ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.28

[અનુષ્ટુભ્]
[33] અથ કઞ્જ-નેત્રઃ કૃતાઞ્જલિતયા પ્રતીક્ષિતાનુજ્ઞા-સારૌ સૂત-કુમારૌ સ્વાન્તિકમ્ આહૂય ભૂયઃ પરિચસ્કાર નિજાનામ્ અઙ્ગાનામ્ અઙ્ગનાનામ્ અપિ પરિષ્કાર-દ્રવ્યેણ ।
[34] યદ્ અનુ દાન-પર્વણા સર્વ એવ ભાસમાનઃ સભા-સજ્જનઃ પ્રત્યેકમ્ એક-વ્યક્તિર્ અપિ ક્રિયા-લાઘવાદ્ બહુ-વિધ-નિભાં વ્યક્તિમ્ અવાપ ।
[35] તતો બ્રાહ્મ-મુહૂર્તે મુહૂર્ત-વિશ્રમાય સર્વ એવ સ્વ-સ્વ-ધામ જગામ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
રાસ-પ્રપઞ્ચ-પઞ્ચ-પૂરણી-પૂરણમ્ નામ
સપ્તવિંશં પૂરણમ્
॥27 ॥
(28)
અથાષ્ટવિંશં પૂરણમ્
અમ્બિકા-વન-ગમન-સંવિધાનં
[1] અથ પ્રત્યહવત્ પ્રભાત-ભાસમાનાયાં સભાયાં સ્વાવસર-જાત-પ્રસરઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સોત્કણ્ઠમ્ આહ સ્મ- મધુકણ્ઠ શ્રૂયતામ્ અનન્તરં હરિ-ચરિતમ્ ।
[2] તતઃ સર્વાનન્દ-વર્ષે હરેર્ નવમે વર્ષે પરુત્નાદ્ અપ્ય્ અધિકતયા યત્નાદ્ ઐષમસ્ત્યે સામસ્ત્યેન કૃત-વિસ્તારે ગિરિ-યજ્ઞ-સારે નિર્વૃત્તે માસ-કતિપયે ચ વૃત્તે વિલક્ષણ-લક્ષણા શિવ-ક્ષણદાતિપ્રચુરં જન-સમાજમ્ આજહાર । કિન્તુ પ્રાયશો યશોધનાદિકામ્ અનયા સામાનાધિકરણ્યાદ્ અમ્બિકારણ્યાય સમમ્ અમ્બિકા-પતિ-પૂજનાર્થં જના વર્ષં વર્ષં પ્રતિ સહર્ષં ગચ્છન્તિ । યચ્છન્તિ ચ વિવિધાનિ ધનાનિ કિમુત તસ્યાં યોગવિશેષાદ્ અસમાયાં સમાયામ્ । યત્ર કુતૂહલાવકલનાદિ-લીલા-કલ્લોલિની-કલ્લોલ-લોલ-શ્રી-ગોપાલ-ચાલિત-ચિત્તા ગોપાલાઃ । કિં બહુના, ગોપાલ-ક્ષિતિ-પાલ-ચરણાશ્ ચ તદ્-યાત્રા-સ્પૃહા-પાત્રતામ્ અવાપુઃ ।
[3] સંચેરિરે ચ તે ચિરેણ મહારમ્ભ-સમ્ભાર-ભાર-હાર-વિશઙ્કટ-વાર-નિઃસારણયા । તત્ર જનૈર્ નાના-સામગ્રીર્ અગર્હ્ય-વહ્યાનડુહશ્ ચાનાંસિ વાહયન્તઃ કોલાહલ-કુતૂહલમ્ અન્વભુવંશ્ ચ ।
[4] યત્ર પુત્રાનુરાગ-પરિમલ-નિર્મલ-પાત્રી વ્રજ-ધરિત્રી ક્ષિતિ-પાલયિત્રી નાના-ગોપ-કલત્રાણાં સુખ-સત્રાયમાણતયા તૈઃ સહ સત્ર-યાત્રાં ચકાર । કિં બહુના, ગો-ગોકુલ-પાલન-કૃતે કૃતેહાનુપનન્દાભિનન્દાદીન્ ઋતે સર્વ એવ પર્વ-પૂર્વં ચલન્તિ સ્મ । યત્ર લાલ્ય-ભાવતઃ સંનન્દ-નન્દનાવ્ અગ્રજમ્ અનુવ્રજતઃ સ્મ લાલક-ભાવાત્ તજ્-જન્માનમ્ અનુ ચ ।
[5] તત્ર વિશેષતસ્ તુ-
મુખ-કમલ-વિરાજન્-નાટ્ય-દૃક્-ખઞ્જરીતા
સ્તન-કનકજ-કુમ્ભ-ભ્રાજિ-પત્રાવલીકા । ચરણ-સરસિજાણાં હંસક-સ્વાન-રમ્યા
વ્રજ-નિજ-મહિલાલી તત્ર ભવ્યં બભાર

