ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.21

[અનુષ્ટુભ્]
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
વરુણલોકાલોક-ચમત્કાર-તિરસ્કારક-ગોલોકાવલોકનં નામ
વિંશં પૂરણમ્
॥20॥
(21)
અથૈકવિંશં પૂરણમ્
કુમારી-વસ્ત્ર-હરણ-સુકુમારી-સમસ્ત-કર્ષણમ્
[1] તદાનીં પુનઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-
[2] અથ ગર્ગ-કૃત-વ્રજ-વર્ગ-ભેદ-મય-સમયતઃ પશ્ચાદ્ ઉદ્ભૂતાઃ કાશ્ચિદ્ અન્યાશ્ ચ ધન્યાઃ પ્રભૂતા નાના-કુલ-પ્રસૂતા યા વ્રજ-કુમારિકાઃ સ્વભાવતઃ કૃષ્ણ-ભાવાનુસારિકાસ્ તાસાં કૌમાર-પારમ્ આરભ્ય વાસના વર્ણનીયા યથા,
કુમારીણાં તાસાં અઘજિતિ પતિઃ સ્યાદ્ ઇતિ રુચિર્
યદા જાતા તર્હિ પ્રતિપદમ્ ઉપાયાકૃત-ધિયામ્ ।
વિધુ-શ્રીણાં શશ્વદ્ બત બહુલ-પક્ષ-સ્થિતિ-જુષાં
તમસ્કૃદ્-વિશ્વસ્મિન્ન્ અહહ કૃશતા નિત્યમ્ અજનિ

[શિખરિણી]
[3] તતશ્ ચ તદ્-અર્થમ્ અનુરહસં નાના-દેવતામ્ અર્થયમાના વ્યર્થમ્ ઇવ ભ્રમન્તિ સ્મ ।
[4] પ્રાર્થના ચેયં-
વ્રજેશિત્રોઃ સદ્મ વાસઃ પરં શ્વસુરતાનયોઃ ।
કૃષ્ણ એવ પતિર્ ભૂયાન્ મમ જન્મનિ જન્મનિ

[અનુષ્ટુભ્]
[5] તતશ્ ચ કદાચિત્ કાલિન્દીમ્ અનુ પરસ્પરં વિન્દમાના બભૂવુઃ ।
[6] યુક્તં ચ તત્, યતઃ-
એકં પદમ્ ઉદ્દેશ્યં
ભવતિ સમન્તાદ્ બહૂનાં ચેત્ ।
વિવિધ-ભુવામ્ અપિ તેષાં
મિલનં ઘટતે યથા સ-તીર્થાનામ્

[ઉદ્ગીતિ]
[7] મિલિતાનાં તાસાં પરસ્પરં હાર્દમ્ અપિ જાતમ્ । તથા હિ-
દિશિ દિશિ જાતાઃ સ્નિગ્ધા વ્યતિમિલિતાઃ સુષ્ઠુ બિભ્રતિ સ્નેહમ્ ।
મેદુર-મુદિર-સમૂહે મુહુર્ અપિ યસ્માત્ તથા દૃષ્ટમ્

[આર્યા]
[8] તત્ર જાતે ચાસૌહાર્દે હાર્દમ્ અપિ પરસ્પરં વ્યક્તમ્ । યતઃ-
હ્નુતમ્ અપ્ય્ એકાશ્રયિણાં
હૃદયં વ્યક્તિં મિથો યાતિ ।
તત્ તુ વ્યતિમિલિતં ચેદ્
વદ તર્હિ સ્યાત્ પિધાનં કિમ્?

[ઉપગીતિ]
[9] તતશ્ ચ પરસ્પરં હૃદ્-બાષ્પમ્ ઉદ્ગીર્ણવતીનાં દૃગ્-બાષ્પમ્ અપિ વિકીર્ણવતીનાં તાસાં દશાન્ત-દશાવશાઙ્ગતયા સમ્ભાવ્યમાનાનામ્ અનુક્ષણં સુખા-કાઙ્ક્ષિણી પારિકાઙ્ક્ષિણી-વેશ-વિશેષં વિન્દમાના તત્ર વૃન્દા ગતા ।
[10] સા હ્ય્ એવં પુરા ચિન્તિતવતી-રાગ એવ ખલ્વ્ આસાં વ્રજનાગરસ્ય તસ્ય સમાગમાય વાગગોચરશક્તિભાગ્ અવસીયતે ।
[11] રાગશ્ ચ લોક-રીતિ-મય-પ્રણયત એવ જાગરૂકતયા ગરીયાન્ વરીવર્તીતિ દેવતાન્તરારાધનમ્ એવ સાધયિતવ્યમ્, ન તુ તદ્-આરાધનમ્ ઇતિ ।
[12] અથાગમ્ય ચ તત્-કૃતાભિવાદન-સ્વ-કૃતાભિવદન-વિધૌ લબ્ધ-વિધૌ સાભિદધાતિ સ્મ-[13] અહમ્ અત્રૈવ વને વસન્તી ભવતીનાં ભાવવતીનામ્ અવસ્થાઃ પશ્યન્તી દયા-વિદીર્ણ-હૃદયા સમાયાતાસ્મિ । તદ્ ઇયં મમ સિદ્ધા વિદ્યા સ્વ-કર્ણાનુબિદ્ધા વિધીયતામ્ । નાતિપ્રયાસ-ભાવિતતા ચ ભવતીનાં ભવિતા, કિન્તુ માસ-માત્રમ્ અત્ર શ્રમાભાસઃ । [14] સા ખલુ મન્ત્ર-મયી યોગમાયા મયા દયાવતી સાધિતાસ્તીતિ ।
[15] તદ્ એવં તાસાં કર્ણ-વિવરમ્ અનુ મન્ત્ર-વર્ણાન્ નિધિવન્ નિધાય તદ્-વિધિમ્ અપિ સ-વિધિમ્ અભિધાય મુદાન્તર્-હિતવતી સાન્તર્હિતવતી । તતશ્ ચ તાસ્ તદ્-ઉપદેશ-લગ્નાઃ પરમ-સુખ-મગ્ના બભૂવુઃ । યતઃ-
નિત્યં તાવદ્ અનલ્પ-રાગ-મહિમા સર્વં સહાયીયતિ
પ્રાપ્નોત્ય્ એષ તુ યોગ્ય-કલ્પમ્ અથ ચેદ્ ધત્તે સદ્-ઉલ્લાસિતામ્ ।
તસ્મિંસ્ તાદૃગ્ અભૂદ્ ગુરુઃ સ્વયમ્ અસૌ શક્તિઃ પરા વૈષ્ણવી
પૂજ્યા મન્ત્ર-વરશ્ ચ વાઞ્છિત-ધરસ્ તાસામ્ ઇતઃ કિં સુખમ્?

