સ્વયમ્ એવ તત્ર ગમ્યતામ્ ઇતિ ।
[48] દૂત્ય્ ઉવાચ-
ન્યાયે યુક્તૌ પ્રમાણે ચ સ્થિતો મધ્યસ્થ ઉચ્યતે ।
પરં મધ્યે સ્થિતો યઃ સ્યાત્ સ મધ્ય-સ્થાવરઃ સ્મૃતઃ

[49] સોઽ યં પુનશ્ છેક એવ । તતઃ શિક્ષામ્ અપિ નાર્હતીતિ સ્વૈરમ્ એવ ગચ્છતુ ।
[50] મધુમઙ્ગલસ્ તુ વિશસ્તા ખલ્વ્ ઇયં કથં શસ્તં વદતુ નામેતિ નિવેદ્ય યથાદિશન્તિ મહારાજ-મહાશયા ઇતિ પ્રસ્થિતવાન્ । પ્રસ્થાય ચ તાસાં સ્થાનમ્ આસીદન્ન્ આશી-રાશિભિઃ પ્રસાદમ્ આસાદયામાસ ।
[51] સર્વાશ્ ચ નમસ્કૃત્ય સ-સ્મિતં કૃત્યં પૃચ્છન્તિ સ્મ ।
[52] મધુમઙ્ગલસ્ તુ ભવતીનામ્ એતન્-નૃત્ય-દર્શનમ્ એવ કૃત્યમ્ ઇતિ પ્રોચ્ય પ્રત્યુવાચ-કિં ચ ભવતીનાં દૂતી તત્ર ગતા વર્તતે બ્રૂતે ચ । અસ્માકં રાજ્ઞી સાર્વભૌમં ભવન્તં મિલિતુમ્ ઇચ્છતીતિ । તદ્ અવધાર્ય વિસ્મયાદ્ અસ્માકં રાજ્ઞા ચાજ્ઞાપિતમ્ । સા ખલુ પરાનુગતા જાતાસ્તીતિ શ્રૂયતે । તસ્માદ્ એતન્ ન શ્રદ્દધ્યામ । અતઃ સ્વસ્ય સ્વસા કાચિદ્ અસ્માસુ કસ્મૈચન વિવહનાય દીયતામ્ । તદા તસ્યાઃ શ્વોવસીયસાય સ્યાદ્ ઇતિ ।
[53] સર્વાઃ સ-ભ્રૂ-વિજૃમ્ભમ્ આહુઃ સ્મ-વાચાટ-તાપાટવમય-ધૂર્તતાયા મૂર્તિર્ એવાયં સ્ફુટમ્ અન્યથાકારં વદન્ન્ અસ્માન્ વઞ્ચયિતુમ્ એવાનઞ્ચિતવાન્ અસ્તિ । સ કદાચિદ્ એવં ન કદ્વદાયતે । સા પુનર્ અસ્માકં સંચારિકા નેમાં કુચરતામ્ આચરેત્ । કિન્તુ બદ્ધેતિ સંબધ્યતે ।
[54] વિશાખોવાચ-યથાકારં તથાકારં વા વદતુ । સોઽ યં કથંકારં યૂયમ્ ઇદં વિચારયથ । યતો વિપ્રસ્યાસ્ય કૃતં ખલુ વિપ્રકૃતમ્ એવ ભણ્યતે । કથમ્ ઇવ પ્રકૃતં સ્યાત્ ।
[55] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-કો વાત્ર મમ લાભઃ ।
[56] વિશાખોવાચ-અયે ભદ્ર વિપ્ર લબ્ધમપિ તથૈવાનુસન્ધેયમ્ ।
[57] તદ્ એવં પ્રત્યાદિષ્ટસ્ તુ મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-સર્વ-ક્લમથ-મથનાનાં શમથ-દમથ-સત્પથ-પ્રથન-પરાણામ્ અથ કથં ન ભવત્ય્ અસ્માકમ્ એવાયં દોષઃ । યત્ ખલુ સન્ધ્ય્-અનુસન્ધાનમ્ એતાભિસ્ તુ યુદ્ધમ્ એવાનુબદ્ધમ્ અસ્તિ ।
[58] અથ શ્રી-રાધિકાભિદધાતિ સ્મ-કિં બલઃ સંવલતે ભવદીયઃ સ રાજા । યસ્માદ્ એતાવદ્ ગર્વાયસે ।
[59] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-
ઉચ્ચાટનં ગુણ-ગણ-પ્રથનાદ્ વિકૃષ્ટિર્
વંશી-કલાદ્ વિકલનં વર-રૂપ-વૃન્દાત્ ।
સ્તમ્ભો વિલાસ-વલયાદ્ વશતા ચ વાણી
માધુર્યતઃ સુમુખિ યસ્ય બલી તતઃ કઃ