તતશ્ ચ-
ન પરં ચાક્ષુષમ્ આસીત્ તદ્-વ્રજ-જન-ચલનં વિદૂરતઃ કિન્તુ । શકટ-ઘટાટનનાદ્ વાદાદ્ અપ્ય્ અન્ધ-વેદ્યં ચ

સુરાણાં નૄણાં ચ પ્રતિપદ-બહૂભાવ-મયતાં
સ-વાદ્યૈર્ ગીતાદ્યૈઃ સહ કુસુમ-વર્ષૈર્ જય-રવૈઃ । મુકુન્દાલોકાય પ્રથિત-પથિકાલી-શવલનૈઃ
સમન્તાત્ સઙ્ઘટ્ટૈર્ અભિયયુર્ અમી આમ્બિક-વનમ્

તત્ર ચ-
ભ્રાત્રા સત્રા હરિસ્ તત્રારુહ્ય કમ્બલિ-વાહ્યકમ્ । વિચિત્ર-મિત્ર-ગન્ત્રીણાં વૃતં પૃતનયાયયૌ

કદાચિદ્ ઉન્નતં તત્ર શકટં ઘટયન્ પૃથક્ । અભીષ્ટં દ્રષ્ટુમ્ ઉત્કણ્ઠી સ સ્મ સુષ્ઠુ પ્રતિષ્ઠતે

સખિ-બલ-બલવાન્ વિહાર-ચર્યાં
પથિ વિદધત્-કુતુકં ચ લોકમાનઃ । મુહુર્ ઉપચરિતઃ સ્વયં જનન્યા
બકરિપુર્ આમ્બિક-કાનનં વિવેશ

તત્ર ચ-
જઙ્ઘાલાસ્ તે લક્ષશો લોક-સઙ્ઘાસ્
તીર્થં યાતાઃ કૃષ્ણમ્ આપુશ્ ચ દૈવાત્ । તૃષ્ણા-દીનાઃ પાથસસ્ તત્-પ્રયાતાઃ
સૌધીં યદ્વદ્ વૃષ્ટિમ્ અન્તે લભન્તે

[6] તસ્મિન્ન્ ઇદમ્ અદ્ભુતમ્ ઉદ્ભૂતમ્ અભૂત્-
ઉત્ફુલ્લ-નેત્ર-કમલં પુલક-પ્રસાર-
શૈવાલમ્ અશ્રુ-મિલદ્-ઊર્મિ-જન-પ્રવાહઃ । આક્રમ્ય સેતુમ્ અધિગમ્ય સુરમ્ય-કૃષ્ણ-
શોભા-મહામ્બુધિમ્ અગાજ્ જલતામ્ અપીહ