[શાર્દૂલ]
[16] અતએવામૂર્ વિશ્રમ્ય માર્ગશીર્ષીય-શિર્ષાયામાણતા-લભ્ય-પ્રતિપદમ્ આરભ્ય સંગત્ય વ્રતમ્ આરબ્ધવત્યઃ । યત્રારુણ-કૃતારુણ-ગુણ-પ્રસરમ્ અવસરમ્ અનુ પરસ્પરં ગૃહ-વિસરતઃ સમાકારણાપરા વ્યતિબદ્ધ-કરા યમુના-ગમન-તત્-પરા ગાન-પરાયણા બભૂવુઃ; યત્ર પરસ્પર-પરીહાસ-પ્રાયતયા નિજાભિપ્રાયં વ્યઞ્જયામાસુઃ । યથા-
ત્વામ્ ઉપયન્તા સખિ વનમાલી ।
સકલ-શુભાકર-વર-ગુણ-શાલી ॥ધ્રુ॥
યત્ર વ્રજ-પતિર્ ઇત-રુચિર્ ઉચિતામ્
વાર્તાં ચાલયિતા સુખ-સચિતામ્ ॥અ॥
શ્રુત્વા તત્ તવ માતર-પિતરૌ
સુખમ્ અયિતારૌ કૃત-ધન-વિતરૌ ।
હરિર્ અપિ મુદમ્ ઇહ હૃદિ ગોપયિતા
સખિભિર્ નર્મણિ યઃ કોપયિતા ॥બ્॥
ગણક-નિદિષ્ટ-તરે સુદિનાહે
વેશં ધાસ્યતિ સ નિજવિવાહે ।
નીલ-રુચી-ચિત-ગૌર-દુકૂલમ્
ઘન-ચપલાભિરુચામ્ ઇવ મૂલમ્ ॥ચ્॥
અન્તર-વસનગ-કઞ્ચુક-પીતં
ચિત્ર-પ્રચ્છદ-રુચિ-પરિવીતમ્ ।
મુકુટ-કિરીટ-તિરીટ-વિરાજમ્
અલકાવલિ-મણિ-ચિત્રક-ભાજમ્ ॥દ્॥
કુણ્ડલ-મણ્ડિત-ગણ્ડ-વિભાગમ્
તામ્બૂલ-ચ્છવિ-જિદ્-અધર-સુરાગમ્ ।
અધરાવૃતયે કર-ધૃત-ચેલમ્
ગ્રૈવેયકમ્ અનુકૃત-મણિ-મેલમ્ ॥એ॥
સાઙ્ગદ-કઙ્કણ-મુદ્રિક-હસ્તમ્
આવાપક-ધૃતિ-વલયિત-શસ્તમ્ ।
હારવલિત-હૃદિ ધૃત-મણિ-રાજમ્
વનમાલાદિક-માલ્ય-સમાજમ્ ॥f॥
મણિમય-શૃઙ્ખલ-લસદ્-અવલગ્નમ્
ચરણ-વિભૂષણ-ગણ-રુચિ-મગ્નમ્ ।
વેષે ચાસ્મિન્ન્ એતદ્ અપૂર્વમ્
યત્ તુ ન દૃષ્ટં ક્વચન ચ પૂર્વમ્ ॥ગ્॥
અઙ્ગં ભૂષણમ્ અપિ કિલ સર્વમ્
સર્વાભરણં સ્વયમ્ ઇતિ ગર્વમ્ ।
અથ મણિ-શકટાધિષ્ઠિતમ્ એતમ્
કલયિષ્યન્તિ સુહૃદ્ભિર્ ઉપેતમ્ ॥હ્॥
તં જન્યાનાં શકટ-પરીતમ્
કુસુમૈર્ વર્ષિષ્યન્તિ સગીતમ્ ।
શકટ-ધ્વનિ-યુત-વાદ્ય-શતેન
મુદમ્ આપ્સ્યતિ સ સ્વયમ્ અપિ તેન ॥ઇ॥
તદ્-ધ્વનિ-કલનાત્ તવ સખિ ચિત્તમ્
ધૃતમ્ અપિ યત્નાદ્ ભવિતા ભિત્તમ્ ।
સ યદા ગન્તા દ્વાર-સદેશમ્
સખિ વિસૃજેઃ સુખ-મૂર્ચ્છા-વેશમ્ ॥જ્॥
તમ્ ઉપવ્રજિતા સા તવ ગોષ્ઠી સ્ત્રી
તતિર્ અપિ ગાસ્યતિ બિમ્બોષ્ઠી ।
ઉપયાનં તદ્-વાદ્ય-વિતાનમ્
ગાલિ-પ્રાયં તદ્ અપિ ચ ગાનમ્ ॥ક્॥
સારાત્રિક-નિર્મઞ્છન-દૃષ્ટિં
કર્તારસ્ તે સ-કુસુમ-વૃષ્ટિમ્ ।
મણ્ડપ-વરમ્ ઉપનીતે શ્યામે
સુખ-સમ્મર્દો ભવિતા રામે ॥લ્॥
ગોપેન્દ્રાદિક-ગણ-પૂજામ્ અનુ
નર્મ-કુતૂહલમ્ ઉદયેદ્ વરતનુ ।
પૂર્વં વિધિમ્ અપિ કૃત્વા સદ્વિધિ
આનેષ્યન્તિ ત્વામ્ ઇહ સહનિધિ ॥મ્॥
વરપુરતસ્ ત્વાં શિથિલિતગાત્રીમ્
સ્થાપયિતારઃ પ્રિયરતિપાત્રીમ્ ।
તાતસ્ તવ કરમ્ અથ દધદ્ અબલમ્
ગ્રાહયિતા વરકરમ્ અનુ સજલમ્ ॥ન્॥
તત્ર ચ ભવતી સુમુખિ સુખેન
કિમ્ ભવિતેતિ જ્ઞાતા કેન? ।
કિં બહુના, તવ કરસંયમનમ્
કૃતમ્ ઇવ પશ્યામ્ય્ અમુના કમનમ્ ॥ઓ॥

। ઇતિ । [માત્રાસમકા]
[17] તદ્ એવં યમુનાં પ્રાપ્ય દ્રુતમ્ એવ ગાનં સમાપ્ય વેલાયાં બાલ્ય-ચાપલ્યેન કલ્યે પ્રોજ્ઝિત-ચેલા એવ મિથઃ કૃત-મેલા વેલાયાં નિમજ્જન્તિ સ્મ । નિમજ્જ્ય ચ-કૌષેયતયા ક્ષાલનાં વિનાપિ ન પરિહેયમ્ ઇતિ તદ્ એવ ચેલં પરિધાય સેવ્યાયા દેવ્યાઃ સૈકતામ્ અર્ચામ્ અર્ચિતાં વિધાય મન્ત્રમ્ અનુસન્ધાય ધામ સમાયાન્તિ સ્મ ।
[18] તદ્ એવં તાવન્ માસં યાવદ્ વિધાય તત્-પૂરક-દિનં વ્રતસ્યાપિ પૂરકં જાતમ્ ઇતિ પરમાનન્દ-પૂરણતઃ સૂરજા-પૂરમ્ અનુ દૂરનિર્જનતા-જાત-નિર્વ્રીડતયા ક્ષણમ્ અક્રીડન્ ।
[19] તદ્ એવં પૂર્વ-પૂર્વં જાનન્ વ્રજ-રાજ-નન્દનસ્ તુષ્ટ-મનાઃ કુમાર-ચતુષ્ટયમ્ અનુવિધં વિધાય તત્ર પ્રસ્થાય ગુપ્તમ્ ઉપ્ત-ચિત્તતયા તાઃ પશ્યતિ સ્મ ।
[20] યે ખલુ દામ-સુદામ-વસુદામ-કિઙ્કિણિ-સંજ્ઞાસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞાહઙ્કાર-ચિત્ત-મનસાં બહિઃ-પ્રકાશતયા લબ્ધ-સમજ્ઞાસ્ તન્ત્ર-વિજ્ઞાતૃભિર્ વિજ્ઞાયન્તે, ત એતે હિ કુમારા જાત-ચતુઃ-પઞ્ચ-વર્ષાઃ પરસ્પર-સવયસ્કતા-ધૃત-હર્ષાઃ કૃષ્ણાદ્ અનુદિનમ્ આસાદિત-પ્રેમ-વર્ષાશ્ ચલનારમ્ભત એવ-કુત્ર યામઃ? ઇતિ પૃચ્છન્ત એવ ગચ્છન્તઃ કૃત-તત્-સઙ્ગમ્ આગચ્છન્તિ સ્મ । તદ્ એવં-
સઙ્ગે વિધાય ચતુરશ્ ચતુરઃ કુમારાન્
આગમ્ય તત્ર કર-વારિત-તત્-પ્રહાસઃ ।
નમ્રીભવન્ન્ અલમ્ અલક્ષિતતાં પ્રપદ્ય
સદ્યસ્ તદ્-અંશુક-ચયં સ હરિર્ જહાર

[વસન્તતિલકા]
હૃત્વા સ સત્વર-કદમ્બ-નગાધિરોહ-
પૂર્વં સ-ડિમ્ભ-નિકરઃ સ્ફુટમ્ ઉજ્જહાસ ।
શ્રુત્વા પ્રહાસમ્ અથ ગોપ-કુમારિકાણાં
વર્ગઃ સમં સભયમ્ ઊર્ધ્વિત-દૃષ્ટિર્ આસીત્

[વસન્ત]
ગમ્ભીર-સ્વર-સઙ્ગતં તદ્-ઇતરાનુદ્ભાવ્ય-ભવ્ય-શ્રિયં
હાસં તં પરિચિત્ય બાલ્ય-વલિતાસ્ તાઃ પ્રેક્ષ્ય ચાન્યોઽ ન્યતઃ ।
વસ્ત્રાણ્ય્ અપ્ય્ અનભીક્ષ્ય તત્ર વિધૃતાન્ય્ ઉચ્ચં તુ વક્ષઃ-સ્થલં
કૃત્વા નીચમ્ ઉદક્ત-વક્ત્રમ્ ઉદકે ન્યક્-ચક્રિરે પદ્મિનીઃ