કિં ચ-
દ્રાઘિષ્ટ-ક્ષેપિષ્ઠ-પ્રેષ્ઠ-વરિષ્ઠ-સ્થવિષ્ઠ-બંહિષ્ઠાઃ ।
અસ્મન્-નૃપતેઃ પુરતઃ સર્વે ગર્વેણ રિચ્યન્તે

અપિ ચ-
વૃન્દિષ્ઠ-ક્ષોદિષ્ઠ-જ્યેષ્ઠ-ગરિષ્ઠ-હ્રસિષ્ઠ-સાધિષ્ઠાઃ ।
અસ્મન્-નૃપતેર્ અગ્રે વિપરીતાભા-પરીતાઃ સ્યુઃ

[60] અથ શ્રી-રાધા તુ તદ્-અવધારણાદ્ અન્તઃ-પ્રેમ-બાધાં કથમ્ અપિ સમાધાય લલિતા-મુખમ્ ઈક્ષિતવતી । લલિતા તુ સ-વિપ્રલાપમ્ આલલાપ-
સ વેણુર્ મૂક-વધિરો યત્રાગાદ્ વાવદૂકતામ્ ।
તત્રાયં કિં ન વાગ્મી સ્યાદ્ બ્રહ્મ-વંશ-સમુદ્ભવઃ

[61] કિન્તુ યથાસ્માકં દૂતી નિરુદ્ધા તથા તમ્ એતમ્ અપિ નિરુધ્ય યુદ્ધાય સંનહ્યામઃ । અનન્તરં તુ પરમ-પ્રચણ્ડાઃ સ્વ-પિતૃ-પુરોહિત-પૌગણ્ડાઃ સમાદિશ્યન્તામ્ । તે ચ સ્ત્રી-વેશમ્ એવાસ્ય બલાત્ કુર્વન્તુ । કૃતે ચ તદ્-વેશે શ્રી-વ્રજરાજ-પુરોહિત-ભાગિનેયઃ સોઽ યં ન ચાર્ભકસ્ તત્ર ગચ્છન્ન્ અસ્મદીય-સંદેશ-વર્ણાંસ્ તત્-કર્ણાભ્યર્ણાન્ કરોતુ । અસ્માકમ્ અન્યા કન્યા ન વિદ્યતે । કિન્તુ સિંહલ-દ્વીપાદ્ દીપાભા પદ્મિનીયમ્ એકા જિત-સર્વાતિરેકા નીતાસ્તિ । સા તુ સ્વયં રાજ્ઞા પરિણીયતામ્ ।
[62] તત્ર પદ્મિની-પ્રાયેણ દુષ્કુલ-સદ્મજેતિ નાવજ્ઞાતવ્યા ।
વિષાદ્ અપ્ય્ અમૃતં ગ્રાહ્યમ્
અમેધ્યાદ્ અપિ કાઞ્ચનમ્ ।
નીચાદ્ અપ્ય્ ઉત્તમાં વિદ્યાં
સ્ત્રી-રત્નં દુષ્કુલાદ્ અપિ ॥[ગર્પ્ 1.110] ઇતિ હિ સ્મર્યતે ।
[63] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-નનુ ભવત્યશ્ ચ પદ્મિન્યસ્ તર્હિ તા એવ કથં કુલે નાનર્હિતાઃ ।
[64] લલિતા સ-રોષમ્ ઉવાચ-
આવૃતા જગતિ પદ્મિની યયા પદ્મયા જિતવતી સદાપિ તામ્ ।
રાધિકાદિર્ અપિ પદ્મિનીતયા ભણ્યતાં તતિર્ અહો મૃગી-દૃશામ્

[65] અથ શ્રી-રાધિકા હસિત્વા ચિલ્લી-ચાલનયા લસિત્વા ચ સ્વ-પિતૃ-પુરોહિત-બાલકાનાં પઞ્ચાશતં તદ્-વેશાયાદિશ્ય રાજ-પુરોહિત-સ્વસ્રીયેણ ચ તથા સંદિશ્ય યુદ્ધ-કૌતુકાયાભિનિવિશ્ય તસ્ય સ્ત્રી-વેશસ્ય પુરતઃ સ્થિતિં નિદિશ્ય ચામૂભિશ્ ચમૂરુ-ચક્ષુશ્-ચમૂભિર્ અભિક્રન્તવતી યુદ્ધાભિમુખતયા ચ સ્થિતવતી કૃષ્ણં ચ મનસ્યાહિતવતી । તત્ર ચ-
અબીભષદ્ અયં હોરીમ્ અબભાષદ્ ઇયં તથા ।
અદીદિપદ્ અસૌ ભાવમ્ અસૌ ચ તમ્ અદીદિપત્