[7] તતશ્ ચાભિખ્યા-માત્રતઃ કૃત-સર્વ-વશીભાવસ્ય તસ્ય તદ્-આસેચનક-રૂપ-નિરૂપણાત્ પશ્ય પશ્યેત્ય્ એવાસ્મિન્ પશ્યતિ લોકે કથંચિત્ કૃત-નિવારણે ચ તસ્મિન્ કોલાહલ-કારણે વ્રજ-વાસિ-જનઃ સર્વ એવ યથાયથમ્ આવાસમ્ આસસાદ ।
[8] આસાદ્ય ચ પુરોહિત-હિત-સહિતતયા કૃત-સ્નાન-દાન-વ્યાપારે શ્રી-વ્રજરાજ-વિરાજમાન-સમાજ-વારે કુતુકતસ્ તૈર્થિક-સાર્થ-દર્શનાર્થં સ્નાતાનુલિપ્તતા-દીપ્તઃ સખિ-રામારામ-રમણઃ કમન-કમલ-લોચનસ્ તત્ર તત્ર ભ્રમણ-ક્રમમ્ આચચાર । યત્ર નાના-દેશ-જનાનાં વેશ-નિવેશ-નિર્વેશ-સંવેશ-ભાષાભિનિવેશ-ક્રિયા-વિનિવેશ-વિશેષાન્ અનુભૂય બહુલ-કુતૂહલમ્ આકલયાં બભૂવ ।
[9] યત્ર ચ કૃષ્ણં પશ્ય રામં પશ્ય શ્રીદામાનં પશ્યેત્ય્ અમી પશ્યન્તઃ કોલાહલં બંહયામ્ આસુઃ ।
[10] યત્ર ચ તદીય-વૃન્દાનિ ગોવિન્દીય-સુન્દરતા-મરન્દ-વિનિસ્યન્દમ્ અમન્દં નયન-રસનયા રસયન્તિ । મોહાતિશયવન્તિ વિહિત-હિત-સર્વસ્વાત્મ-નિવેદનં સાસ્ર-નમ્ર-કમ્ર-વદનં સદન-સદનાદ્ અસીદન્તિ ચ સંજિતાઞ્જલિતયા તસ્થુઃ ।
[11] શ્રી-કૃષ્ણસ્ તુ તદ્ અઙ્ગીકૃત્યાપિ શીલ-વૃત્ત્યા તદીય-સ્નેહં સાઙ્ગીકુર્વન્ મદીયા એવ ભવદ્-ભવદીયાર્થા મત્-પ્રત્યર્પણતઃ પ્રતિસ્વં યથા-નિષ્ઠમ્ અવતિષ્ઠન્તામ્ ઇતિ સન્તોષયન્ ક્રમશો નિજાશ્રમમ્ એવાશ્રમમ્ આજગામ ।
[12] આગમ્ય ચ સાયન્તનમ્ અશનં સંગત્ય માતુર્ માનસમ્ આનન્દેન વિતત્ય પ્રશસ્ત-વસ્ત્ર-માલાલંકાર-સારં પરિકૃત્ય સખિભિર્ આત્માનં પરિવૃત્ય સર્વ-ભાગવત-શિવ-પ્રદસ્ય ભાગવત-પરમ્પરા-પરમ-ગુરોઃ શિવસ્ય વરિવસ્યાયાં શિવ-રાત્રિ-યાત્રિભિઃ પિત્રાદિભિર્ એકાગ્રતયા સ્વ-મઙ્ગલ-કૃતે કૃત-જાગરં સ્વીય-પરકીય-રાજકીય-જનકીય-બહલ-કોલાહલ-પ્રકારં શિવાગારમ્ અનુ નાના-વિદ્યા-વિસ્માયકતયા વિદ્યમાનાન્ સંપશ્યતિ સ્મ ।
સર્વે વ્રજજનાસ્ તત્ર કલ્પ-વૃક્ષ-સમા બભુઃ । અધિદેવ ઇવાદીપ્યદ્ ધન્યઃ પર્જન્ય-નન્દનઃ