[શાર્દૂલ-વિક્રીડિતમ્]
અતલિન-નલિન-વનાનાં ભ્રમમ્ ઇહ ચક્રુર્ મુખાનિ તાસાં ન ।
હેમન્તે તદ્-અયોગાત્ કિન્તુ ન્યક્-કારમ્ એવાત્ર

[આર્યા]
તતશ્ ચ,
ક્ષણમ્ અધિ જલ-મધ્યં તસ્થુર્ આનમ્ર-નેત્રાઃ
પુનર્ ઉદયતિ શીતેઽ દ્રાક્ષુર્ એતાઃ કદમ્બમ્ ।
અપિ હરિર્ અધિશાખં ગુપ્ત-મૂર્તિઃ પુરાસીત્
પુનર્ અવૃતિમ્ અયાસીચ્ ચાત્મ-લક્ષાય તાભિઃ

[માલિની]
તાસાં જલસ્થ-વપુષાં વદનેષુ કૃષ્ણ-
સ્યારૂઢ-નીપક-તરોઃ સહસા દૃગ્-અન્તઃ ।
પદ્મેષુ પદ્મપ-કલામ્ અદધાદ્ અમુષ્મિન્
યાસાં ચ નીરભૃતિ ચાતકરીતિમ્ આપ

[વસન્તતિલકા]
તતશ્ ચ-
ઉચ્ચકૈર્ જહસુર્ બાલાશ્ ચુક્રુશુસ્ તત્ર બાલિકાઃ ।
ઊચુશ્ ચેદં તુ વઃ કૃત્યં વ્રજાદૃત્યં ભવિષ્યતિ

[અનુ]
[21] અથ કૃષ્ણેન મુહુર્ અપિ શિક્ષિતા બાલાઃ પ્રોચુઃ ।
[22] તત્ર પ્રથમં, યથા-
કૃત્યં વા કિમ્ અકૃત્યં વા ન વિદ્મો વયમ્ અણ્વ્ અપિ ।
શિક્ષાર્થં કિન્તુ વઃ પ્રાપ્તા વીક્ષ્યાજ્ઞાસિષ્મ તત્ પુનઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[23] અથ સર્વાઃ સલજ્જં પરસ્પરમ્ ઈક્ષિત્વા પુનર્ ઊચુઃ-
યઃ કશ્ચિચ્ છિક્ષકસ્ તસ્માદ્ ભવદ્ભિઃ સુષ્ઠુ શિક્ષિતમ્ ।
અભ્યસ્યથ વ્રજે તચ્ ચ સ્વ-ગુરોર્ માન-વૃદ્ધયે

[અનુષ્ટુભ્]
[24] પુનસ્ તચ્-છિક્ષિતા ડિમ્ભાઃ પ્રોચુઃ-
કિમર્થોઽ યમ્ ઉપાલમ્ભસ્ તન્ ન વિદ્મસ્ તુ કિઞ્ચન ।
ભવત્યો જલ-ચારિણ્યો વયં વૃક્ષાગ્ર-ગામિનઃ

[અનુ]
[25] તા ઊચુઃ-
વિક્રાન્તિર્ લુણ્ઠતાં યોગ્યા યદ્ વઃ શાખાગ્રગામિતા ।
દીનતા લુણ્ઠિતાનાં સ્યાદ્ યન્ નઃ સલિલગાહિતા

[અનુ]
[26] અથ શ્રી-કૃષ્ણઃ સ્વયમ્ એવ સ-કોપ-વિસ્મયમ્ ઇવ વક્તિ સ્મ-કિં લુણ્ઠિતં ભવતીનામ્?
[27] તા ઊચુઃ-અહો બત! કથમ્ અસ્માકમ્ અસઙ્ખ્યતયા દુઃસંવરમ્ અમ્બરં સંવરણમ્ આપદ્યતે?
[28] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-ભવતીનામ્ અમ્બરાવરણતા વિદ્યત એવ, તદ્ અમ્બરં વા કથમ્ અપહારેણ સંવલનમ્ અવલમ્બતામ્?
[29] તા ઊચુઃ-
અમ્બરમ્ અપ્ય્ અમ્બરતામ્ આસાદયિતું તવાસ્તિ સામર્થ્યમ્ ।
ઇહ દામોદર ચૌર્યં કિયદ્ ઇવ શૌર્યં સમર્પયતુ?

[આર્યા]
[30] અથ કૃષ્ણઃ સ-સ્મયમ્ આહ સ્મ-ન નગ્ના એતાઃ પાથસિ મગ્નાઃ । તદ્ ઇદં તુ મયા પરિહસિતમ્ એવ । દૃષ્ટં ભવદ્ભિર્ દુષ્ઠુ-પ્રકૃતીનામ્ આકૃતિ-માત્ર-સુષ્ઠુતા-યુતાનામ્ આસામ્ અનુષ્ઠિતમ્; યન્ મદીયાન્ય્ એવ શસ્તાનિ વસ્ત્રાણિ વિહારતઃ સમસ્ત-વ્યસ્તતયા યત્ર તત્ર વિસ્રસ્તાનિ । તાન્ય્ એતા દરિદ્રાણાં કન્યાઃ સ્ફુટમ્ અન્યાયતયા પરિચિત્ય ચ વિચિત્ય પરિદધાના, માદૃશસ્ તુ દૃશઃ સકાશાદ્ ગોપનં કામયમાના બાઢં જલમ્ એવાવગાઢાઃ । યાનિ ખલ્વ્ અતિસ્વચ્છાનાં તિગ્મ-ચ્છવિ-કન્યા-જલાનામ્ અન્તર્ અપ્રચ્છન્નાન્ય્ એવ લક્ષ્યન્તે, યાન્ય્ એવ ચાસાં જલ-મગ્ન-પ્રત્યઙ્ગ-લગ્નાનિ સ્વર્ણ-સવર્ણ-વર્ણાનિ વર્ણા ઇવ નિર્વર્ણ્યન્તે । તસ્માત્ પ્લવન્ત એવ ભવન્તઃ પ્રત્યેકમ્ એતાઃ કર-ગૃહીત-કરાઃ સમાનયન્તામ્ ।
[31] તદ્ એતદ્ અવધાર્ય તીર-પર્યન્તમ્ અવતીર્ય સમ્ભ્રમ-પ્રતીક્ષિતાલ્પ-કાલાન્ કૃષ્ણાજ્ઞા-પાલાન્ બાલાન્ અમૂઃ પ્રત્યૂચુઃ-[32] કથં સ્તમ્ભમ્ અવલમ્બધ્વે? નિઃશઙ્કમ્ એવ સઙ્ક્રામત ।
[33] સખીઃ પ્રતિ ચ પ્રાવોચન્-અત્રૈવાનીય પાનીય-વાસ-સુખં લુણ્ઠાકાન્ એતાન્ આકુણ્ઠમ્ આસાદયત ।
[34] અથ તાન્ પ્રતિ ચ-
આહર-વસનામ્ આહર- વનિતાં યસ્માત્ ક્રિયાં સદાધીધ્વે ।
કાત્યાયની-પ્રસાદાત્ તમ્ અપિ વિકર્ષામ તોયાન્તઃ

