ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.29

ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અન્વ્
અમ્બિકા-વન-ગમન-સંવિધાનં નામ
અષ્ટવિંશં પૂરણમ્
॥28॥
(29)
અથૈકોનત્રિંશં પૂરણમ્
રહઃ-કુતૂહલ-વહ-બહલ-રહઃ ક્રીડાખ્યમ્
[1] અથ રાત્રિ-કથાં પુનઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ પ્રથયામાસ-
યદા રાસાદ્ વાસં રહસિ યયુર્ આભીર-વનિતાસ્
તદા શઙ્કાં જગ્મુઃ સ્વયમ્ અપિ તુ નાસાં ગૃહ-જનાઃ । યદ્ અન્યાસ્ તદ્-રૂપા વ્યધિત હરિ-માયા પ્રતિ-ગૃહં
યથામીભિર્ જ્ઞાતં નિવવૃતિર એતાઃ પથ ઇતિ

[2] અથ તદ્-અનન્તર-રાત્રિ-સન્તતીર્ નાના-રસ-રાસ-વિલાસાદિભિર્ અતિવાહયતિ શ્રી-ગોવિન્દે વૃન્દા તુ વિવિધ-સાહાયકં સમાહરતિ સ્મ, યથા-
ઉપવ્રજં ન્યસ્યતિ સા તમાલાન્
દીપ્રૌષધીશ્ ચ વ્રજ-દૂર-દેશે । ઇત્ય્ આદિ તત્રાભિસૃતૌ સ-વૃન્દા
વૃન્દા હરેઃ સેવનમ્ આચચાર

તદા ચ-
અચીચકાસદ્ વિપિનાન્ય્ આજીહયદ્ ઇહ પ્રિયાઃ । રાસાયત-ત્વરદ્-રાત્રીર્ અત્રામૂર્ અજજાગરત્

આરરમ્ભત રમ્ભોરૂર્ લમ્ભં લમ્ભં તતો હરિઃ । હારાન્ ઇવ વિહારાંસ્ તાન્ કારં કારં દધે હૃદિ

[3] કદાચન ચૌર્ય-ચર્યયા તાસાં ગૃહમ્ આયાતિ । તત્રેયં દિક્-
સાહાય્યે લલિતાયાઃ કલયન્ વેશં વિશાખાયાઃ । વિપરીતે વિપરીતં હરિર્ અવિશત્ તમસિ વેશ્મ રાધાયાઃ

[4] તત્રાન્ધે તમસિ કામ્યમાન-વામ્યામ્ આલિં પ્રત્યાલિ-ચ્છલ-વચનમ્-
સુસખીયતિ તે સુભ્રૂર્ અસૌ ગોપ-મતલ્લિકા । શપે તુભ્યં લપેયં ચ સ્વયં સખ્યમ્ ઉરીકુરુ

[5] તત્ર કથંચિદ્ અપિ તદ્-આગમને વૃદ્ધાભિઃ કિંચિદ્ ઇવાવગતે કુઞ્જાનેવ સ્વ-લીલયા કઞ્જ-લોચનસ્ તાભિઃ સમં રઞ્જયતિ ।
[6] તત્ર તત્-પ્રેયસ્યા વૃદ્ધાભિવઞ્ચના-ચઞ્ચુતા, યથા-
યસ્ ત્વાં રાત્રિષુ વૃદ્ધે મામ્ અપિ દેવો વિભીષયતે । સ તુ મન્ત્રિભિર્ ઉત્કલિતો ગોષ્ઠાત્ કુઞ્જાન્ વિમર્દયતિ

[7] તસ્માદ્ અત્રાન્યથા માવગાસ્ તત્ર ચ માગા ઇતિ ધ્વનિતમ્ ।
[8] અથ સખ્યાઃ-
સત્યં જરતિ મદ્-આલ્યા વર-યુજિ ગણ્ડે મકર-વતંસાઙ્કઃ । ન મયા લિખિતઃ કુતુકાન્ ન મૃષા-મુષ્યાઃ સપત્ન્યા ચ

[9] અત્ર મમ સખીત્વેન તસ્યાશ્ ચ સપત્નીત્વેન વિરોધ-લક્ષણા-પ્રાપ્તેર્ મયૈવ લિખિત ઇતિ તયા ધ્વનિતમ્ । [10] તદ્-અનુવાદિના કવિના તુ તસ્ય મ્ર્ષાત્વમ્ ઇતિ ।
[11] અથ વ્રજ એવ વિઘ્ન-નિઘ્નતયા પ્રોષિત-ભર્તૃકા વર્ણ્યતે । [12] તત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ભાવના-
રાધાં પશ્યસિ જલ્પસિ સ્પૃશસિ ચ સ્વાત્મન્ન્ અથાલિઙ્ગસિ
સ્વસ્મિંસ્ તત્ તદ્ અનુક્રિયામ્ અપિ તયારબ્ધાં ભજન્ નન્દસિ । વિશ્રમ્ભં ન હિ મન્યસે તદપિ ચેદ્ અન્યાં દશાં યામિતસ્
તત્-પ્રાપ્તિં મનુષે તયા કથય ભો કિં તે સુખં સેત્સ્યતિ