[13] પ્રભાતે ચ પ્રભાતે વદાન્યતા-પ્રચારાહૃત-વિપ્રાદીનામ્ અગણેય-ગણાય ગુણ-ગુણિતાન્નાદિ-દાનતઃ સંમાનતશ્ ચ વિતાનિત-યશસિ શ્રી-વ્રજરાજ-સદસિ તેષુ તત્-તીર્થ-યાત્રિ-શતેષુ ચ ચિર-પરિચિત-ચરવત્ પરમ-પ્રીતિ-સ્ફીતીભાવન-નીતિતઃ કથમ્ અપિ પ્રસ્થાપિતેષુ તસ્યામ્ અમાવસ્યાયાં તાસ્મિન્ન્ એવ વ્રજ-વસતિભિઃ સહ પિતૃભ્યાં લાલિતઃ સ હરિર્ વાસતેયીમ્ ઉવાસ ।
[14] તતઃ સા ચ રાત્રિર્ યાત્રિક-જન-પ્રાચુર્ય-પૂર્યમાણા નાસીદ્ ઇતિ કોલાહલાપગમેન હ્યસ્તન-જાગર-ક્લમેન ચ સુપ્તિઃ સર્વતશ્ ચ નિર્ભરમ્ એવાવિર્ભવતિ સ્મ ।
[15] યત્ર દનુજામિત્રસ્ તુ વ્રીડાતઃ ક્રીડાતશ્ ચ કિંચિદ્ દૂરગતઃ સખિ-જન-જનિત-સુખં નિદ્રાયતે સ્મ ।
[16] અથ તસ્યાં નિશિ દિશિ દિશ્ય્ અપિ દર્શિત-તમસિ રહિત-દન્તગરઃ કશ્ચિજ્ જરદ-જગરઃ સર્પઃ સર્પન્ વ્રજરાજ-ચરણ-રાજીવં નિજગાર ।
[17] તેન ચ વીર્યવત્તયા નિગીર્યમાણે ચરણે શરણેચ્છુર્ વ્રજ-ધરણીશઃ સન્તત-કૃષ્ણ-સ્ફૂર્તિ-પૂર્તિ-પ્રચિત-ચિત્તતયા જાગ્રદ્ એવ કૃષ્ણમ્ ઉદ્દિશ્ય ચુક્રોશ । યથા-
કૃષ્ણ કૃષ્ણ બત કૃષ્ણ કૃષ્ણ હે
તાત મામ્ અજગરો ગ્રસેત કિમ્ । ઇત્ય્ અસૌ સ્મરણતસ્ તનૂજનેસ્
તસ્ય મોહ-મય-ભાવમ્ અયયૌ