[આર્યા]
[35] અથ તદ્ એતચ્ છ્રુતવન્ત એવ દ્રુતવન્તઃ સ્ખલન્ત ઇવ નીપ-તર્વ્-અન્તમ્ આસદ્ય સદ્યસ્ તમ્ એવ તરુમ્ આરુરુહુઃ ।
[36] કૃષ્ણસ્ તુ સ-હાસં સ્પષ્ટમ્ ઇદમ્ અભ્યચષ્ટે-અહો, શુભંયૂયમાનાનામ્ આસામ્ અહંયુતા ભવતીનાં ભવતુ, પશ્યામસ્ તત્ર-ભવતીષુ દેવતા-પ્રભાવમ્ । યાવદ્ એવ તદ્ એતમ્ ઉદવાસમ્ ઉરીકૃત્ય ભવત્યસ્ તિષ્ઠન્તિ, તાવદ્ વયમ્ અપિ ધૃત-નિષ્ઠાસ્ તરોર્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ નભો-વાસમ્ ઉરરીકૃત્ય તિષ્ઠામ ।
[37] અથ તત્ર તદ્-ઉત્તરમ્ ઉરરી-કુર્વત્યઃ સર્વાઃ સશ્લેષમ્ આત્મ-હૃદ્-ગતમ્ ઉદ્ગમયામાસુઃ-
ન નાદેય-ભયં તસ્ય તરૌ યસ્ય ભવેત્ સ્થિતિઃ ।
પાત્ર-સાત્કૃત-ગાત્રાણાં પૃચ્છ્યા નાદેયતા પુનઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[38] તતશ્ ચ તન્-મુખ-તુષાર-કરતસ્ તુષાર-કર-તરઙ્ગ-નિકરતશ્ ચ કમ્પમાનાઃ સ-નર્માનુકમ્પમ્ અમૂર્ અયમ્ ઉવાચ-
[39] અહો, હિમ-શ્રથ-શ્લથાઙ્ગ-સન્ધયઃ પરમ-દુર્બલાઃ ! સર્વાભિર્ એવાર્વાગ્ આગમ્યતામ્ ।
[40] તાસ્ તુ ભ્રૂ-ભઙ્ગ-સઙ્ગતમ્ ઊચુઃ-પુનઃ કિમ્ અર્થમ્ આગમયિતુમ્ અર્થયસે?
[41] કૃષ્ણ ઉવાચ-વનદેવતયા હૃતં મયા તુ પ્રસહ્ય તસ્યાઃ સમાહૃતં વાસઃ સમાસાદ્યતામ્ ।
[42] તા ઊચુઃ-કિમ્ અતઃ શેષમ્ અન્વેષામઃ?
[43] તદ્ એતદ્ ઉક્ત્વાન્તર્-વારિણ એવ પ્રસારિત-કરાઃ કિઞ્ચિદ્ અભ્યાનઞ્ચુઃ । કૃષ્ણસ્ તુ સાઙ્ગુલિ-વ્યઙ્ગમ્ ઉવાચ-અયે શત-પત્ર-પત્ર-નેત્રાઃ ! સવિધેઽ ત્રાગમ્યતામ્ ।
[44] તા ઊચુઃ-તવૈતદ્ એહીહં કર્મ કથમ્ ઇવ?
[45] કૃષ્ણ ઉવાચ-મમ દૃષ્ટિર્ વિસૃષ્ટિશ્ ચ વિશિષ્ટતામ્ આપ્નોતિઽ ઇતિ ।
[46] તા ઊચુઃ-તર્હિ કિમ્ અર્હિતં ભવેત્?
[47] કૃષ્ણ ઉવાચ-ગ્રહણાતિવૃત્તિર્ વસ્ત્ર-પરિવૃત્તિશ્ ચ ન સ્યાત્ ।
[48] તાશ્ ચ પરસ્પરમ્ ઊચુઃ-અહો મુગ્ધાઃ! વઞ્ચયિતુમ્ એવેયં પ્રપઞ્ચના ।
[49] કૃષ્ણસ્ તુ તાઃ સન્દર્શ્ય જિહ્વાં સન્દશ્ય બભાષે-સત્યમ્ એવેદં બ્રવીમિ, નાસત્યમ્ ।
[50] તાઃ પુનઃ પ્રત્યૂહમ્ ઊહમાના વ્યત્યૂચુઃ-અહો, મૂઢ-બુદ્ધયઃ ! સુવ્યક્તાન્તર્-નિગૂઢ-હાસઃ પરીહાસ એવાયમ્ અસ્ય ।
[51] કૃષ્ણસ્ તુ ગૂઢમ્ અપિ સ્મિતમ્ અગૂઢ । સમૂઢ-પ્રિય-વદ્યતયાપ્ય્ અવાદીત્-હન્ત, નહિ નહિ, યસ્માદ્ વ્રત-કૃશતયા ભૃશ-દયા-વિષયા એવ યૂયમ્, ન તુ દૂયમાનતામ્ અર્હથ ।
[52] તા ઊચુઃ-
સ્પૃહયાલુશ્ ચાન્ય-વસ્ત્રં ગૃહયાલુશ્ ચ યઃ સ તુ ।
શીતલુષુ દયાલુશ્ ચેદ્ આશ્ચર્યાતિશયાલુતા

[અનુષ્ટુભ્]
[53] ભવતુ । વિસ્રબ્ધં વદત, કદા સત્યં વક્તુમ્ આરબ્ધં તત્ર-ભવદ્ભિઃ?
[54] કૃષ્ણ ઉવાચ-કદાપિ નાનૃતં વચસિ કૃતવાન્ અસ્મિ ।
[55] તા ઊચુઃ-કઃ કથયતિ?
[56] કૃષ્ણ સ-હાસમ્ ઉવાચ-અહો, કૂટકૂટં ઘટયમાનાઃ! યદ્ય્ અન્યથા મન્યધ્વે, પરમ-ધર્મ-પરાન્ એતાન્ એવ સમેતાન્ પૃચ્છત?
[57] તા સહાસમ્ ઊચુઃ-સત્યમ્ એતે ભવતઃ પ્રાપ્ત-મર્માણઃ સ-ધર્માણશ્ ચ દૃશ્યન્તે ।
[58] કૃષ્ણ ઉવાચ-હન્ત, મુષ્ટિ-સમ્બધ્ય-મધ્યમાઃ, પ્રતીતિમ્ અતીથ ચેત્ પ્રત્યક્ષત એવ લક્ષ્યતામ્ । સર્વાભિર્ એવાગમ્ય ન વા સર્વાન્ અતિરેકયા કયાચિદ્ એકયાપિ ।
તતશ્ ચ-
તસ્ય તત્ ક્ષ્વેલિતં શ્રુત્વા
બાલાઃ પ્રેમ-પરિપ્લુતાઃ ।
વ્રીડિતાઃ પ્રેક્ષ્ય ચાન્યોઽ ન્યં
જાત-હાસા ન નિર્યયુઃ

[ભ્પ્ 10.22.12] ઇતિ ।
તીરે ગન્તું લજ્જા સ્થાતું
નીરે ચ શીતમ્ ઇત્ય્ ઉભયમ્ ।
સમજનિ જાડ્યં યુગપત્ તદ્
ઇમાસ્ તત્રૈવ કિઞ્ચિદ્ અબ્રુવત

[અનુ]
વ્રજ-નૃપ-કુલ-રત્ન ત્વં વ્રજ-પ્રીતિ-શાલી
વ્રજ-જન-મહનીયશ્ ચાસિ યાચામહે તત્ ।
વયમ્ અતિતર-શીત-વ્યગ્રતા-ગ્રસ્ત-ચિત્તા
વિતર વિતર વાસશ્ ચાનયં મા ચ કાર્ષીઃ