[12] શ્રી-કૃષ્ણં પ્રતિ સખી-વચનમ્-
ભૂષણમ્ અગ્નિ-પ્રાયં ભૂષણ-નિભમ્ અગ્નિમ્ અપ્ય્ અસૌ રાધા । ત્વદ્-વિરહે યા કલયતિ સા કથમ્ અન્યૈઃ સમાધેયા

[13] અથોત્કણ્ઠિતા । તત્ર ચ તં પ્રતિ સખી-વચનમ્-
તામ્ એવ પ્રેરયત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ઉત્કણ્ઠા ત્વાં તુ નૈતિ સા । ઇતિ તસ્યામ્ અસૌ કૃષ્ણ વિતૃષ્ણા-શર્મ નાઞ્ચતિ

અસ્રૈઃ કમ્પૈર્ વિવર્ણ-ચ્છવિ-કુલ-વલનૈર્ ગદ્ગદૈ રોમહર્ષૈઃ
સ્વેદૈઃ સ્તમ્ભૈર્ વિમોહૈર્ મુરહર દલિત-પ્રાય-દેહાં વિધાય । ન ત્યક્તું ન ગ્રહીતું કથમ્ અપિ સુશકા પ્રાણ-ઘાતાવરોધાદ્
ઉત્કણ્ઠા કણ્ઠ-લગ્નાશન-કવલ-નિભાં તાં તુ દુઃખાકરોતિ

પરમ-ગુણસ્ ત્વં માધવ
દોષાપૂર્ણ-પ્રભાવોઽ સિ । કથમ્ ઇવ તાં ગુણ-રૂપા-
કૃતિમ્ અધિચિત્તં સમદધ્યાઃ

[15] અથાભિસારિકા । તત્ર તાં પ્રતિ કસ્યાશ્ચિદ્ ઉત્પ્રાસ-વચનમ્-
સન્ધ્યાયાં ક્વ નુ યાસિ લોલ-નયનાપ્ય્ અગ્રાયનૈકાગ્રહા
તત્રાપ્ય્ અગ્રતમં સ્થલં કિમ્ અપિ તચ્ ચેતસ્ય્ અલમ્ બિભ્રતી । સા ચૈષા ન હિ બુધ્યતે તવ ગતિર્ દૃષ્ટ્વા તમાલં મુહુર્
વિષ્ટબ્ધા ધૃત-ભઙ્ગિ-સઙ્ગિ-સવયો-મધ્યે મુહુર્ લીયસે

અમ્બર-મણિ-સંવલિતં ચરમાચલમ્ અધિજગન્થ પૂર્વાદ્રિમ્ । શઙ્કે યન્ નિજ-કૃત્યં કર્તું કૃષ્ણાન્તિકં યાસિ

[16] તત્રાભિસારો, યથા-
અન્યાશ્ ચાભિસરન્તિ ભાવ-વલિતાઃ શુભ્ર-ક્ષપાયાં કૃતૈઃ
શુભ્રૈર્ વેષ-વરૈર્ વિધાય પિહિતં સ્વં સત્યમ્ એતદ્-વચઃ । તસ્મિન્ ગોપ-વરાઙ્ગનાઃ પુનર્ અમૂઃ કાન્તાઙ્ગ-સઙ્ગ-સ્મૃતેર્
જાતાનન્દતયા સ્મિત-દ્યુતિ-વૃતાસ્ તેષાં વ્યધુર્ વ્યર્થતામ્

સામાનાધિકરણ્યં તેજસ્-તમસો રહો કલિતમ્ । કવયન્ત્ય્ અપિ યત્ કૃષ્ણ-ભ્રાન્તિં તમસિ વ્રજ-સ્ત્રીણામ્

આરમ્ભાદ્ અપિ કમ્પતે હૃદયકં પ્રસ્થાનતઃ સ્તમ્ભતે
પાદ-દ્વન્દ્વમ્ અહો મનસ્ય્ અનુમિલન્ દેહં નિરુદ્ધે પ્રિયઃ । યાસાં ગોપ-નત-ભ્રૂવામ્ અભિસૃતૌ તાસાં પરં કારણં
દૈવં યન્ નયતે તદ્-અન્તિકમ્ અમૂસ્ તં વા બલાત્ કર્ષતિ

[17] કદાચિત્ કાચિત્ કાંચિદ્ દિવાપિ કૃષ્ણ-સમીપં છલતઃ સંવલયતિ, યથા-
આલિ પશ્ય પરિતઃ શિખિ-વૃન્દં
ભીતિ-રીતિ-રહિતં નટદ્ અસ્તિ । બાઢમ્ અસ્ય વિહરન્ન્ અધિગમ્યં
નવ્ય-નીરદ-વરઃ પ્રતિભાતિ