[18] અથ તત્-પાર્શ્વ-વર્તિનઃ શૂર-ચક્ર-વર્તિનશ્ ચન્દ્ર-હાસમ્ આદાય સમુત્થિતાશ્ ચન્દ્રમસં ગ્રસમાનં રાહુમ્ ઇવ બાહુ-શાલિનસ્ તં પશ્યન્તઃ પ્રવ્યથિતા વ્યર્થી-ભૂત-તત્-પ્રહાર-પ્રયાસાસ્ તદ્-ઉપાયાન્તરમ્ અપશ્યન્તશ્ ચ વ્યગ્રતા-ક્વથિતાઃ શરારુભિર્ જ્વલદ્-અગ્રોદગ્ર-દારુભિર્ જઘ્નુઃ ।
[19] તથાપ્ય્ અત્યજતિ તત્રાજગરે પ્રથમ-શબ્દાદ્ એવ જાગ્રદ્-વ્રજરાજ-તનૂજઃ સુર-ગજ-રાજ ઇવ ધાવંસ્ તર્હ્ય્ એવાજગામ ।
[20] આગચ્છતશ્ ચ તસ્ય સ દીર્ઘતર-દીર્ઘ-પૃષ્ઠઃ પુચ્છમ્ અનુ વાટ-ઘટિત-ન્યાયેન ચરણ-પલ્લવ-સ્પૃષ્ટતાં પ્રાપ ।
[21] તત્-સ્પૃષ્ટશ્ ચાયં વિસૃષ્ટ-તચ્-ચરણઃ સ્વયમ્ અકસ્માત્ સર્પાકારાદ્ ઉત્સર્પન્ વપુર્ અન્તરમ્ અન્તરેણ વિદ્યાધરાકારં ધારયતિ સ્મ ।
[22] તત્-કર-પલ્લવ-સ્પૃષ્ટ-ચરણાઃ શ્રી-વ્રજ-રાજ-ચરણાશ્ ચ યથાવદ્ વિરાજમાનતામ્ આપુઃ ।
[23] તતઃ સાશ્ચર્યં કૃતાવલોકેષુ સર્વ-લોકેષુ સુદર્શન-નામ-ધરઃ સ તુ વિદ્યાધર-ચરઃ પુનર્-લબ્ધ-સ્વરૂપ-વરસ્ તં પ્રશંસન્ સ્વ-શાપ-વૃત્તાન્તં શંસંસ્ તદીયાં ક્ષમામ્ આશંસંસ્ તદ્-અનુજ્ઞાતઃ સ્વાધિષ્ઠાનમ્ એવ પ્રતિષ્ઠતે સ્મ ।
[24] યે પૂર્વં તત્રાપત્રપામ્ અપહાય શ્રી-વ્રજ-પતિપત્ની-પ્રભૃતયઃ કુલ-સ્ત્રી-જનાઃ કિમ્ ઉતાન્યે સંસૃજ્યમાનતયાનુસૃત્ય કૃત્ય-મૂઢતામ્ અનુબભૂવુઃ ।
[25] સમ્પ્રતિ તુ તે યથાયથં મિથઃ સમુપગૂઢાહ્ કેવલ-મૂઢ-રોદના બભૂવુઃ ।
યથા તાતં કૃષ્ણશ્ ચ રામશ્ ચ કૃષ્ણં રામં ચ માતરઃ । માતૄશ્ ચાન્યાસ્તથાન્યોઽ ન્યમ્ અન્યે શિશ્લિષુર્ ઉન્મદાઃ

[26] તદ્ એવં કૃત-ક્ષપણાયાં ક્ષપાયાં તત્-ક્ષણમ્ એવ તૂર્ણ-ગમન-મનસઃ સમમ્ અનઃ-સમૂહમ્ આરોહયન્તશ્ ચિર-ગન્તવ્યં પન્થાનમ્ અન્તિકમ્ ઇવાતિક્રાન્તવન્તઃ પ્રાપ્તવન્તશ્ ચ નિજ-વ્રજમ્ ।
[27] યત્રોપનન્દાદયઃ સ-નન્દનં સહજ-માત્રં શ્રીમન્-નન્દ-રાજમ્ અનવદ્ય-વાદ્ય-ગીત-પરીત-વેદ-ઘોષાનુગત-સર્વ-ઘોષા યથાયથં સંસજ્ય નીરાજ્ય ચ વ્રજોપવનમ્ આવાસ્ય સ્નપનાદિભિર્ ઉપાસ્ય ચ તત્રૈવ નિજ-ગૃહ-જનં પ્રાપય્ય પાકં સમાપય્ય ચ સર્વાન્ એવ સમ્ભોજ્ય સુખેન સંયોજ્ય ચ વર્ત્મ-વાર્તાં સંપૃચ્છ્ય હર્ષ-ધર્ષાદિકં સમૃચ્છ્ય ચ સ્વ-સ્વ-વસતિમ્ અનુ વસતીં વાસયામ્ આસુઃ ।
[28] અથ સમાપનમ્ આહ-
ઈદૃશસ્ તે વ્રજાધીશ પુત્રશ્ ચિત્રયશાઃ શશી । યદ્-અઙ્ઘ્રિ-નખર-જ્યોત્સ્ના તમઃ સર્વમ્ અનીનશત્