[66] તતશ્ ચ રાજાયમાન-ગોકુલ-યુવરાજસ્ તં નિકાર-પ્રકારં બટુ-મુખતઃ કટુ-નિભં કર્ણ-પુટમ્ આનીય તાં દૂતીં સ્વ-પક્ષ-રક્ષિતાભિઃ કાભિશ્ચિત્ પ્રગલ્ભતા-લક્ષિતાભિસ્ તાદૃશ-સ્ત્રીભિઃ પુરુષ-વેશાં વિધાય તેન બટુના સંદિદેશ । તસ્યાઃ કન્યાયાઃ સોઽ યમ્ એવધન્યો વર ઇતિ ।
[67] સંદિશ્ય ચ તામ્ અપિ મધુમઙ્ગલવત્ પુરઃ પ્રઃઈયાભિષેણયામાસ ।
[68] તદ્ એવં મિથઃ કૃતે નિયતે નેત્રોઃ કાભિશ્ચિદ્ અન્યાભિઃ કુતુક-કૃતે તટસ્થતયા તત્ર સઙ્ઘટમાનાભિઃ પ્રકટ-હઠતયા દ્વયોસ્ તત્-તદ્-વેશ-વિશેષિણોઃ કૃત-સન્ધે પટાઞ્ચલ-બન્ધે જાતે ચોભયતશ્ ચ નાના-હાસ-પ્રબન્ધે શ્રી-રાધા-પક્ષ-લક્ષિતાભિર્ મૃગાક્ષીભિર્ ઇદમ્ આખ્યાયિ ।
[69] વર્ષીયસાનેન વરેણાસ્મત્-પદ્મિનીયં ધર્ષિતા । તસ્માદ્ યુદ્ધાર્થમ્ ઉદ્યમઃ સંબધ્યતામ્ ।
[70] તતઃ સંબદ્ધેષુ શુષિરાદિભિઃ સાર્ધં યુદ્ધ-વાદ્યાર્થમ્ આનદ્ધેષુ ।
નર્માઙ્ગ-ગાલિર્ ઉદક-ક્ષિપ-યન્ત્ર-યુક્તિર્
દણ્ડી-પ્રપાતન-નિવર્તન-કેલિ-રીતિઃ ।
કાન્તાકૃતિ-વ્યતિ-કૃત-ગ્રહણં સખીનાં
સાહાયકં યુધિ બભૌ હરિ-હોરિકાયાઃ

[71] ચિરતશ્ ચ કૃષ્ણ-કેલિ-કલાવકલન-કેવલતયા વિકલિત-સ્વ-સ્વ-કેલિ-કલહ-પ્રલાપેષુ રામ-શ્રીદામ-સુદામાદિ-કલાપેષુ તલ્-લીલા-તૃષ્ણક્-કૃષ્ણ એવ સ્વ-પ્રેયસીભિઃ સહ સહસાહવ-નિભં વિહરતિ સ્મ ।
[72] પ્રથમં તાવદ્ અસાવ્ અમૂશ્ ચ પરસ્પરં સ્નિગ્ધા વ્યતિષજ્ય વ્યતિબિદ્ધા બભૂવુઃ, યતઃ-
ભ્રૂ-કાર્મુકા નેત્ર-બાણા યે તેષાં માર-સંયતિ ।
અઙ્ગાસ્ત્રાણાં હન્ત કિં સ્યાદ્ અપરાદ્ધ-પૃષત્કતા

[73] અથ પુનર્ દણ્ડાદણ્ડિદણ્ડનપૂર્વકં બાહાબાહવિબહલમેવાયં હરિરાહવમુવાહ । તથા હિ-
દોરાન્દોલનમ્ અઙ્ગુલી-પરિમલં કેશ-ગ્રહં વેશનુત્
પાણ્યોશ્ ચઞ્ચલતાં તથા પર-પરં વાચ્યાં વિચારાત્ પરમ્ ।
કુર્વંસ્ તત્-પર-દાર-સૈન્યમ્ અવિશત્ કૃષ્ણસ્ તથા સ્વં યથા
કુત્રાગાદ્ ઇતિ વેદ ન સ્મ જનતા સાપ્ય્ અસ્તુ નાપિ સ્વયમ્