[18] અત્ર નિર્જનત્વં મધ્ય-સ્થિત-કૃષ્ણત્વં ચ ધ્વનિતમ્ । અથ વાસકસજ્જા-
પુષ્પાણ્ય્ આચિનુતે વિચિત્ય ચિનુતે તલ્પં વ્રજસ્યાઙ્ગના
યન્ નાસ્તિ ત્રિજગત્ય્ અપિ સ્ફુટમ્ અહો વૈકુણ્ઠ-વીથિષ્વ્ અપિ । એવં વાસક-સજ્જિકા લસતિ સા છાયા-દ્વિતીયા યદા
સઙ્ગિન્ય્-આચિત-સઙ્ગતિઃ પુનર્ અસૌ વેત્તીવ કિઞ્ચિન્ ન હિ

તત્ર ચોત્કણ્ઠાવશ્યાયાં તસ્યાં તં પ્રતિ સખી-વચનમ્-
તલ્પં કૃત્વા ભવદ્-અભિગમં ચિન્તયન્તી સમન્તાત્
તત્રાદૃષ્ટે ભવતિ સમય-ક્ષેપ-લેશાક્ષમા સા । ચક્રે ચક્રાઙ્કિત-કર મહા-કમ્પ-સમ્પદ્-વિહસ્તા
શસ્ત-કલ્પં કૃતમ્ અપિ ચ તત્ કલ્પયન્તી વિશીર્ણમ્

[20] અથ વિપ્રલબ્ધા । તત્ર ચ તં પ્રતિ સખી-વચનમ્-
ભુક્તિં મુક્તિં ચ તનુતે ન પરં ભવદ્-આગમઃ । ભક્તિં વ્યનક્તિ ચ વ્યક્તં સુહૃત્સુ પરમેશ્વર

[21] અથ ખણ્ડિતા । તત્ર ચ તં પ્રતિ સખી-વચનમ્-
કુર્યાસ્ ત્વં ખણ્ડિતાં કાંચિન્ નખરાદ્ય્-અઙ્ગ-સઙ્ગતઃ । તં વિના યાં તથાકાર્ષીસ્ તત્ર તે મહતી કલા

[22] ખણ્ડિતાં પ્રતિ તસ્યાઃ સુહૃદ્-ઉપાલમ્ભ-રચનં તદ્-દૂતી-વચનમ્-
માનિનિ વચ્મિ ત્વામ્ અહમ્ ઇહ સુહૃદાં તવ શૃણોતુ વૃન્દં ચ । સહજા યા નિજ-વૃત્તિર્ ગોવિન્દે સ્વયમ્ ઉપાસ્વ તામ્ એવ

[23] તત્ર કઠોરાયમાનાં પ્રતિ ચ-
માનાગ્નિ-મય-દૃગ્-વાણં મુઞ્ચ ત્વં કિં નુ ગર્વસિ । રાધે કૃષ્ણશ્ ચ દૃક્-પર્યક્-પર્જન્યાસ્ત્રં વિમોક્ષ્યતિ

[24] અથ સમ્ભ્રમાદ્ આગતસ્ય નખરાદિ-સ્પર્શાત્ ક્ષતાયમાન-રક્તિમ્ના સમક્તસ્ય કાન્તસ્ય વચનં તસ્યાઃ પ્રતિવચનં ચ ।
દયિતે દયિત કથં ત્વં મલિન-મુખી ધિગ્ ન વેત્સિ હા કિમ્ ઇદમ્ । નખ-રદન-ક્ષતમ્ ઊહેત્ ત્વયિ સુપ્તે સુપ્તિ-રાક્ષસી ચક્રે

[25] અથ તસ્યાઃ સખ્યા સંવાદઃ-
જલદે વિલસતિ વિદ્યુદ્ બિભ્યતિ હૃદયાણિ ભીરૂણામ્ । હસસિ હરિં કિમુ મુગ્ધે ન હિ હૃદિ ચિત્રં સ્તુવેઽ હમ્ એતસ્ય

[26] અથ તસ્યાઃ કૃષ્ણં પ્રતિ-
આવૃણુતામરુણાંશુર્ નખ-પદ-સિન્દૂર-ચિહ્નાનિ । અઞ્જનમ્ અપિ કૃષ્ણાભં તત્ તુ તવૌષ્ઠઃ સ્ફુટં કુરુતે

સ્ત્રી-ભાવમ્ આકલયિતું કમઠાનુકારં
ગચ્છન્-મહાદ્રિ-તલમ્ આશ્રિતવાન્ ભવાન્ યત્ । તચ્ ચાજિતસ્ય ન તવાનુચિતં યતસ્ ત્વં
સ્વાં દેવતાં રમયિતું સુધયોદ્યતોઽ સિ

