ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.22

[અનુ]
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
કુમારી-વસ્ત્ર-હરણ-સુકુમારી-સમસ્ત-કર્ષણં નામ
એકવિંશં પૂરણમ્
॥21॥
(22)
અથ દ્વાવિંશં પૂરણમ્
યજ્ઞ-ભાર્યા-સદ્-ઉપચર્યા-પર્યાપ્તિઃ
[1] અથ પ્રભાત-કથાયાં પ્રભાત-પ્રથાયાં મધુકણ્ઠઃ સ્ફુરદ્-ઉત્કણ્ઠસ્ તલ્-લીલાન્તરં શંસન્ શંસદ્-ઉપલબ્ધં કર્તુમ્ આરબ્ધવાન્ ।
[2] તત્ર શ્રી-દશમ-સ્કન્ધ-પ્રબન્ધ-સઙ્ગમન-મઙ્ગલાચરણ-પૂર્વકં તત્-કથનમ્, યથા-
ગત્વા કામ્યકમ્ અદ્રિ-ધાતુ-રુચિમુક્ કુર્વન્ વ્રજં દક્ષિણં
ઘર્મર્તૌ ધવલાનિખવ્રશતતૃડ્-નિર્જિષ્ણુ-કૃષ્ણાં વ્રજન્ ।
વૃક્ષાન્ સુષ્ઠુ પથિ સ્તુવન્ ધવલયા પીતાં ચ કૃષ્ણાં પિબન્
ક્ષુદ્-વ્યાજાદ્ અધિયજ્ઞ-પત્નિ-કરુણા-કારી હરિઃ પાતુ વઃ

તથા હિ-
અથ ગોપૈઃ પરિવૃતો યશોદાનન્દ-નન્દનઃ ।
વૃન્દાવનાદ્ ગતો દૂરં ચારયન્ ગાઃ સહાગ્રજઃ

નિદાઘાર્કાતપે તિગ્મે ચ્છાયાભિઃ સ્વાભિરાત્મનઃ ।
આતપત્રાયિતાન્ વીક્ષ્ય દ્રુમાન્ મિત્રાણ્ય્ અભાષત

[ભ્પ્ 10.22.29-30]
[3] તત્ર ચ મેઘ-નિર્ઘોષ-નિભ-ગમ્ભીરતા-સમ્ભૃત-મધુર-સ્વરત એવ હર્ષમ્ ઉત્કર્ષયન્ મિત્ર-મુખ્યાન્ પ્રત્યેકં રચિતાભિમુખ્યાંશ્ ચકાર । યથા-
હે સ્તોક-કૃષ્ણ હે અંશો શ્રીદામન્ સુબલાર્જુન ।
વિશાલ ર્ષભ તેજસ્વિન્ દેવપ્રસ્થ વરૂથપ ॥[ભ્પ્ 10.22.31]
[4] તત એવ ચ તાન્ અમૃત-કૃતાભિષેકાન્ ઇવ કૃત્વા સ-કૌતુકમ્ ઉવાચ-માં સુખયન્તુ એવાભિમુખતસ્ એતે તરવો વિરાજન્તે, તસ્માદ્ ભવદ્ભિર્ વિલોક્ય પૃથક્ પૃથગ્ ઉપશ્લોક્યન્તામ્ ।
[5] સર્વે વિહસ્ય પ્રોચુઃ-ભવાન્ એવાસ્માસુ વિસ્માયકતયા કવિ-મણ્ડલાખણ્ડલ-ગણ્ડ-મણ્ડનમ્ અસ્તિ । તસ્માદ્ આત્મનૈવ વર્ણયતુ ।
[6] કૃષ્ણઃ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-શ્રૂયતાં નામ-
એતેનાઙ્ગત એવ કિન્તુ ગુણતોઽ પ્ય્ અદ્ધા મહાન્તો મતા
યત્ તાપાદિ-નિવારણૈઃ સ્વ-વપુષો જીવાનવન્તઃ સ્થિતાઃ ।
એષામ્ એવ ચ જન્મ યત્ તુ ફલવદ્ દૃશ્યેત તચ્ ચેત્થમ્ અપ્ય્
ઊહધ્વં યદ્ અશેષ-જીવનતયા રાજન્ત્ય્ અમી સર્વતઃ

કિં ચ-
ફલૈઃ પુષ્પૈશ્ છાયા-ચ્છદન-સમિદ્-આદ્યૈશ્ ચ તરવઃ
સ્વભાવાદ્ વિશ્વેષામ્ ઉપકૃતિ-વિધા ધન્ય-તનવઃ ।
નરાઃ કર્હ્ય્ અપ્ય્ એકે વિધિ-વશતયા તત્-કૃતિ-કૃતસ્
તતો ભક્તાઃ પૂર્વે સુકૃતમ્ અનુ ભાક્તાઃ કિલ પરે

[7] અત્ર વૃન્દાવન-વાસ્તવ્યતા પુનર્ એષાં સ્તવ્યતામ્ અપ્ય્ અતિક્રામતિ ઇતિ ગૂઢમ્ અભિમતમ્ ।
[8] સર્વે સ-સ્મિતમ્ ઊચુઃ-કવિ-ચક્ર-ચક્રવર્તિના ભવતા ન કિં વા સુપ્રશસ્તઙ્કરં ભવિતા, તતો યદ્ એવ યોજયિષ્યતે, તદ્ એવ વિજેષ્યતે । તથા હિ-
વાચો-યુક્તિ-પટુર્ યત્ર ત્વં વદાવદતાં ગતઃ ।
વાચસ્પતિશ્ ચ તત્ર સ્યાન્ ન વાચઃ-પતિર્ અણ્વ્ અપિ