[74] તતશ્ ચ ક્રમશઃ પર-પરાતિક્રમ-પૂર્વકમ્ અપૂર્વોત્સાહ-વૃતયોઃ સખીભિર્ આવૃતયોર્ અસાધારણ-ક્રીડા-રણ-જવયો રાધા-માધવયોર્ એવ વ્યતિષઙ્ગઃ પ્રસઙ્ગ-માયાતઃ । તત્ર ચ । યથા-યથં તત્-કૌતુકાવકલનતઃ સ્વ-સ્વ-વ્યાપારં પરિત્યજ્ય રજ્યમાન-ચિત્રતયા ચિત્રાયમાણા વર-વર્ણિન્યઃ સૌવર્ણ-વર્ણાકારતયા વૃણ્વાના મિથસ્ તદ્ વર્ણયામાસુઃ ।
[76] તથ હિ ગીતમ્-
પશ્ય પશ્ય સખિ હોરીયુદ્ધમ્ ।
રાધા-માધવ-કૃતમ્ અનુરહસં સુચિરં ભવદ્-અનુરુદ્ધમ્ ॥ધ્રુ॥
દણ્ડાદણ્ડિ-ગતે પરિખણ્ડિત-તરતમતો વ્યતિરોધમ્ ।
વ્યતિષઞ્જનમ્ ઇહ ભાતિ તડિદ્-ઘન-રુચિ-જય-લસદ્-ઉદ્બોધમ્ ॥
મસ્તક-વસ્ત્ર-સ્ખલનારમ્ભાત્ પિહિતે તન્-મુખ-યુગલે ।
ભ્રમર-વરાયિતમ્ એકેનાસ્મિન્ન્ અન્યસ્મિન્ બહુ કમલે ॥
ભુજ-ભુજગેન હરેર્ બહુધારચિ હૃદિ તસ્યાઃ ફણ-લીલા ।
ચક્રવાક-યુગ-ગીર્ણિર્ અવાકલિ યત્ર મુહુઃ કૃતિ-શીલા ॥
અપિ પુનર્ અસ્મિન્ન્ અવકલયત કિલ નિરવનિરુહ-તતિ-દેશમ્ ।
અભિનવ-કનક-લતા-પરિવલયિત-તરુણ-તમાલ-કુલેશમ્ ॥
તં યુવતી-કુલ-સાહાયક-કૃત-બલ-રાધા-વશ-બલિનમ્ ।
રચયતિ નયતિ ચ નિજ-વિષયે દિશિ રભસરસાદ્ અપિ વલિનમ્ ॥
નીતં તં નવ-પીત-પટં મૃગ-નાભિ-જલૈર્ અભિષિક્તમ્ ।
તનુતે સુતનૂ-તતિર્ ઇહ વિતનુ-પ્રમદ-મદાદ્ અતિરિક્તમ્ ॥
સેયં રાધા સ્વયમ્ ઇહ મુરલીં યદ્ બત હરતિ સ-યત્નમ્ ।
ન તદ્ અદ્ભુતમ્ ઇવ યદ્ અહરદ્ અસ્ય પ્રથમં હૃન્-મણિ-રત્નમ્ ॥
અથ રામાદિઃ સખિ-જનતા તં પશ્યન્તી વિનિરુદ્ધમ્ ।
સન્ધિમ્ અધિત્સત વિસૃજન્તી તાઃ પ્રતિ દૂતં ગુણ-શુદ્ધમ્ ॥
રામઃ સ યદા ફાલ્ગુન-પર્વણિ દેયં મેને દાતુમ્ ।
પ્રતિભુવમ્ આદાયાથ તદા હરિર્ આભિર્ અમન્યત રાતુમ્ ॥
જાતે સન્ધાવ્ અખિલેનાપિ ચ શંસતિ દિવ્યે લોકે ।
નિજ-નિજ-કાન્તા-મોહ-વિરોહણ-ગીતિઃ સ સ વિલુલોકે ॥ઇતિ॥

[77] એવં સ્થિતે પરસ્પરં ચર્ચરિકા-રચન-નિચાયને વિસ્માયકે જાતે સમાજ-દ્વયે ચ મિથઃ કિંચિદ્ દૂરં યાતે કસ્માદ્ અપ્ય્ અકસ્માન્ મૂઢ-ધીઃ શઙ્ખચૂડઃ સમાગતઃ । સ તુ વિગીત એવેત્ય્ અલમ્ અતિ-તદ્-વિસ્તરેણ ।
[78] અથ સમાપનમ્-
શઙ્ખચૂડં નિહતવાન્ યન્ મણિં દત્તવાન્ અપિ ।
રાધે કાન્તસ્ તવાયં તત્ કૃતવાંસ્ ત્વત્-કૃતે દ્વયમ્