[27] તત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વચનમ્-
રાધે વપુષા તન્વી કોમલ-હૃદયાતિસૂક્ષ્માધીર્ અસિ ચ । માનઃ કથમ્ એતાવાન્ માતિ ત્વયિ તત્ તુ પૃચ્છામિ

[28] ભવતુ ચ-
યથા મે રોચતે માનો ન પ્રસાદસ્ તથા તવ । યત્ર સ્વાધીનતા-વ્યક્તિં કુરુષે તાડનેન ચ

[29] તદ્ એવમ્ ઉપવદમાને તસ્મિન્ પુનસ્ તસ્યા વચનમ્-
નિર્વૃત્ય્-અમ્બુધિ-કુમ્ભજઃ સ્થિતિ-મહા-મેઘાવલી-મારુતઃ
પ્રાણાનાં પવનાશનસ્ તનુવની-નૈદાઘ-દાવાનલઃ । સોઽ યં તે વિરહો યયા બત મયા સોઢસ્તયા વા કથં
સોઢું હન્ત ન શક્યતે નવ-નવઃ પદ્માપતે દુર્નયઃ

[30] એવં રુદતીં સખીમ્ આલક્ષ્ય સખી તં પ્રાહ-
અનુરાગવતી સન્ધ્યા સ્વચ્છોઽ યં વાસરસ્તતઃ । સ્થાને તયા તસ્ય સઙ્ગો ન રાત્ર્યા મલિનાત્મના

[31] ત્વયિ તુ તદ્-એતદ્-વિપરીતં પ્રતીયતે તતો ન સ્વચ્છતેતિ વ્યઞ્જના । તતઃ સા માનિની પુનસ્ તામ્ આહ-
દીપ-જ્વાલા મમ હૃદિ ગતા સ્નેહમ્ ઉદ્ધૂય વક્રે
ચક્રે યેન પ્રતિહતિ-મિતા તં કથં નિન્દસિ ત્વમ્ । નિર્દ્વન્દ્વાહં સપદિ ભવિતાસ્મ્ય્ એવ સોઽ પ્ય્ એષ નાના-
ગોપી-સઙ્ઘાત્ પ્રમદમ્ અયિતા હન્ત કિં કસ્ય દુઃખમ્

[32] અથ તસ્ય તદ્-બાષ્પાપસારણાય વ્યાજ-રચનં વચનમ્-
મીનાદ્ અપિ તન્-મુક્તા-
ફલમ્ ઉદ્ભવતીતિ રત્ન-શાસ્ત્રાર્થમ્ । પશ્યન્ન્ ઇવ મમ હસ્તસ્
તવ મુખમ્ અભિયાતિ માનિનિ પ્રસભમ્

[33] તતશ્ ચ સા વિમુખી-ભવન્તી મનસીદં વદન્તી કલહાન્તરિતા-ભાવમ્ આસસાદ ।
ઐષીસ્ત્વં યદિ માનસ માનેનામું વશીકર્તુમ્ । વશગેઽ પ્ય્ અસ્મિન્ કૃષ્ણે ત્યજસિ ન કિં તં વૃથા-ભૂતમ્

[34] તદા ચ સખી તમ્ ઉવાચ-
યા તવ હૃદય-વિદારં નખરૈર્ અકરોન્ મુરારાતે । તાં મનુષે પ્રિય-દયિતાં જ્વલતિ તુ તસ્માદ્ દૃગ્ અસ્માકમ્

[35] ઇતિ સખીષુ પરાઙ્-મુખીષુ બહુ તટસ્થતાં ઘટયન્ દૂર-દેશીય-દેશમ્ અટતિ સ્મ યદાસૌ, તદા તુ-
રાધાયા દૃષ્ટ-માનાયાઃ સૃષ્ટ-રોમાઞ્ચ-સઞ્ચયાઃ । વૈણવ-ધ્વનિ-જાતીયા જીયાસુઃ કીચક-સ્વનાઃ

[36] તદ્ અવગમ્ય વામાયા વચનમ્-
ન વદસિ પરુષં રુષં ન ધત્સે
મનસિ ચ તત્ર કથં કૃતાપરાધે । હરિ હરિ સતતં વિમાનિતાહં
ત્વયિ બત શર્મ કદાપિ નાપરાધે

[37] તત્ર તસ્યા મનઃ-કથા-
માનં કુર્વિતિ વક્તિ સા પ્રિય-સખી માનં ન વેદ્મિ સ્ફુટં
કૌટિલ્યેન યદિ પ્રસિધ્યતિ સ તત્ કૌટિલ્યમ્ એવાત્ર કિમ્ । હા તસ્ય સ્મિત-કઞ્જ-ચારુ-નયનં શ્યામસ્ય મન્-માનસં
દ્રષ્ટું વાઞ્છતિ હન્ત કષ્ટમ્ અપરાં સ્ફૂર્તિં કથં ગચ્છતુ