[માલિની]
[59] કૃષ્ણ ઉવાચ-મમાનયં કો વા નયન-વિષયઃ કૃતઃ? પ્રત્યુત સત્-કુલ-પ્રભવતીનાં ભવતીનાં વન-દેવતાહૃત-વસ્ત્રાણાં સાહાય્યમ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ તથા મયારબ્ધમ્ અસ્તિ । ન તુ ભવતીનાં ચેલ-ચેલ-પ્રચયે માદૃશામ્ અભિલાષ-મેલઃ સમ્ભવતિ । તસ્માદ્ અસ્મત્-પરિતોષ-પોષણાય યદિ કિઞ્ચિદ્ અપિ દત્થ, તદા તન્-મદાદ્ એવ દેવતા-વિરોધમ્ અપ્ય્ અનુરોધ-વિષયી-કુર્મઃ ।
[60] અથ તદ્ એતદ્ એવમ્ અવધારિતવત્યઃ કાત્યાયની-વ્રતવત્યસ્ તદ્ એતન્ મનસિ વિચારિતવ્યઃ-હન્ત, યદ્ અસ્માભિર્ મનસિ રઞ્જિતં, તદ્ એવાયં વ્યઞ્જિતં કર્તું પ્રયતતે । તસ્માદ્ અસ્માકમ્ અયમ્ એવ સમયઃ । કિન્તુ કિમ્ અપિ લક્ષ્યમ્ એવાત્ર લક્ષ્યમ્, તદ્ અપિ સ્વત એવ લબ્ધમ્ યત્ પૃથુ-શીત-ભીતતાદિકમ્ અત્ર પ્રકટમ્ એવ ઘટતે ।
[61] અથ તં પ્રાહુઃ-હા, હા, દ્રુતમ્ અનેન હૈમનેન પવનેન શીત-પરીતતયા જીવન-વિપરીતતાં વયમ્ આયાતાઃ, તસ્માન્ મર્મ-ભેદકં નર્મ વૃથા મા કૃથાઃ, કિન્તુ વસ્ત્રમ્ એવ સેવય । યદ્ વા વાઞ્છસિ, તત્ તુ લાઞ્છનમ્ અઙ્ગીકૃત્યાપિ કરિષ્યામઃ ।
[62] કૃષ્ણઃ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-હન્ત, યદિ મદિષ્ટં દાસ્યથ, તર્હિ દાસ્યમ્ એવ સ્વીકુરુત ।
[63] અથ તાશ્ ચિન્તયામાસુઃ-હન્ત, સહસા મર્મ-સ્પર્શે કર્મઠતામ્ એવ લબ્ધવાન્ અસૌ । ભવતુ, વયમ્ અપિ નર્માશ્રિત્ય તદ્ એવ શર્માઙ્ગી-કુર્મઃ ।
[64] સ્પષ્ટં ચ પ્રોચુઃ-શ્યામ્સુન્દર તે દાસ્યઃ [ભ્પ્ 10.22.15]
[65] કૃષ્ણશ્ ચ સ-સ્મિતમ્ આહ સ્મ-તત્ર ચ યન્ મમોદિતમ્, તદ્ અનુમોદિતં પુરતઃ કુરુત ।
[66] અથ તાઃ પરસ્પરમ્ આલોચન-પૂર્વં નિકોચિત-લોચનમ્ ઊચુઃ-ભવતુ, કરવામ તવોદિતમ્ ઇતિ ।
[67] તદ્ એવમ્ અપિ કૃષ્ણે સ-તૃષ્ણેઽ પિ તુષ્ણીમ્ એવ સ્થિતે પુનર્ ઊચુઃ-દેહિ વાસાંસિ ધર્મજ્ઞ ઇતિ ।
[68] અત્ર ચાન્યથા નિજાઙ્ગીકાર-સભઙ્ગી-ભાવાદ્ ધર્મ એવ મર્મ-બાધાયાં નાત્માનં સંવર્મયેદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[69] તથાપિ તથા સ્થિતે તસ્મિન્ કૌતુક-નિગૂઢ-સ્મિતે પુનર્ ઊચુઃ-નો ચેદ્ રાજ્ઞે બ્રુવામહેઽ ઇતિ ।
[70] અત્ર ચ ભય-નિર્મુક્તમ્ ઇમં તદ્-યુક્ત-માત્રમ્ આચરિતુમ્ ઉક્તમ્ ઇદં ન તુ વસ્તુતઃ ।
[71] તદ્ એષ વ્યાજ-પદેન રાજ-પદેન યં વિશેષમ્ અબુધ્યતે, તમ્ એવ બુધ્યતાં નામ નિકામમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
[72] કૃષ્ણશ્ ચ તદ્-ઉપયુક્તમ્ ઉક્તવાન્-અહો, કદા દાસ્યો ભવિષ્યથ? કદા વા મયોદિતં કરિષ્યથ? તત્ તુ નોપલભામહે । યદિ વેત્થમ્ સત્યમ્ એવ, તદા ગત્ય્-અન્તરમ્ અન્તરા, જલાદ્ ઉત્થાય સર્વ-સમ્પદ્ ઉત્થાય સ્મિતેન સમેતમ્ એવ સમેત, ન તુ સૂક્ષ્મયાપિ રુક્ષતયા । ન ચેન્, મિથ્યા-સઙ્કલ્પ-જલ્પાનાં તત એવાધર્મ-મર્મ-કલ્પાનાં સાહાય્યમ્ અસ્માભિઃ કથં વા પ્રથનીયમ્?
[73] તથાપિ તાસામ્ અનુત્થાનમ્ ઉટ્ટઙ્ક્ય કઠિનતા-ઘટિતમ્ આચષ્ટે-ન વયં વૃથા કૃતાશાનાં કન્યા-પાશાનાં વઃ સમ્બન્ધમ્ અનુરુન્ધ્મહે । કિન્તુ-
ઇદં ચ મે દયાલુત્વમ્ એવ બુધ્યધ્વમ્ અઞ્જસા ।
નો ચેન્ નાહં પ્રદાસ્યે કિં ક્રુદ્ધો રાજા કરિષ્યતિ?

[અનુષ્ટુભ્]
[74] અત્ર ચ રાજ-પદં વ્યાજાય વ્યાજહાર । તતશ્ ચ મૌનં પ્રતિલભ્ય તાસાં ભયમ્ ઉપલભ્ય, તેન કરુણ-સભ્ય-શિરોમણિના પ્રત્યયમ્ આચર્ય, કથઞ્ચિત્ પ્રત્યયે ચાચરિતે શીતાર્તતા-નિર્વર્તિ-વાર્તતામ્ આહર્તું વ્રીડા-નિવિડ-જડ-વપુષોઽ પિ જડાદ્ ઉત્તેરુર્ ઇતિ વાર્તયન્તિ । તદ્ યદિ તથા સ્યાત્ તદા વસ્તુતસ્ તુ તત્-કારણમ્ ઇદમ્ અસ્તુ-

મિસ્સિન્ગ્!
પ્રાર્થ્યં ચેત્ ફલતિ તદા ભજેમ
દેહં નો ચેન્ નોઽ તિ સમયસ્ય યૈવ સીમા ।
તાસાં સા યદિ વિફલા ક્વ તર્હિ લજ્જા
નિર્વસ્ત્રા ગતિ-વિધયે હિમં તુ લક્ષ્યમ્

[પ્રહર્ષિણી]
[75] તદ્ એવં કથઞ્ચિદ્ ઉદકાદ્ ઉક્તાશ્ ચ તા ન વ્યક્તાવયવા જાતાઃ । કિન્તુ-
હસ્ત-પલ્લવ-કૃતાગ્ર-વસ્ત્રિકાઃ
કેશ-વિસ્તૃતિ-ધૃતાપરામ્બરાઃ ।
આદિ-નિષ્ઠિત-કનિષ્ઠ-દારિકાઃ
કુબ્જિકાવદ્ અમિલન્ કુમારિકાઃ

[રથોદ્ધતા]
[76] તતશ્ ચ-પશ્ય કૃષ્ણ, પશ્ય સર્વતસ્ ત્રસ્તા એતા લોપ્ત્રાણિ વસ્ત્રાણિ પાથસ્ય્ એવ સ્રસ્તાનિ વિધાયાગતા ઇતિ સંલપ્ય પ્રબલ-હાસં વલ્ગતિ બાલ-વર્ગે, હરિસ્ ત્વ્ ઇદં ભાવિતવાન્ અતીવ દયામ્ અયામાસ । યથા-
શશધર-તન્વા તુલનામ્ આહત-લક્ષણતયા યયુર્ યદ્ અપિ ।
તદ્ અપિ ચ તાં સહસામૂર્ આહત-લક્ષણતયા જિગ્યુઃ ॥29॥ [આર્યા]
એતાઃ સત્-કુલ-સમ્ભવા વરમ્ અહો વાઞ્છન્તિ દેહવ્યયમ્
ન વ્રીડાક્ષયમ્ એવમ્ અપ્ય્ અથ દશામ્ એતાં ગતા મત્-પુરઃ ।
બીજં ચાત્ર પરન્તુ મદ્-વિમુખતાશઙ્કા તતઃ કુણ્ઠતામ્
ઉત્કણ્ઠા કિરતી વિલોઠયતિ મામ્ આસાં નિજાશર્મણિ