[9] કૃષ્ણોઽ પિ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-ભવતુ, કદાચિદ્ એતદ્ અપ્ય્ અનુભવિષ્યથ ઇતિ નાના-સુખ-વિતરકર-પુરુહ-ભૂરુહાણાં વન્યયા મિહિર-કન્યા-તીરમ્ ઉદન્યયા મુદા જગામ । તત્ર ચ-
વ્યજ્જન્ન્ અઙ્ઘ્રિપ-શંસન-સ્વવચનં યજ્ઞાઙ્ગનાનુગ્રહં
ચાત્મીયાગમિ ભોજ્ય-વર્ત્મ સ યદા સન્ત્યજ્ય કૃષ્ણાં ગતઃ ।
તર્હિ સ્વચ્છતરા હિમાઃ શુભ-કરાઃ સ્વાદૂર્ અપઃ પીતવાન્
અઘ્ન્યાનાં નિકરસ્ તતઃ સ્વયમ્ અપુર્ ગોપાલકાસ્ તન્-મુખાઃ

[10] તતશ્ ચ વિદૂરં સમુજ્ઝિતાતલિન-ફલિનતર-તરુ-વ્રજસ્ય વ્રજ-રાજ્ઞી-પ્રહિત-માધ્યાહ્નિક-ભોજ્ય-સમ્પત્તિ-વિયોજ્યતા-ભાગ્-ઉપસત્તિકસ્ય કૃષ્ણસ્ય તત્-તૃષ્ણતાં વિતર્ક્ય તદ્-ભાવ-ભાવિતતયા સ્વયમ્ અપ્ય્ અતીવ તત્-તૃષ્ણા-ભાજઃ સ્તોકકૃષ્ણાદયસ્ તદ્-અભાવ-ભાવના અપિ પ્રણય-મય-પર્યુત્સુકતયા વ્યઞ્જિત-તત્-કૃત-ભોજન-વર્ત્મ-વઞ્ચનાઃ કરાઞ્ચલ-ચાલન-પૂર્વકં તદ્-યાચ્ઞામ્ અકુર્વત-
રામ રામ મહા-બાહો કૃષ્ણ દુષ્ટ-નિબર્હણ ।
ઇતોઽ વિદૂરે સુ-મહદ્ વનં તાલાલિ-સઙ્કુલમ્ ॥[ભ્પ્ 10.23.1]
[11] કૃષ્ણસ્ તુ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-અત્રાલોક-પથાશોક-વનિકાયામ્ અનશનીય-પ્રસવાયામ્ અશનાયન્તસ્ તે ભવન્તઃ કુત્ર વા પ્સાતવ્યં લપ્સ્યન્તે ?
[12] આર્તિશ્ ચેદ્ વરિવર્તિ, તર્હિ નિકટામ્ અપિ કુટિલયા સૂરતનયા-ઘટનયા દૂરાયમાણામ્ ઇતસ્ તુ દક્ષિણાહિ યા શૂરસેન-પુરી, તામ્ ઉત્તરેણ નિરવજ્ઞં યજ્ઞ-શાલા-માલામ્ આલોકયન્ત એવાનેન સમ્યગ્ ઉપતિષ્ઠમાનેન પથા પ્રતિષ્ઠધ્વમ્ । ગત્વા ચ તાન્ કાર્માન્ કર્મઠાચાર્યતમસ્ય મમ ચ નામ્ના યાચધ્વમ્ । કિન્તુ ભિક્ષાકાણાં તિતિક્ષા-માત્રમ્ ઉચિતમ્ ઇતિ શિક્ષા મનસિ કાર્યા ।
[13] અથ તેઽ પિ કેઽ પિ સંવલિતાશ્ ચલિતાઃ । સ્વયમ્ અયં તુ તદીય-ગત્યાગતિ-દૃષ્ટ્ય્-અર્થમ્ ઉપનદં મહા-કુટ્ટિમમ્ અધિતષ્ઠૌ । તતશ્ ચ-
સૌરભ્યં ધૂમ-ધારા યજુર્-અનુપઠનં શુભ્ર-શાલા દ્વિજાનાં
ગત્યાગત્યાદિ-ચેષ્ટાઃ શુભ-યુત-હુતભુગ્-વેદિ-ભાગ્-ઋત્વિજશ્ ચ ।
ગત્વા નત્વાપ્ય્ અભીક્ષ્ણં પુટિત-કરતયા નાદરેઽ પ્ય્ અસ્થુર્ એતે
યસ્માદ્ બ્રહ્મણ્ય-દેવ-સ્વતુલિત-સુહૃદઃ કિન્ત્વ્ ઇદં માં દુનોતિ

[14] તતશ્ ચ તાન્ પ્રકૃતિ-શ્લેષેણ કેનાપ્ય્ આકૃતિ-વિશ્લેષેણ વેષેણ ચ ગોપાન્ જ્ઞાત્વા વિપ્રતા-ગર્વ-પર્વતમ્ આરૂઢાસ્ તે તુ વ્યૂઢ-બહુલ-સ્થલ-દૃષ્ટયસ્ તિષ્ઠન્તિ સ્મ । તથાપિ સખાયસ્ તે કૃષ્ણસ્ય બુભુક્ષા-સુક્ષામતાં સાક્ષાદ્ ઇવાનુભૂય દૂયમાન-મનસઃ સ્વયમ્ એવ નિવેદયામાસુઃ । યતઃ-
હું ફટ્ શ્રૌષડ્-વૌષડ્ ઇત્ય્ એવમ્ આદ્યાઃ
શબ્દાઃ યસ્મિન્ ન ક્વચિત્ કૃષ્ણ-મુખ્યાઃ ।
તસ્મિંસ્ તેષાં કિં રુચિઃ સ્યાત્ પરન્તુ
શ્રી-કૃષ્ણાર્થં કિં ન તે માનયન્તિ