તતશ્ ચ-
બલાન્ માનં શિક્ષયન્તીર્ અપિ તત્ર સખી-તતીઃ । રાધયા સાર્ધમ્ આકર્ષન્ જીયાદ્ વેણુ-કલ-સ્વનઃ

[38] તસ્યા મુખમ્ અવકલય્ય તત્-તદ્-ઉપમા-જાતિયતયા સંશય્ય સ્થિતવન્તં કાન્તં પ્રતિ સખી-વચનમ્-
તસ્મિન્ન્ અપિ વિધુ-બુદ્ધિં કર્તું મા કૃષ્ણ સાહસં કાર્ષીઃ । સર્વં જેતૃ તદ્ એતદ્ ભ્રૂ-ધનુર્ અનુ નેત્ર-વાણમ્ ઉત્ક્ષિપતિ

તતશ્ ચ-
ભ્રમરીવામ્બુજારણ્યં શફરીવ જલાશયમ્ । કૃષ્ણં લબ્ધ્વા પૂર્વમેવ દૃષ્ટા સાભૂન્ન તૂત્તરમ્

અથ સ્વાધીનભર્તૃકા ।
નિત્યં યા યાચિતાપિ પ્રિયતમ-હરિણા નેચ્છતિ સ્પર્શ-માત્રં
વાચા સેયં મુહુસ્ તં નિદિશતિ રસનામ્ અપ્ય્ અહો સંવરીતુમ્ । તન્ મન્યે નૂનમ્ અસ્યાવયવ-સમુદિતિર્ દિવ્ય-સીધુ-પ્રકારઃ
સઙ્ગાદ્ અપ્ય્ અઙ્ગ યસ્ય પ્રભવતિ મુહુર્ ઉન્માદ-લક્ષ્મીર્ અમૂદૃક્

તત્ર ચ વક્તિ રૂપં યદા કૃષ્ણસ્ તદા સા રાધિકાધિકમ્ । શૃણોતિ નૈવ તત્ તસ્ય પશ્યન્તી રૂપમ્ અદ્ભુતમ્

[39] એતદ્-અનન્તરં સખીનાં નિભૃતાલાપઃ-
અપિ લીલાયિતમ્ અનયા ચમ્પકલતયા તમાલાધઃ । પ્રાગલ્ભ્યાત્ પુનર્ એતાં તદ્ ઉપરિ રમણ-સ્પૃહાં વેદ્મિ

[40] અથ શ્રીમત્-પરમ-રૂપ-ગુરૂપદેશ-મય-સ્વપ્ન-કલિતં પ્રાતસ્તન-લલિત-રાગ-સંવલિતં લલિતા-ગીતમ્-
જાગરણાદ્ અથ કુઞ્જ-વરે । વીક્ષિત-ભાસ્કર-રુચિ-નિકરે ॥કાન્તા-નિદ્રા-ભઙ્ગ-કરે । અપિ સઙ્કલિત-સ્વ-પરિકરે ॥મમ ધીર્ મજ્જતિ કંસ-હરે । મૌલિ-શિખોપરિ-પિઞ્છ-ધરે ॥[ધ્રુવમ્]
મુહુર્ ઉલ્લાસિત-યુવતિ-કરે । સમમન્યા બહિર્ અનય-ચરે ॥ઘન-ગહનાધ્વનિ ગમન-પરે । તત્ર ચ બહુ કૃત-સુખ-વિતરે ॥આશાસ્તમ્ભિત-વિરહ-ગરે । ધામ્નિ સનાતન-શર્મ-હરે ॥ઇતિ॥

[41] દિનાન્તરે સખી-સૌભાગ્યમ્-
કિંચિદ્ વિલોક્ય કુઞ્જે સખ્યાઃ પ્રાગલ્ભ્યમ્ એકાન્તાત્ ।
સ્મેરા કરમ્ અનુ મુરલીં પ્રાગાદ્ બર્હાવલિં શિરસિ

[42] તાં પ્રતિ શ્રી-રાધા કિમ્ અપીદમ્ આચાર્ય પ્રોવાચ-
શેતે મઞ્જુ-નિકુઞ્જ-તલ્પમ્ અનુ સ પ્રેયાન્ ઇતિ પ્રેયસિ
ત્વાં વેણું કિલ હર્તુમ્ અસ્ય કુતુકાત્ પ્રાહૈષમ્ અસ્મિ દ્રુતમ્ । તં તુ ત્વં પરિહૃત્ય ચાગતવતી શ્રાન્તેવ ચ પ્રેક્ષ્યસે
તદ્-વર્ત્માન્ય્ અદુરી-ચકર્થ રભસા યન્ માદૃશાં દુર્ગમમ્