[શાર્દૂલ]
[77] તથાપ્ય્ આસાં સુષ્ઠુ તન્-નિષ્ઠાં નિષ્ટઙ્કયિતું પઙ્ક-દર્શિનં મનો-રથ-સ્પર્શિનં પરિહાસમ્ અપ્ય્ અતીવ સ્પષ્ટયિતું ચિત્તમ્ ઇદમ્ ઉત્કણ્ઠતે । યદા ગતા અપિ સઙ્કોચાવગાહતઃ પરસ્પરમ્ આહત-પ્રકાશાવયવા એવ તિષ્ઠન્તિ ઇતિ ।
[78] પ્રકાશયન્ન્ ઉવાચ-અરે રે, ચપલાઃ, કથં ભવન્તો હસન્તિ? એતાઃ ખલુ નગ્નિકા એવ કથં નગ્નિકા-ભાવે દોષમ્ અર્હન્તિ?ઇતિ ।
[79] અથ પુનર્ વસ્ત્ર-કદમ્બં કદમ્બ-સ્કન્ધ-સન્ધિ-વિશેષે સ-પ્રત્યાહારં તત્-પ્રત્યક્ષ-સંવલિતતયા સન્ધાય પ્રેમ-બન્ધાય સ-સ્મિતં તાઃ પ્રત્ય્ એવમ્ આહ સ્મ-[80] દાસ્યાઙ્ગીકાર-કારણાત્ પ્રદાસ્યામ્ય્ એવ તાન્ય્ એતાનિ વસ્ત્રાણિ । કિન્તુ પૂર્વમ્ અશક્ય-નિર્ણયઃ, સમ્પ્રતિ તુ નિર્વર્ણ્ય નિર્ણીતઃ, સોઽ યં સદ્-ગુરુતો યજત-નમતાં પ્રાપ્તવતીનાં ભવતીનાં દુર્નયઃ સપદિ માં વિવર્ણયન્ વર્તતે । તદ્ એતદ્ અવધાર્યતાં ભવતીભિઃ-
શમ્બરં પ્રવિવિશે બિમ્બાધરં
યત્ તદ્ એવ જલદેવહેલનમ્ ।
છિદ્રમ્ આવરિતુમ્ અત્ર તદ્વ્રતે
શીર્ષભાક્કરયુગં સ નમ્યતામ્

[રથોદ્ધતા]
[81] તાસ્ તુ તત્ર સાપત્રપ-ચિત્તાશ્ ચ પરમ-ભીતિ-ભિત્તાસ્ તથાકાર્યતયાવધાર્ય પશ્યત કેઽ પિ શબ્દાયન્તે ઇતિ બાલાનાં દૃષ્ટીઃ પ્રતાર્ય પતિર્ એવ દેવતા ઇતિ વિચાર્ય સ-પરિહાસ-વિલાસ-વ્યાજતસ્ તમ્ એવ નમશ્ચક્રુઃ-સ્વામિન્, નમસ્ તુભ્યમ્ ઇતિ ।
[82] તતશ્ ચ કૃષ્ણઃ સ-કૌતુક-તૃષ્ણયા તાસાં પ્રતિ પ્રતીકં સન્દૃશ્ય, સ્નિગ્ધતાં વિદગ્ધતામ્ અપિ પરામૃશ્ય, લબ્ધ-પ્રસાદ-મેલઃ ખેલા-વલિતં ચેલાનિ યથાસ્વમ્ અર્પયામાસ । યત્ર ચ-દૃષ્ટિ-પથ-સેવનાદ્ એવ ભવતીનાં પુષ્ટિ-દીર્ઘતાદિકં મમ મુષ્ટિ-ગતં જાતં, કથમ્ અન્યથા સમર્પણં કુર્યામ્? ઇત્ય્ એવં તુષ્ટિં દદાનઃ સ્વ-વિચક્ષણતાં લક્ષયામાસ । કિન્તુ-
પ્રાતિકૂલ્ય-વચનં ચ સૌહૃદાદ્
આનુકૂલ્યમ્ અભિગમ્ય શર્મદમ્ ।
પશ્ય વસ્ત્ર-હરણાદિના હરિઃ
પ્રત્યુત પ્રમદયામ્ બભૂવ તાઃ

[રથોદ્ધતા]
[83] તતશ્ ચ વૃક્ષાદ્ અવતીર્ણવતિ તસ્મિન્,
લજ્જા-સંવરણાર્થમ્ અસંવર-મધુર્ બાલા ભૃશં લજ્જિતાસ્
તર્હિ સ્વાઙ્ગ-વૃતિં દધુર્ મુહુર્ અહો વ્યક્તાન્તરઙ્ગારતિ ।
કૃષ્ણાદ્ અલ્પ-વિવૃત્ત-વક્ત્ર-કમલાસ્ તસ્થુર્ દૃગન્તઃ પુનસ્
તત્રાગાદ્ વ્રજ-સુભ્રુવામ્ અહહ ભોઃ કામસ્ય વામા ગતિઃ

[શાર્દૂલ]

મિસ્સિન્ગ્!
તતશ્ ચ-
ભૃઙ્ગ-શ્રેણ્ય ઇવામ્ભોજં રસ-પૂર્ણં કુમારિકાઃ ।
ભર્તૃ-કામાસ્ તદા કૃષ્ણં વરીતું પરિતઃ સ્થિતાઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[84] અથ તેષુ ચાકરાલેષુ બાલેષુ-ચલ ચલ કિંવા કરણીયમ્ અત્ર? ઇતિ કર-દ્વયં વસનાદિ-પરિકર-ચયં ચાકૃષ્ય હૃષ્યત્સુ વિતરણીયં વરમ્ અમ્બર-હારિતાહારી હરિઃ સ્વમ્ અનુસંહિતવાન્ । તતશ્ ચ-
તાસાં વિજ્ઞાય ગોપાલઃ સ્વ-કર-સ્પર્શ-કામ્યયા ।
ધૃત-વ્રતાનાં સઙ્કલ્પં કલ્પયામાસ સિદ્ધિદમ્

[અનુષ્ટુભ્]
યથા-
સ્વસ્યાર્થઃ સ તુ યદ્ વિભાતિ પરતઃ સ્વીયં સમારાધનં
મય્ય્ આવિષ્ટ-મનાસ્ ત્વ્ અનાદરમ્ અથાચર્યાત્ર મા બાધયતિ ।
તત્રાદ્યે સ્વયમ્ અસ્મિ શશ્વદ્ ઉપમા યૂયં દ્વિતીયે તતઃ
સંકલ્પો નિરુપધિર્ એષ ભવતીષ્વ્ એવાતિસત્યો મતઃ

[શાર્દૂલ]
સર્પિર્-ભૃષ્ટમ્ આગુડ-ક્વથિતતામ્ આપ્તાશ્ ચ ધાના યથા
વસ્યન્તે સ્વયમ્ એવ બીજવદ્ અમૂસ્ તન્વન્તિ નાન્ય-સ્પૃહામ્ ।
મન્-માત્ર-સ્પૃહિણાં મદીય-ભજનં નો તદ્વદ્ અન્ય-સ્પૃહં
કિન્તુ સ્યાદ્ રસનીયરૂપમ્ ઇતિ ચેદ્ યુષ્માકમ્ આસ્તાં કથા

[શાર્દૂલ]
[85] તદ્ એવમ્ આકર્ણિનીર્ વર-વર્ણિની સદ્ય એવ ગાન્ધર્વ-પર્વ સમ્પદ્યતામ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયતયા સાપત્રપ-નયનાઃ સ્વીકૃત-મય-સમયમ્ અપેક્ષમાણાઃ પ્રતિ સમર્ધકતયા સમર્ધકતાં ગચ્છન્ પુનર્ અચ્છમ્ ઉવાચ, યથા-
મિથઃ સ્વીકારઃ સ્યાત્ પરિણય-વિધિસ્ તત્-પરિકારઃ
પરે તે તે ધર્માઃ સ પુનર્ ઉદબોધિ સ્વયમ્ ઇહ ।
અતો યૂયં સિદ્ધા વ્રજ-ગમનમ્ એવાદ્ય કુરુત
ક્ષપાયાં કસ્યાઞ્ચિત્ કિલ મિલનમ્ અપ્ય્ આશુ ભવિતા

[શિખરિણી]
[86] તદ્ એવં તાભ્યઃ પ્રતિશ્રુતવતિ તસ્મિન્ન્ અધિકમ્ એવ તાસામ્ આવેશો જાતઃ । યથાહ શ્રી-શુકઃ-
ઇત્ય્ આદિષ્ટા ભગવતા લબ્ધ-કામાઃ કુમારિકાઃ ।
ધ્યાયત્યસ્ તત્-પદામ્ભોજં કૃચ્છ્રાન્ નિર્વિવિશુર્ વ્રજમ્ ॥[ભ્પ્ 10.22.28] ઇતિ ।
તથા હિ-
અક્ષિભ્યાં વક્ત્ર-બિમ્બાદ્ ભુજ-યુગ-રુચિભાઙ્ મધ્ય-ભાગાન્ નિતમ્બાદ્
ઊરુભ્યાં જાનુ-યુગ્માત્ પદ-સરસિ-રુહ-દ્વન્દ્વમ્ આપુર્ મુરારેઃ ।
વ્રીડા-નમ્રાઃ સ્વ-દૃગ્ભ્યામ્ અહહ મૃગ-દૃશસ્ તદ્-વિયુક્તૌ તુ તત્ તત્ પશ્ચાદ્
દૃષ્ટં પદં તુ પ્રતિપદમ્ ઉદભૂદ્ અન્તરે લગ્નમ્ આસામ્