[15] અથ નિવેદનં ચેદમ્--ભો ભો ભૂમિ-દેવાઃ ! કિઞ્ચિદ્ એવાવધાનં વિધીયતામ્ । રામ-રામાનુજૌ ખલુ પરમ-પ્રભાવ-યુજૌ શ્રુતવદ્ભિર્ ભવદ્ભિર્ અવધારિતાવ્ એવ સ્તઃ । તૌ ચાત્ર ભવદ્-વિધાનાં સન્નિધાનમ્ એવ ધેનુ-સેવનાનુરોધાદ્ આગતવન્તૌ । કિન્ત્વ્ અદ્ય સદ્ય એવાનવદ્ય-ક્રીડા-મય-શૂરતા-કૌતુક-પુરતસ્ તત ઇતઃ સઙ્ગત્યાસન્નાપિ પ્રત્યાસન્નાપિ શ્રી-ગોપાધિભૂ-સદન-ભૂર્ વિદૂરાયમાણાસ્માકં ભાતિ સ્મ । ગૃહ-લોકેન ચ ન તથાલોચયામ્બભૂવિમહે । તત એવ સાક્ષાલ્-લક્ષ્મી-પતિ-ગૃહાયમાણ-ગૃહાદ્ ભોજન-સંયોજનં વિના ક્રીડા-યુધિ ચ ક્ષુધિતાવ્ અભૂતામ્ । તતશ્ ચ કુલ-પરમ્પરા-પ્રાપ્ત-વ્યવહારં પર્યાયતયા પિતૃ-પર્યાયતયા ભવત્સુ સઙ્કોચમ્ અપર્યાલોચમાનૌ પિતૃ-ભવનાદ્ ઇવ ભવદીય-સવનાદ્ અન્નં યાચિતમ્ અકુર્વાતામ્
ઇતિ ।
[16] અથ તથાપિ મનસ્ય્ અભક્તિ-રસિકતા-વશિકતયા તદ્ અસત્-કૃત્ય તુષ્ણીમ્-ભુષ્ણુષુ તેષ્વ્ અન્તર્-વાણિં-મન્યેષુ તાદૃગ્-અધન્યેષુ પુનર્ અમી મનસિ મીમાંસયામાસુઃ-[17] નૂનમ્ અસ્માન્ એતે મૂઢાન્ મત્વા ગૂઢાનુભાસણા બભૂવુસ્ તસ્માદ્ ગત્ય્-અન્તર-રચન-નિષિદ્ધ-ભાવાય સિદ્ધાન્તતશ્ ચામીષાં સુષ્ઠુ મૌન-બિદ્ધાન્તસ્તાં કુર્મ ઇતિ । [18] અથ સ્પષ્ટં પુનર્ ઊચુઃ-
દીક્ષાદ્ય્-અગ્નીષોમ-પશ્વઙ્ગ-હોમ-
પ્રાન્તં વિજ્ઞૈર્ યાજ્ઞિકાન્નં ન ભોજ્યમ્ ।
સૌત્રામણ્યાં સર્વદા નેતિ વિપ્રાસ્
તાભ્યામ્ અન્યત્રાસ્તિ તદ્ ગ્રાહ્યમ્ એવ