[43] તદ્ એવં તાસાં તસ્ય ચ પ્રાવૃષિજ-કૃષિવદ્ દૈવ-વશત એવ વશે વશંવદે તદ્-અનન્તરં વસન્ત-પઞ્ચમીમ્ અનુ વસન્ત-રાગં જનયન્ ગોપાલ-જનીભિર્ મિલિત્વા શ્રીમાન્ ગોપાલઃ ખલુ ખેલતિ સ્મ । [44] તથા હિ-તસ્યાં પઞ્ચમ્યામ્ ઉત્કણ્ઠિત-ષટ્-પદ-ખણ્ડિત-તુણ્ડ-મુદ્રાકુલ-મુકુલ-મણ્ડલતયા પ્રથમમ્ ઉન્મીલિતેષુ કેષુચિત્ પુણ્ડ્રકેષુ શ્રીમન્-માધવ-રાધાદીનામ્ અબાધમ્ આગમનમ્ અસમ્ભાવ્ય ભૃશમ્ ઉન્મનાયમાનાયાં વૃન્દાયાં સુમનાયમાના કાચિદ્ આલિ-પાલિર્ આગમ્ય તામ્ ઉલ્લાસિતવતી-[45] સખિ વૃન્દે ! કથમ્ ઇવ મન્દતાં વિન્દસે ? આગમ્ય રમ્યમ્ ઇદમ્ અવગમ્યતામ્ ।
[46] વૃન્દાહ--કીદૃશમ્ ?
[47] સા પ્રાહ-યાદૃશં ભવદ્-અભિરુચિતમ્ ।
[48] વૃન્દાહ-કથ્યતાં તથ્યમ્ ।
[48] સા પ્રાહ-કાચિદ્ આલી માધવી-મણ્ડલમ્ અનુ માધવં માધવ-પ્રકાશ-દર્શનતઃ સમુજ્જૃમ્ભિત-રાધા-વિપ્રલમ્ભ-બાધં નિભાલ્ય તામ્ ઉલ્લોલયામાસ । ઉલ્લોલ્ય ચ સઙ્ગતશ્ ચલન્તી સખીભિર્ ઇદં વસન્ત-રાગેણ ગાયન્તી વલ્લભમ્ અપિ લમ્ભયામાસ ।
[49] ગાનં યથા-
કૃષ્ણ-વનં સખિ ભાતિ સરઙ્ગમ્ । ભવતીમ્ ઇવ લઘુ નેતુમ્ અધીશં । સેવિત-મધુર-સ-સઙ્ઘમ્ ॥[ધ્રુવમ્]
જાગરમ્ ઇતમ્ ઇવ માધવિકાશતમ્ અનુકૃત-જૃમ્ભા-ભઙ્ગમ્ । ચુમ્બતિ મધુપ-ગણે કૃત-ભઙ્ગિ સ્મારયતિ પ્રિય-સઙ્ગમ્ ॥સરસ-રસાલજ-મુકુલ-કુલં પરિપુલકયદ્ ઇવ સમમ્ અઙ્ગમ્ । આકારિતમ્ ઇવ તવ કુરુતે પિક-કલમ્ અનુકલયદ્ અનઙ્ગમ્ ॥ત્વાં ચેલા-કલિ-ચન્દન-મરુતા વાસયતાનુલવઙ્ગમ્ । કર્ષતિ મધુરિપુ-મધુ-પર્વોદિત-વીણા-વેણુ-મૃદઙ્ગમ્ ॥નીતાયાં ત્વયિ માધવિ માધવ-માધવ-ગાન-તરઙ્ગમ્ । કિરતિ પરાગ-ચયં લોચનમ્ ઇવ નટયતિ ચારુ-કુરઙ્ગમ્ ॥ઇતિ સા લબ્ધ્વા વલ્લભમ્ અનિશં મનસા વલિતાસઙ્ગમ્ । જયતિ નિરુપમ-રૂપિણિ મધ્યે યમુના-માનસ-ગઙ્ગમ્

[51] અત્ર ચ પદ્યમ્ એકં ગદ્યતે-
વન-રુચિ-રુચિરઃ શ્રીમાન્
મદન-વિનોદાય નુન્ન-ગોપીકઃ । અભિતઃ સુરભિત-દેશઃ
સહચરિ પશ્ય માધવઃ સ્ફુરતિ