[સ્રગ્ધરા]
દ્વે ચિત્તવાસસી નીત્વા કુમારીણાં પરં દદે ।
ન પૂર્વં તુ નિરાકારં ગોપનીયમ્ અતીવ સઃ

[અનુષ્ટુભ્]
યત્ તર્હ્ય્ અન્તિમ-ઘસ્ર-પૂર્યમ્ અપિ તા દેવ્ય્-અર્ચનં સન્-મદાદ્
વિસ્મૃત્ય વ્રજમ્ એવ જગ્મુર્ અભવંસ્ તેનૈવ પૂર્ણ-ક્રિયાઃ ।
પ્રેમ્ણા યસ્ય તુ તચ્ ચ તચ્ ચ લષિતં તસ્યાથ સાક્ષાત્-ફલં
કૃષ્ણાઙ્ગી-કૃતિ-શર્મ ચેદ્ વવલિરે કિં શિષ્ટમ્ ઇષ્ટં પરમ્?

[શાર્દૂલ]
[87] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-માસિકમ્ ઇષ્ટમ્ અનુ મિષ્ટં મિષ્ટં ભુક્તવતી દેવી કથમ્ ઇષ્ટ-દાનાર્થમ્ આગમનં મુક્તવતી?
[88] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-
રાગ એવ કિલ સિદ્ધિ-કૃદ્ આસાં
નાસ્મદ્ અર્ચનમ્ ઇતિ પ્રતિપદ્ય ।
નાગમદ્ વર-વિધાવ્ ઇહ દુર્ગા
કિન્તુ રાગ-વિષયઃ સ્વયમ્ એવ

[સ્વાગતા]
[89] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-નૂનમ્ એતાશ્ ચ ગર્ગેણૈવ ગોવિન્દાદ્ અપેતાઃ કૃતાઃ ।
[90] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-કૃતાઃ, કિન્તુ ન સાક્ષાત્ ।
[91] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-કથમ્ ઇવ?
[92] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-યદ્યપિ સાધ્વી-શિરોમણિ-રમણીનાં રાધાદીનાં દીનાયમાનાનામ્ આલોચન-સઙ્કોચતસ્ તસ્ય પુનર્ વ્રજાગમનમ્ અનુ મનો ન જાતં, તથાપિ તદ્-અનુસન્ધાનં વિના વ્રત-બન્ધાદિ-દ્વયં ન સન્ધાતવ્યમ્ ઇતિ શ્રી-વ્રજ-પતિ-જમ્પત્યોઃ કૃત-નિબન્ધતયા, રાધાદીનાં વધૂનામ્ આભાદ્ ઉત્પન્ન-મનસ્કાર-પ્રતિબન્ધતયા ચ તાઃ પરસ્પરયા પરાકૃતાઃ ।
[93] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તર્હિ તાઃ કુમારિકાઃ કથમ્ આસન્?
[94] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-બહિઃ કૌમારેણ રહસ્ તુ શ્રી-હરિ-પરિણીતતા-વ્યવહારેણ ।
[95] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-સત્યં, બાલ્યમ્ એવ ખલુ પૂર્વાસાં બોધસ્ય વિરોધં કુર્વાણમ્ આસીદ્ ઇતિ વિપરીત-રીતિર્ જાતા । કથમ્ ઇવ જ્ઞાનોત્તરાણામ્ આસાં સા ભવેત્? ઇતિ ।
[96] તદ્ એતત્ કથાં પ્રથયિત્વા કથકઃ શ્રી-રાધાં બોધયતિ સ્મ-
એવં બલાનુજાતેન યદ્ વિલમ્બાવલમ્બનમ્ ।
તદ્ બલં બલવજ્ જાતં તવ સંવલનં વિના

[અનુષ્ટુભ્]
[97] યત એવ પૂર્વં સ્તબ્ધા વેણુ-શિક્ષા એન પુનર્ આરબ્ધા । યત્ર કથા-વિશેષ-પ્રથનં પદ્ય-દ્વયં સામ્પ્રત-લીલા-મયમ્ અપિ, શરદુ-દાશયે સાધુજાત [ભ્પ્ 10.31.2] ઇત્યાદિવત્ તાસાં વચસા રસાવહં સ્યાદ્ ઇતિ તદ્-દ્વારા શ્રી-પરીક્ષિચ્-છિક્ષા-ગુરુણા નિક્ષિપ્તં, તદ્ યથા-
યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષ તવ પાદ-તલં રમાયા
દત્ત-ક્ષણં ક્વચિદ્ અરણ્ય-જન-પ્રિયસ્ય ।
અસ્પ્રાક્ષ્મ તત્-પ્રભૃતિ નાન્ય-સમક્ષમ્ અઞ્જઃ
સ્થાતું ત્વયાભિરમિતા બત પારયામઃ ॥[ભ્પ્ 10.29.36]
ઇતિ તાસાં રાસ-રજન્ય્-આરમ્ભે દૈન્ય-સંવેદનં નિવેદનમ્ ।
પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાય-પદાબ્જ-રાગ-
શ્રી-કુઙ્કુમેન દયિતા-સ્તન-મણ્ડિતેન ।
તદ્-દર્શન-સ્મર-રુજસ્ તૃણ-રૂષિતેન
લિમ્પન્ત્ય આનન-કુચેષુ જુહુસ્ તદ્-આધિમ્ ॥[ભ્પ્ 10.21.17]
ઇતિ પૂર્વ-વર્ણિત-વેણુ-વર્ણન-મયમ્ ।
[98] તદ્ ઇદં સ્પર્શ-દ્વિતયં કાન્ત-યોગજ-ભોગ-વિશેષમ્ અયં ન સ્યાત્, રાસ-રજન્યાં વક્ષ્યમાણ-કૃષ્ણ-પ્રત્યાખ્યાનાયુક્તેઃ । રાસારમ્ભ એવ ભગવાન્ અપિ રન્તું મનશ્ ચક્રે [ભ્પ્ 10.29.1] ઇત્ય્ ઉક્તેશ્ ચ ।
[99] તદ્ એવં ત્વયાભિરમિતા [ભ્પ્ 10.29.36] ઇત્ય્ અસ્ય તુ તત્-સ્પર્શાનન્તરં ત્વયા સર્વતો-ભાવેન પ્રયુક્ત-રત્ય્-આખ્ય-ભાવા ઇત્ય્ એવાર્થઃ સઙ્ગચ્છતે ।
[100] તસ્માદ્ અથેદં વિવ્રિયતે । તદ્ એવં દીર્ઘ-રાત્રતયા મન્દતા-પાત્રં હેમન્તાર્ધેન સાર્ધં શિશિરં નિશિ નિશિ વંશી-શંસિતમ્ અભ્યસ્યતિ તસ્મિન્ વસન્ત આયાતઃ ।
[101] સ ચ સાર્વત્રિક-ચાર્વ્-અનુભવોઽ પિ વૃન્દાવને વૃન્દારકતામ્ અવિન્દત, યથા-
વસન્તતિ નિદાઘોઽ પિ વસન્તસ્યાત્ર કિં બ્રુવે ।
વસન્તં યત્ર ગોવિન્દં સર્વ-સન્તઃ સદા વિદુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[102] તથાપિ હેમન્ત-શિશિરાવ્ અપિ તાપદ્-આપદ્-આયતનતયા યસ્ય યાસાં ચ પ્રતિભાસતે સ્મ । તથા ચ તાસાં કૃષ્ણ-કૃષ્ણ-પ્રેયસીનાં પ્રત્યેકં ભાવના,
સમાગન્તા યર્હિ પ્રથમમ્ ઋતુ-રાજઃ સખિ તદા
ઋતૂનામ્ અન્યાયં બત કથયિતાસ્મીતિ લષિતમ્ ।
તદ્ આસ્તામ્ એષ પ્રાક્ પર-ભૃત-શિલીવક્ત્ર-તતિભિર્
વિતર્જન્ન્ એવાસ્માન્ અકૃત-વૃજિના ધિક્ પ્રવિશતિ

[શિખરિણી]
દ્વિરેફો બર્બરઃ પ્રોક્તઃ પર-પુષ્ટશ્ ચ ચેટકઃ ।
તૌ ચાગ્રણ્યૌ મધોર્ દૃષ્ટૌ યાપ્યતા કાપ્ય્ અતઃ કિમ્ ઉ?