ઇતિ ।
[19] તત્ર-ભવદ્-ભવદ્-અનુષ્ઠાન-દૃષ્ટિત એવાસ્માભિસ્ તદ્-અવસરઃ સ્ફુટં નિષ્ટઙ્કિત ઇતિ ભાવઃ ।
[20] તદ્ એવં ભિક્ષા-નિષ્ઠાનામ્ ઇવ તસ્મિન્ન્ ઉપતિષ્ઠમાનાનામ્ અપિ શાસ્ત્રાર્થં નયમાનાનાં તદ્ અવધાર્ય તે વાર્યાચાર્યા મનસિ પર્યાલોચયામાસુઃ-હન્ત ! બ્રાહ્મણા એવાસ્માકમ્ એતાન્ બ્રહ્મ-વિચારમ્ અપિ વિશિષ્ટતયા લોભાદ્ અનુશિષ્ટવન્તઃ સન્તિ । યેન તત્રાપિ કૃત-મુખતયા મુખરતામ્ આપન્નાઃ । ભવતુ, તથાપ્ય્ એતે પરમેભ્યયોપલભ્યમાનાઃ કિઞ્ચિદ્ દાન-રૂપમ્ અવદાનં વિના પ્રત્યુતાદાનાય પરમ્ અત્રાગતાઃ । અહો ! કલિ-પ્રવેશ-દેશસ્ય દેશ-રૂપમ્ ઇદમ્ ।
[21] કિં ચ, કેચિચ્ ચ વિપશ્ચિતસ્ તયોર્ ઈશ્વરતામ્ આરોપયન્તિ । તર્હિ બત ગર્હિતં ક્ષુધાદિકં કથમ્ એતાવર્હતઃ ?
[22] તદ્ એતદ્ વિભાવ્ય દુર્ભાવ-ભાવતયા તથા સ્થિતેષુ બહુ-પચનતાયામ્ અપિ મિતમ્પચેષુ દ્વિર્જાતતાયામ્ અપિ યથા-જાતેષુ યાજ્ઞિક-કિતવતાં યાતેષુ તેષુ યાચ્ઞાયાં વદનાનતા-કદનતઃ પરસ્પરમ્ ઈક્ષિત્વા મન્દં મન્દં મન્દાક્ષ-મન્દતયા શ્રી-ગોવિન્દમ્ એવ તે વિન્દતે સ્મ ।
[23] ગોવિન્દશ્ ચ તાંસ્ તથાવિધાન્ નેત્ર-પથાન્ વિધાય મનોહતાન્ વિજ્ઞાય ચ હસતિ સ્મ-એહિ મન્યામહે, યાજ્ઞિકેભ્યઃ સ્વ-લભ્યમ્ અભ્યાદદિધ્વે યથા વૃક્ષેભ્યઃ ઇતિ ।
[24] તેઽ પિ સ-સ્મિતમ્ ઊચુઃ-તત્ તુ ભવન્ત એવ જાનન્તિ, વયમ્ અપિ યત્-પ્રેરણ-સમીરણ-વિકીર્ણ-મનસો જાતાઃ ।
[25] કૃષ્ણસ્ ત્વ્ અન્તર્ યજ્ઞ-પત્નીનાં સ્વાવલોક-પ્રયત્નાનાં સઞ્જાનંસ્ તત્ર ચાવશ્ય-લાભં પ્રતિજાનાનઃ પ્રહસ્ય પ્રોવાચ-આ એવં મન્યધ્વે તર્હિ ભદ્રમ્ । મયા તુ પત્રિણામ્ એષાં સત્રિણાં ચ તેષાં તારતમ્યાવધારણાર્થમ્ એવ તત્ર-ભવન્તઃ પ્રસ્થાપિતાઃ । તતશ્ ચ-
અમાનિનાં યથા ધર્મઃ સ્થિતસ્ તદ્વન્ ન માનિનામ્ ।
અદ્યાપિ ચેન્ ન પ્રતીથ દ્રાક્ તત્-પત્નીઃ પ્રતીત ચ

[26] ભવન્તિ ચ ભવન્ત ઇવ યજ્ઞ-પત્ની-જના મત્-પ્રેમ-માત્ર-સયત્ન-ધનાઃ । યે ખલુ ધૃત-મદ-નવ-લોક-ધર્મં દ્વ્યહ-તર્ષં જલં પિબન્તિ, ત્ર્ય્-અહાત્યાસં દ્વિત્ર-ગ્રાસં ભુઞ્જતે ।
[27] સર્વે સ-વૈલક્ષ્યમ્ આચક્ષત-હન્ત સત્યમ્ એવેદમ્ ।
[28] કૃષ્ણ ઉવાચ-બાઢમ્ ।
[29] સર્વે સાશ્ચર્યમ્ ઊચુઃ-તર્હિ કુતુકમ્ ઇદં વિદાઙ્કર્વામ ।
[30] ઇતિ કૃષ્ણોદ્યમ્ અનુ સોદ્યમતયા તત્ર તન્-નિમેષત એવ જિગમિષત્સુ તેષુ સ-પ્રણયવત્સુ કૃષ્ણઃ સ-તૃષ્ણમ્ ઉવાચ-અન્નં ચ તત્ર શ્રીમદ્-આર્યાદિ-સહિત-મદ્-અર્થમ્ અર્થયધ્વમ્ ।
[31] અથ પુનર્ અતીવ કૌતુક-દ્રવતઃ પરસ્પરમ્ અતીત્ય દ્રવનઃ પત્ની-શાલાયાં દ્વિજ-પત્નીર્ વિલોકયામાસુસ્ તાભિર્ વિલોકયામાસિરે ચ, કૃષ્ણાત્ પ્રતિ ચ ઇતિ ચ નિશ્ચ્ક્યિરે ।
[32] વિલોકનાત્ પૂર્વ-ક્રમસ્ તુ યથા-
સા કાપિ ધ્વનિ-માધુરી-સ્વર-કલા-રાગ-વલ્લ-વલ્ગુતા
વર્ણ-ન્યાસ-શુભંયુતા કવિ-જન-સ્તવ્યાર્થ-ચિત્ર-પ્રથા ।
કંસારેર્ ગુણ-રૂપ-કેલિ-કલના બાષ્પાદિભિઃ સાર્દ્રતા
યજ્ઞ-સ્ત્રી-કલિતા ક્રમાદ્ ઇહ સખીન્ આર્દ્રાન્ અકાર્ષીન્ મુહુઃ

[33] તતશ્ ચ તાઃ-
ગવાધ્વ-સમ્બન્ધ-નિબન્ધ-વસ્ત્રવાન્
પ્રશસ્ત-વેત્રાન્ મુરલી-પુરસ્કૃતાન્ ।
પિઞ્છાવતંસાન્ અવતંસ-સુન્દરાન્
વિલોક્ય કૃષ્ણાગમ્ અપ્ય્ અમંસત

તતશ્ ચ યત્ કૃષ્ણ-સમાગમં તે
વ્યજિજ્ઞપન્ વિજ્ઞ-વરાઃ પ્રણમ્ય ।
તાસ્ તદ્ દ્વિરુક્તાયિતમ્ અપ્ય્ અપૂર્વં
પૂર્વં ચ મત્વા ન વિદુઃ સ્મ કૃત્યમ્