[52] તદ્ એવં નિશમ્ય તત્ર વિન્દમાનાં વૃન્દામ્ અનુ પુનર્ એવં દર્શયામાસ, યથા-
રાધા હરિર્ અપિ પુલકિ-વસન્તમ્ । ગાયતિ નિજ-નુદમ્ અનુ વિકસન્તમ્ ॥ધ્રુવમ્॥ ઉપદિશતે દિશિ દિશિ ગુણયન્તમ્ । પિકમ્ અનુ પઞ્ચમમ્ અતિચિરયન્તમ્ ॥વાસન્તી-મધુ રહસિ ધયન્તમ્ । શંસતિ મધુલિહમ્ અનુગાયન્તમ્ ॥મધુ-રસમનુ ગાનં રમયન્તમ્ । રસયતિ વિનિમિતમ્ અધરમ્ અયન્તમ્ ॥મલયજ-સુરભિ-ધુરં ખઞ્જન્તમ્ । કવયતિ ગન્ધવહં પ્રસજન્તમ્ ॥વાદ્ય-ગણં ગુણ-વલિત-દિગ્-અન્તમ્ । અનુનૃત્યતિ મદ્-અલોલ-દૃગ્-અન્તમ્ ॥ચપલાઘન-સમ-રુચિમ્ અનુ તં તમ્ । નટયતિ શિખિ-ગણમ્ અપિ નિપતન્તમ્ ॥કિરતિ ચૂર્ણમ્ અનુ પૂર્ણદ્-અનન્તમ્ । સમમ્ આલીલ-લલનાભિર્ અનન્તમ્ ॥શ્રમ-જલ-કણ-ગણમ્ અનુ વિલસન્તમ્ । વહતિ પરાગ-ભરં રુચિમ્ અનન્તમ્

ઇતિ ।
[53] અથ તાવતીં ગતિમ્ અપ્ય્ અસહમાનાઃ સહમાના ગુરવઃ કુરવમ્ આચર્ય પર્યવસ્થયા તાસાં સ્વતન્ત્રતામ્ આવાર્ય સર્વતો નિરોધમ્ ઉદ્બોધયામાસુઃ ।
[54] યત્ર ખલુ રક્ષિણી-વર્ગસ્ તાહ્ સર્વતઃ સમચક્ષિષ્ટ । યેન સ્વત એવ કૃષ્ણસ્ય ચ તદ્-વશ્યતા જાતા । તદ્ એવં વિધુરેણ સર્વત્ર ચ તત્ર વિધુરે સતિ-
પદ્યાં પશ્યતિ વેણુમ્ આકલયતિ પ્રેષ્યાદિકં પ્રેષયત્ય્
અન્યં કૃત્સ્નમ્ ઉપાયમ્ આચરતિ યત્ કાન્તઃ સ-કાન્તઃ પુરા । તદ્ ગુર્વાદિ-નિરોધ-બન્ધ-વિધિષુ પ્રૌઢેષુ હાકર્ષણં
જજ્ઞે નિષ્ફલનમ્ એવ યેન ચ તયોર્ મર્માણિ ભેદં યયુઃ

[55] તત્ર ચોભયોર્ મનઃ-કથા, યથા-
ન પ્રાગ્ દૃષ્ટિર્ અમુષ્ય યત્ પ્રિય-જનસ્યાસીત્ તદ્ ઉચ્ચૈઃ સુખં
મન્યે સા બત સામ્પ્રતં સમભવદ્ યત્ તસ્ય તદ્ દુઃખમ્ । તસ્ય સ્વસ્ય ચ યા ક્રમેણ મમતા જાતાધુના સા દ્વયં
ચૂર્ણીકર્તુમ્ અથેચ્છતીહ કિમ્ અહં કર્તાસ્મિ કર્તા સ કિમ્

રાત્રાવ્ અદ્યાતિમાત્રં પ્રણયિ-જનમ્ અહં તં દદર્શાપ્ય્ અસૌ માં
નૈતાવન્-માત્રમ્ અત્ર પ્રતિનવ-મદનં હન્ત પસ્પર્શ ચ દ્રાક્ । યદ્ય્ એષ સ્વપ્ન એવ સ્ફુરતિ ન હિ તદાપ્ય્ આત્મનઃ પ્રાણ-રક્ષાં
મન્યે જાગ્રદ્-દશા વા તદ્ અપિ ન હિ હહા કૃષ્ણ-કાન્તે ક્વ નુ ત્વમ્

ઇતિ ।
એવં સંચક્રુધુસ્ તે તે રુરુધુશ્ ચ વધુર્ યદા । તદા કૃષ્ણસ્ તીર્થ-યાત્રાં તૃષ્ણયા ચ્છદ્મ નિર્મમે

યદા કૃષ્ણાનુરક્તાભિઃ સા યાત્રા તાભિર્ આકલિ । મનો-રાજ્યં તદા પ્રાજ્યમ્ અચાયિ નિરચાયિ ચ

તથા હિ-
તાભિઃ સ્વસ્ય વિદૂરકાભિર્ અભિસારોઽ દ્યન્-મદાભિસ્ તદા
ગત્ય્-અર્થં કૃત-વાસકાભિર્ ઉદિત-પ્રોલ્લાસિ-તત્-કેલિભિઃ । કાભિશ્ચિત્ પરિવઞ્ચિતાભિર્ અતિવ્યાપ્તાભિર્ ઉદ્વાસિત-
દ્વન્દ્વાભિર્ વિવિધ-સ્વ-કેલિમ્ અભજત્ તસ્મિન્ સ કૃષ્ણઃ પથિ