યસ્યાજસ્ર-દિદૃક્ષયા વિદલિત-પ્રાયાઃ સદામૂઃ સ્થિતાસ્
તસ્ય પ્રાણ-સુહૃદ્-વરાઃ સ્વયમ્ અમી તત્-પ્રેરણાદ્ આગતાઃ ।
તત્-સમ્પ્રાપ્તિમ્ અવાદિષુઃ પુનર્ અદઃ પ્રાર્થ્યં ચ કિઞ્ચિત્ તદ્ અપ્ય્
અન્નં તત્ર કથં કથં કથય તાઃ પ્રાપ્સ્યન્તિ ધૈર્ય-સ્થિતિમ્

તતશ્ ચ-
યોગ્યમ્ અત્ર કિમ્ અયોગ્યમ્ ઇત્ય્ અમૂ-
નેયભોજ્ય-વિવૃતાવ્ અનિર્ણયાઃ ।
તત્-તદીયમ્ અખિલં ચ ભાજનં
ક્ષિપ્રમ્ આદદત વિપ્ર-સુભ્રુવઃ

અથ પુરસ્કૃત-ગોપ-સુતાયુતા
વિવિધ-ભોજન-ભાજન-મસ્તકાઃ ।
પ્રતિપદ-ક્રમણં કિયદ્ અગ્રતઃ
સ ઇતિ તર્ષિ-ગિરઃ પરિચક્રમુઃ

આમોદઃ કાન્તિ-પૂરઃ સુખદદપદતા ગર્જદ્ ઊર્જસ્વિ-ભાષા
વિદ્યુદ્ વિદ્યુદ્-ઘન-શ્રીઃ સ્મિત-વદન-વિધુ-દ્યોત-લક્ષ્મી-પ્રચારઃ ।
આયાન્ત્વ્ ઇત્ય્ ઉક્તિ-હસ્ત-પ્રથન-મધુરિમા યત્-ક્રમાદ્ આવિરાસીત્
કંસારાતેસ્ તદ્ આસાં પ્રતિપદમ્ ઉદભૂદ્ બાઢમ્ આકર્ષણાય

યામુને સમમ્ અશોક-કાનને
ગોપકૈઃ સ વિહરન્ મુદાન્વિતઃ ।
ઐક્ષિ ભૂસુર-વધૂભિર્ ઈક્ષ્યતાં
ધ્યાનમ્ એવ ગતમ્ ઇત્ય્ અમાનિ ચ

યત્ર ભૂસુર-ભાર્યાસ્ તં સુર-ભાવ્ય-પદં યયુઃ ।
અશોક-કાનનં તત્ તુ બભૂવાશોક-કાનનમ્

[34] તતશ્ ચ તાઃ સપુલક-પુલકતયા તમ્ અવલોકયામાસુઃ ।
[35] તથા હિ લોકાનાં ગીતમ્-
કૃષ્ણમ્ અપશ્યન્ પીત-દુકૂલમ્ ।
બિભ્રતમ્ અર્ચિતતમમ્ અર્ચિર્ નવ-ઘન-ચપલારુચિ-મૂલમ્ ॥ધ્રુવમ્॥અ॥
શિરસિ શિખણ્ડાવલિમ્ ઉરસિ સ્રજમ્ અપિ દધતં ગિરિ-ધાતુમ્ ।
ઇન્દ્રધનુર્ યુગ-મધ્ય-મધુરતર-સન્ધ્યાં ધુર્વમ્ અતિયાતુમ્ ॥બ્॥
ઉદયદ્-અરુણ-દર-કિરણં તમ ઇવ વિરચિત-ચિરતર-શોભમ્ ।
નવ-કિસલય-દલ-વલિતં કચ-કુલમ્ અનુ કલિતાખિલ-લોભમ્ ॥ચ્॥
ભાલોપરિ-મિલદ્-અલક-તતિં શ્રુતિ-કુમુદમ્ ઉદઞ્ચિ કપોલમ્ ।
સ્મિત-મુખમ્ ઉપમિત-લક્ષણ-તારા-યુગ-ધર-શશદર-ગોલમ્ ॥દ્॥
કૃત-નટ-વેષ-વિશેષ-વિલક્ષણ-લક્ષણ-ક્ષણમ્ ઉપચિત-રૂપમ્ ।
કર્તુમ્ ઇવામૃત-વૃષ્ટિમ્ ઉદિતમ્ ઇહ કઞ્ચન જલધર-ભૂપમ્ ॥એ॥
ચિત્રં તત્ર ચ મિત્ર-સ્કન્ધાર્પિત-બન્ધાવર-હસ્તમ્ ।
નિર્મલ-કમલ-વિધૂનન-દક્ષિણ-દક્ષિણ-કર-રુચિ-શસ્તમ્ ॥f

ઇતિ ।
શ્રુત્વા શશ્વત્ સ્ફુટમ્ અહહ યં દ્રષ્ટુમ્ આશા નિબદ્ધા
સ દ્રાગ્ ઐક્ષિ સ્વયમ્ ઇતિ ગતસ્ તત્-કૃતસ્ તાપ-વર્ગઃ ।
યઃ કશ્ચિદ્ વા વ્યવહિતતયા તસ્ય લેશસ્ તુ શિષ્ટઃ
સોઽ પ્ય્ આવેશાન્ મિલન-તુલિતાત્ તાસુ ન સ્ફૂર્તિમ્ આપ