[56] તત્ર જ્યોતિર્-મન્ત્ર-યોગ-તન્ત્ર-વિદુષી-વેષો, યથા-
સર્વજ્ઞે કિં ત્રિલોક્યાં સુખ-કર-સદનં કૃષ્ણ-ગોષ્ઠં કિમ્ અસ્મિન્ન્
આજીવ્યં કૃષ્ણ-ગાનં કિમ્ અતુલ-ભવિક-પ્રાપણં કૃષ્ણ-લિપ્સા । કિં ભોગ્યં કૃષ્ણ-રૂપં પરિણતિર્ ઇહ કા કૃષ્ણ-લબ્ધિઃ સમન્તાદ્
ઇત્ય્ એવં રાધિકાયાં પ્રતિવચન-કૃતી પાતુ નઃ કૃષ્ણ-દમ્ભઃ

[57] દૂતી-વેશો યથા-
કાસિ પ્રેશ્યા કિમીયા તવ તમ્ અનુગતા કિંગુણા તસ્ય તુલ્યા
તત્ર સ્યાત્ કિં પ્રમાણં વિજન-ગૃહ-ગતા પશ્ય મે સર્વમ્ અઙ્ગમ્ । ઇત્ય્ એવં દિગ્-વિતાન-પ્રણિહિતિ-વલિતં સ-સ્મિતં તન્-નિદિષ્ટા
રાધા-ગીર્-ભઙ્ગિ-માત્રાત્ પરિચિતિમ્ અકરોદ્ અસ્તુ તત્ કામ્ય-વસ્તુ

[58] તદ્ એવં શ્રી-રાધયા તદ્-વિરહ-ચિન્તા-સંબાધયાપિ ગત-તદ્-બાધયા ક્વચિદ્ અન્યથાન્યથા ચ રજન્ય્ અન્તરે પુનઃ પુનર્ અન્ય-બહુ-વિધ-વેશં કેશવં નિશામ્ય ભણિતમ્, યથા-
સેયં ભિષગ્-અસિતાઙ્ગી મમ હૃદ્-દાહં ચિકિત્સિતું લબ્ધા । સ્પૃશતી સખિ કર-નાડીમ્ અન્યાઙ્ગં ધિક્ કુતઃ સ્પૃશતિ

શ્યામા વૈણવિકીયં
વિદૂર-વાસા નિશાર્ધમ્ ઉદ્ભૂતમ્ । સખ્ય-સ્થલમ્ ઇદમ્ અલ્પં
તન્ મમ તલ્પં તુ સંકુચદ્ ભવતુ

[59] અથ શ્રીવત્સ-લક્ષણસ્યાપ્ય્ એતદ્-ઉપલક્ષણં બહુ-રચનં વચનં લક્ષણીયમ્, યથા-
સીવન-વિજ્ઞા સ્વયમ્ અપિ પર-શિલ્પાનાં વિલોકનાત્ કર્ત્રી । સાહં પ્રણયિ-વ્યક્તિર્ લોકય ગોપિ સ્વ-હૃદ્-ગતાં ચોલીમ્

[60] તત્ર ચ સતિ-
કઙ્કણ-કારિ-સ્ત્રીવદ્-વેશં
કેશવમ્ ઉપેત્ય યાઃ કાશ્ચિત્ । દક્ષિણ-વામ-ચરિત્રં તેનુસ્
તન્ ન હિ કરવામહે સદસિ

અન્ધકાર-મય-પક્ષ-લક્ષિતામ્
અમ્બિકા-વન-ગતિં વિધાય તામ્ । યદ્ય્ અદિષ્ટમ્ અભવન્ મુરારિણા
મિષ્ટમ્ ઇષ્ટમ્ અતનિષ્ટ તદ્ બહુ

[61] તદ્ એવં સતિ-
કંસારેર્ હૃદયાબ્જ-સમ્ભવદ્-અલી-વીથીયમાના વ્રજ-
પ્રેયસ્યઃ સ્ફુટમ્ અન્તરાન્તર-પદં યાતાઃ ક્રમાદ્ અન્તતઃ । એવં ચેદ્ ભવતાન્ ન તત્ર ચ વયં સંદિહ્ય વિબ્રૂમહે
રાધા યત્ કિલ કર્ણિકા-સ્થિતિમ્ અગાદ્ અસ્માકમ્ અત્રાગ્રહઃ

[62] અથ સમાપનમ્-
સુદર્શનસ્ય શાપાન્તકારી રાધે સુદર્શનઃ । અતિકાન્તસ્ તવાવાતિ-કાન્તઃ સોઽ યં બકાન્તકઃ