[36] અથ ભોજન-ભાજનાનિ શિરસ્તઃ-કૃત્ય સ્થિતાસુ તાસુ સકલ-ભાવ-વિચક્સણઃ સ્મિતાવલોક-લક્ષણ-સ્વમુખ-માધુર્ય-ધુર્યઃ સુવિચાર્ય યસ્ય કૃતે પ્રયસ્યન્તિ સ્મ, તાસ્ તદ્ એતદ્ અવધાર્ય તાસાં વાઞ્છિતં કિઞ્ચિદ્ અઞ્ચયન્ વઞ્ચયંશ્ ચ કાઞ્ચન-વસનઃ કાઞ્ચન વાચમ્ ઉવાચ-સ્વાગતં વો મહાભાગાઃ [ભ્પ્ 10.23.25] ઇતિ પ્રાયશ્ ચાયમ્મ્ અસ્યાભિપ્રાયઃ-
અહો બત મહાભાગા યુષ્માકં ભૂરિ-ભારતા ।
જાતા સઙ્કોચયત્ય્ અસ્માન્ પૃચ્છધ્વે સ્વાગતં તતઃ

ઇતિ ।
[37] તદ્ એવમ્ એહિ-સ્વાગતાં ક્રિયામ્ આચર્ય તત્-પ્રત્યુત્તર-સઙ્કથને તાસાં સઙ્કોચં વિચાર્ય પુનર્ ઉવાચ આસ્યતામ્ ઇતિ ।
[38] અસ્ય ચાયમ્ અભિપ્રાયઃ-
સ્વાગત-પૃચ્છાદિકમ્ અપિ
વિશ્રમ-કાર્યં વિલમ્બિતં તનુતે ।
તસ્માત્ તત્-પરિપાટીમ્
અજહાં ભવતીભિર્ આસ્યતામ્ એવ

ઇતિ ।
[39] તતશ્ ચ પ્રણય-પ્રણેયતયા વિખ્યાતઃ સોઽ યમ્ આસામ્ અસઙ્કોચાય સ્વયં ભારમ્ અવતારયન્ન્ એવ સમુપવિશન્ન્ એવ ચ તાઃ સદેશ એવ સમુપવેશયામાસ ।
[40] પુનર્ ઉવાચ ચ-કરવામ કિં ઇતિ ।
[41] અત્ર ચેદં નિવેદનમ્ ઇવ વિભાવિતવાન્-
અસ્માન્ યમ્ ઉપકર્તું વાઞ્છતિ
તદ્-ઋતે સ તુ સઙ્કુચન્ન્ આસ્તે ।
ઇતિ સઙ્કુચિતાત્માનઃ સ્વયમ્
અનુજાનન્તુ તત્ તુ ભૂ-દેવ્યઃ

[42] અથ તાસામ્ આત્મ-દર્શન-માત્ર-વાઞ્છા-વિમર્શન-પૂર્વમ્ ઉવાચ-યન્ નો દિદૃક્ષયા પ્રાપ્તા ઉપપન્નમ્ ઇદં હિ વઃ [ભ્પ્ 10.23.25] ઇતિ ।
[43] અત્ર ચાયમ્ અર્થઃ-
અસ્મદ્-દર્શન-માત્રં યદ્ વોઽ ભીષ્ટં તદ્ એવ યુક્તં ચ ।
તત્ર હિ હેતુર્ યૂયં તાદૃશ-સુષ્ઠુ-સ્વભાવાઃ સ્થ

[44] અથ તસ્ય સ્વભાવસ્ય સુષ્ઠુ-ભાવત્વં વિભાવયન્ પુનર્ ઉવાચ-
મદ્-વિષયા વઃ પ્રીતિઃ કૌશલ્યાદ્ એવ નાન્યતઃ સચતે ।
યન્ મયિ કુશલાઃ સર્વે વીક્ષ્યન્તે પ્રીતિ-કર્તારઃ

[45] તત્ર કુશલાનાં કૈમુત્યં પ્રત્યાયન્ન્ ઉવાચ-
પશ્યામ્ય્ અહમ્ ઇહ સર્વં
મત્-પ્રેમાંશાદ્ અશેષગ-પ્રીતિમ્ ।
નિરુપધિ યન્ મયિ જન્તુઃ
પ્રીણાત્ય્ અન્યત્ર સોપાધિ

[46] તદ્ એવં સાધારણતાવધારણં તથા સન્નિધાન-સ્થિતિ-વિધાનમ્ ઉપસીદત્ પ્રત્યાચક્ષાણઃ પ્રાહ સ્મ-
સર્વત્ર તુ મત્-સ્ફૂર્તિર્ ન ભવતિ બત સર્વદેતિ પૂર્તિર્ નઃ ।
ભવતીર્ અનુ સા નિત્યા યૈવ ચ મત્-સન્નિધાન-રૂપૈવ

તસ્માત્ પતિ-સુત-વલિતં નિલયં ત્વરયા પ્રયાત તા યૂયમ્ ।
મમ ચ તતઃ સુખમ્ ઉચ્ચૈઃ સામઞ્જસ્યં હિ સર્વતો વશ્મિ

[47] તદ્ એવં વ્રજદેવ-કુમારતઃ શ્રુતં સુકુમારમ્ અપીદં વચનમ્ આપાત-સમ્પાત-હીનતયા દુઃસહ-રચનં મન્યમાનાઃ પ્રતિવચનમ્ આચેરુઃ-
એતત્-પ્રકારમ્ અપિ નાર્હસિ વક્તુમ્ ઈશ
પ્રાહુર્ ભવાન્ ઇવ ભવાન્ ઇતિ તત્ પ્રસીદ ।
સત્યં કુરુષ્વ કરવામ કિમ્ એવમ્ અઙ્ગી-
કારં નિજાઙ્ઘ્રિ-પરિવાર-દશાં દિશસ્વ

વિહાય સુહૃદઃ પરાન્ વ્રજ-નરેશ-ગેહેશ્વરી-
પદામ્બુજમ્ ઉપાશ્રિતાઃ પરિચરેમ તં ત્વા સદા ।
ઇમાં વચન-ચાતુરીં બત તુરીય-પૂર્તિં ગતામ્
ઉરીકુરુ પુરુ-શ્રવઃ શ્રવણ-મઙ્ગલ શ્રીપતે

[48] અથ વિકચમાન-કમલ-સમાન-લોચનઃ સઙ્કોચમ્ અનયં ચાલોચમાનઃ સવૈનયમ્ ઉવાચ-
યથા વો બાન્ધવા નાભ્યસૂયેરન્ ન ચ મજ્જનાઃ ।
સુરેશાશ્ ચાનુમોદેરંસ્ તથા કુરુત નાન્યથા

યુષ્માકં વિપ્ર-ભાર્યાણાં પરિચર્યાર્થમ્ આહૃતિઃ ।
કેનાપિ નાનુમોદ્યેત પ્રતીક્ષ્ય સમયસ્ તતઃ

[49] તદ્ એવં લોચન-તૃષ્ણાસ્પદાય ચ કૃષ્ણાય તાશ્ ચિર-સ્થિરતાં પ્રત્યરોચમાનાસ્ તસ્ય સઙ્કોચમ્ આલોચમાનાસ્ તત્ર નાતિવિલમ્બમાનાસ્ તદ્-આજ્ઞામ્ આલમ્બમાનાઃ પત્રામત્રાદિષુ ભોજ્યં સંયોજ્ય નિજ-કુપ્ય-પાત્રાણ્ય્ આદદમાનાસ્ તેન સાદરં વિસર્જમાનાઃ સખિભિર્ અનુવ્રજ્યમાના મુહુઃ પરાવૃત્ય તમ્ એવ વિલોકમાના ભૃશં સંવર્ધિ-કૃચ્છ્રં કલયમાનાઃ કથં કથમ્ અપિ ગૃહ-ગતિં પ્રતિ સચમાનાઃ સ્વ-વંશ-પ્રથમાનાં યશઃ-પ્રથાં પ્રથયમાના વેશ્માન્તઃ પ્રવિશન્તિ સ્મ । કિન્તુ-
યાં યામ્ આશામ્ અહહ વનિતાસ્ તા દ્વિજાનામ્ અપશ્યન્ન્
આશા-પૂર્તિં પ્રતિપદ અસાવ્ આચરત્ તાસુ શીઘ્રમ્ ।
સા હિ શ્યામં કનક-વસનં વીક્ષિતાકારમ્ આસાં
વારં વારં દૃશિ વિદધતી ચિત્ર-ભાવં ચકાર

[50] એવં ચિરેણ ગૃહં ગૃહીતવતીષુ તુ તાસુ-
અન્ન-પાત્રાણિ પાત્રાણિ રત્નાનાં વીક્ષ્ય સક્ષણાઃ ।
ગૃહાણિ ચ ગૃહાધીશા ન હીશામાસુર્ ઊહિતુમ્

[51] અનન્તરં તુ-
બાલ્ય-ક્રીડા-કૃઈત-ફલેનાનેન મણિ-પૂરિતાન્ ।
સ્વ-ગૃહાન્ વીક્ષ્ય તે વિપ્રાઃ સ્વ-પત્ની-મતિમ્ અન્વયુઃ

[52] ઊચિરે ચ-
તસ્મૈ વિશ્વ-જનીનાય યાસ્ તદ્-ભોગીનમ્ આહરન્ ।
તા એવાસન્ન્ આત્મનીના દીનાસ્ તુ બત માદૃશાઃ

મા જીવન્ યસ્ય કૃષ્ણાય ક્રમતે ચક્ષુર્ આદિ ન ।
મ્રિયમાણશ્ ચ મા યસ્ય તસ્મૈ તન્ ન પ્રવર્તતે

સ કિઞ્જીવઃ સ કુબ્રહ્મઃ સુપર્વ-હતકશ્ ચ સઃ ।
રાજીવ-નયનં યસ્ તુ નાજીવનતયા ભજેત્

અથ કૃષ્ણાય તૃષ્ણાં તે દધુર્ વૃષ્ણિ-પુર-દ્વિજાઃ ।
કિન્તુ ધૃષ્ણક્ કંસ-ભિયા નાજગ્મુઃ કૃષ્ણમ્ ઈક્ષિતુમ્

એકેન કેનચિત્ પૂર્વં ભાર્યામાર્યાતિગમ્ ઇવ ।
નિવાર્ય વાર્યતાલબ્ધા વાર્યતાયામ્ ઇતિ શ્રુતમ્

[53] તતશ્ ચ તેષામ્ ઉચિતમ્ એવ, યતઃ-
ક્ષણાદ્ ઉચ્ચૈઃ ક્ષણાન્ નીચૈર્ ગતિ-ભાજાં કનીયસામ્ ।
રેણૂનામ્ ઇવ કાર્માણાં વિષમા રીતિર્ ઈક્ષ્યતે

પૂર્વી કૃષ્ણસ્ય સેવાયામ્ ઇષ્ટી વા તત્ર યઃ સદા ।
અધીતી વા ભાગવતે ભક્ત-પૂર્વી સ તં ભજેત્

[54] તત્ર ચ તૈર્ ભોજ્ય-મધુરાદિભિર્ ઉપયોજ્યમાનઃ શ્રી-કૃષ્ણં મધુમઙ્ગલ ઉવાચ-સુષ્ઠુ મિષ્ટમ્ ઇદં પાકિમતાપન્નમ્ અન્ન-જાતં યાચિત કમ્ અપ્ય્ અમૃતાયતે । નેદૃશમ્ આપમ્ ઇત્ય્ અકમ્ અમૃતં વા । યત્ ખલુ ભૂમિ-સ્ખલિતં સરજસં કણમ્ અપ્ય્ અભ્યવહર્તુમ્ ઈહામહે । તસ્માદ્ અસ્માકમ્ એવ પર્ણશાલાભ્યર્ણે તાઃ કુટીર્ વિધાય તિષ્ઠન્તુ, તત્-કૃત-મધુર-પરિપાક-પાક-શાક-સૂપ-પૂપ-પૂટીસ્ તુ સવયસો વયમ્ એવ યુષ્મભ્યમ્ ઉષ્ણાઃ કોષ્ણા એવ સમર્પયિષ્યામઃ । તત્રાપ્ય્ આહ પ્રાગ્રહરતયા પ્રાગ્રહર એવ ભવિષ્યામીતિ સ્થિતે કો વાયં દોષઃ । કિન્તુ રોષ-ભિયા ન વક્તું શક્તાઃ સ્મ ।
[55] કૃષ્ણ ઉવાચ-આદ્યૂન નૂનમ્ ઉન્મદિષ્ણુતયાપત્ર-પિષ્ણુતામ્ અપ્ય્ અતિચરિષ્ણુર્ જાતોઽ સિ ।
[56] અથ સર્વેઽ પિ હસન્તઃ પ્રોચુઃ-પ્રિય-વયસ્ય ! યદ્ય્ અપ્ય્ અસૌ પરાન્નતારોચનમ્ આપન્નસ્ તર્હિ સ એષ એવ તુન્દપરિમૃજ ઇવ વિપ્ર-સુન્દરીણાં તાસામ્ ઉપાસનાં ઘટયમાનસ્ તદ્-બાટ-તટગમ્ ઉટજમ્ અધિતિષ્ઠન્ સમ્ભવદ્ આશિતમ્ભવાન્ મિષ્ટમ્ ઇષ્ટ-વિઘસ-ભોજનાન્ નિજમ્ ઇષ્ટં રચયતુ ।
[57] કૃષ્ણ ઉવાચ-સાધૂક્તં વ્યક્તમ્ ઇદં ભગવતી-વિદિતં વિધાસ્યામઃ ।
[58] મધુમઙ્ગલસ્ તુ સ-ક્રોધમ્ ઇવોવાચ-યુવરાજ ! ગર્ધનતયા કુક્ષિમ્-ભરયસ્ તે એત એવ મુહુર્ અશનાયાં સ્મરયન્તઃ સર્વત્ર ચ ઘસ્મરા એવ ભણ્યન્તે, ભિક્ષાયામ્ અક્ષામ-સમુદ્યમતયા સર્વાન્નીનાશ્ ચ લક્ષ્યન્તે, ન તુ વયમ્ ।
[59] સર્વેઽ પ્ય્ ઊચુઃ-વાવદૂક ! વિપ્રતયા ભવાન્ એવ યાયજૂકતાયાં જઞ્જપૂકતામ્ આસીદન્ પુરોભાશાનાં દન્દશૂકસ્ તદ્-આસ્વાદાય જાગરૂકતામ્ આસાદયતિ । અસ્માભિસ્ તુ ભવજ્-જાતેર્ દ્વિજાતેઃ પરીક્ષૈવાચરિતા ઇતિ ।
[60] તદ્ એવં હસત્સુ સખિ-સભાસત્સુ સ્વયમ્ આશિતમ્ભવેનોદન-સમ્ભારેણ ભુક્ત્વા સુહિતઃ સર્વ-હિતઃ શ્રાવિત-વેણુર્ ધેનુઃ પ્રાપ્ય તત્-તત્-કથા-કૌતુકતસ્ તદ્-અર્થમ્ અનુગવમ્ આસાદિત-દૃષ્ટિ-વ્રજં શ્રીમદ્-વ્રજમ્ અવાપ્ય નિજ-વિરહ-દહનં નિર્વાપ્ય સ્વક-રૂપામૃતેનાપ્યાયયામાસ ।
[61] સખાયસ્ તુ યાજ્ઞિકેષુ જગ્મિવાંસો જક્ષિવાંસશ્ ચ વયમ્ ઇતિ સઙ્કોચેન ન કઞ્ચિદ્ અપ્ય્ ઊચિવાંસશ્ ચ ।
[62] અથ કથકઃ કથા-સમાપનમ્ આહ સ્મ-

મિસ્સિન્ગ્!
સોઽ યં શ્રી-ગોકુલાધીશ કુલાધીશસ્ તવોદિતઃ ।
આકર્ષણાદ્ ગુણા યસ્ય સર્વાન્ અનુગુણાન્ વ્યધુઃ