[અનુષ્ટુભ્]
કિં ચ-
પ્રસૂન-નિકરાઃ સ્મિતં સરસિજાનિ નેત્ર-પ્રથાં
પિકાઃ પરમ-પઞ્ચમં મધુ-લિહાં ગનાશ્ ચુમ્બનમ્ ।
હરેર્ નિગમયન્તિ ચેત્ ક્વ નુ કુતઃ કથં વા ગતિર્
ભવેદ્ અહહ નઃ સમં સપદિ માધવીયૈર્ વૃતમ્

[પૃથ્વી]
ઋતુરાજઃ પ્રણાય્યોઽ યં ન્યાય્યમ્ અત્ર ન વિદ્યતિ ।
પ્રપલાય્ય ક્વ વા યામઃ શ્યામં નઃ સ તુ કર્ષતિ

[અનુષ્ટુભ્]
ધૂમાઃ ષટ્-ચરણા વિસર્પિ-ખરતા-સ્પર્શા મૃદુ-સ્પર્શનાજ્
જ્વાલાઃ કિંશુક-સઞ્ચયા દિશિ વિદિશ્ય્ અઙ્ગાર-સારાઃ પિકાઃ ।
ભસ્માન્ય્ અત્ર પરાગ-પુષ્પ-પટલાન્ય્ અગ્નિર્ મધુશ્ છદ્મના
હા હા કૃષ્ણ-ઘનં વિના કથય કો નિસ્તાર-વિસ્તારકઃ?

[શાર્દૂલ]
[104] અત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્યાપિ ભાવનેયં-
યદિ ન ભવતિ ગોપ-સુન્દરીણામ્
અયમ્ અથ મેલયિતેતિ સમ્પ્રતીતિઃ ।
કુસુમ-શર-શર-પ્રણેતુર્ અસ્ય
સ્ફુટમ્ અનયત્વમ્ ઋતોઃ સહતે કો વા?

[પુષ્પિતાગ્રા]
[105] રાધા-માધવયોશ્ ચ યથા-
રાધા રાધા-પદં માસિ માધવે વિધુતાં વિધુઃ ।
પ્રિયા-સઙ્ગ-કૃતે લબ્ધું પૌર્ણમાસીમ્ અવૈક્ષત

[અનુ]
[106] પુનઃ સર્વાસામ્ ઉદ્વેગો યથા-
દ્વિજાનાં કાકલી તત્ર વિયોગે યાગ-સમ્મિતે ।
અજનિ વ્રજતન્વીનાં ધાય્યેવાગ્નિ-સમિન્ધની

[અનુ]
[107] અત્ર વૃન્દયા શિક્ષિતઃ શુકઃ કશ્ચિચ્ છ્રી-કૃષ્ણ-પુરતઃ પ્રજજલ્પ-
સહન્તે શશિનો જ્વાલાં વાયોઃ ક્ષ્વેડં પિબન્તિ ચ ।
રાધાદયો મહાબાધા વૈયગ્ર્યાદ્ વ્રજનાયક

[અનુ]
[108] અત્ર ચ કસ્યામ્ અપિ ચમ્પકલતાયાં શ્રી-રાધયા સ્વ-હસ્તેન લિખિતં પદ્યમ્ ઇદં વૃન્દા શ્રી-ગોવિન્દં દર્શયામાસ, યથા-
વૃન્દાવને તમાલસ્ ત્વમ્ અહં ચમ્પકવલ્લિકા ।
અગયોર્ નૌ મિથઃ સઙ્ગો વૃન્દયૈવ ન ચાન્યથા

[અનુ]
[109] તચ્ ચ દૃષ્ટ્વા મુહુર્ અપિ નયનાભ્યાં સ્પૃષ્ટ્વા કૃષ્ણઃ સ-તૃષ્ણમ્ ઇદમ્ અચિન્તયત્-[110] હન્ત, ભદ્રાં પદ્માં નિત્યમ્ આગચ્છન્ન્ અપિ ભદ્રાં પદ્મામ્ અદ્યાપિ નાગચ્છન્ન્ અસ્મિ । શ્યામલાભા-મધુરતામ્ અઞ્ચન્ન્ અપિ શ્યામલાભિલાષ-વિધુરતામ્ અઞ્ચન્ન્ અસ્મિ । નખર-વિજિત-ચન્દ્રાવલીકતામ્ આપ્નુવન્ન્ અપિ ચન્દ્રાવલીં પ્રતિ લબ્ધ-તૃષ્ણતામ્ આપ્નુવન્ન્ અસ્મિ ।
[111] હન્ત હન્ત, યદ્યપ્ય્ એવમ્ એવમ્, તથાપિ ક્રમ-પ્રાપ્ત-સુલલિત-વિશાખાન્વિત-રાધતાં આવ્રજન્ન્ અપ્ય્ અલબ્ધ-સુલલિત-વિશાખાન્વિત-રાધતાં યદાવ્રજામિ, તદ્ ઇદં મામ્ અતિદુઃખાકરોતિ । તસ્યા રાધાયા એવ નૂનમ્ ઇયં વિદગ્ધતા-નિદગ્ધ-બુદ્ધેઃ પટીયસી પરિપાટી ઇતિ ।
[112] અથ માધવ-પૂર્ણિમામ્ આસાજ્ય, સર્વતો વિરજ્ય ચ, પૂર્ણ-શિક્ષા-વિલક્ષણં-મન્યમના માધવઃ કિઞ્ચન દુર્ગમં ગહનમ્ અવગાહમાનઃ પરમ-મુરલી-ધમન-લીલયા ધૈર્યમ્ ઊનયન્ન્, અમૂઃ પ્રધૂયનતિ સ્મ; મુહુઃ પ્રધર્ષયન્ન્ આકર્ષતિ સ્મ ચ, સાધારણતયા રાધાપિ સમાગમિષ્યતીતિ ।
[113] રાધા તુ તત્ર દ્વિત્ર-પ્રહરં ચિત્રવદ્ એવાસીન્ ન પુનર્ આકૃષ્ટતામ્ અવલિષ્ટ પૂર્વમ્ અન્યેષામ્ આકર્ષણે તા ઇવ ।
[114] અથ શ્રી-વનમાલિ-શાલિ વૃન્દાવનમ્ ઇન્દ્રનીલ-કાન્તિભિર્ વલિતમ્ ઇવ દૃશા, યમુના-જલ-પરમાણુભિઃ પરિચિતમ્ ઇવ ત્વચા, મૃગમદ-પરાગૈઃ સ-રાગમ્ ઇવ નસા વિચાર્ય, તાભિર્ વિવેશ । તતશ્ ચ-
એકા દ્વિત્રાશ્ ચતસ્રો યુત-વિયુતતયા પઞ્ચષાઃ સપ્ત ચાષ્ટૌ
પઙ્ક્તિસ્ તદ્-વૃદ્ધિ-સઙ્ખ્યા-મિતિ-રહિતતમાસ્ તત્ર યાતાઃ સમન્તાત્ ।
યસ્માદ્ વ્યક્તિઃ પ્રપન્ના કલિત-મુરલિકાત્ કર્ષણી નામ વિદ્યા
તચ્-છ્રી-વક્ત્રં નિરીક્ષ્ય પ્રતિહત-મતયઃ શર્મલીના બભૂવુઃ

[સ્રગ્ધરા]
[115] તતઃ સ-મર્યાદાશ્ ચ તાઃ સહસા હરેઃ સમર્યાદં સજ્જમાના લજ્જયા તત્રાવહિત્થામ્ અપ્ય્ અવલમ્બમાનાસ્ તસ્ય ચરણ-સ્પૃષ્ટિ-પ્રથમકં દૃષ્ટિ-પથમ્ અધિતિષ્ઠન્તિ સ્મ । તત્ર ચ-
યદ્યપિ મુરહર-પુરતઃ કિઞ્ચન ન વ્યઞ્જિતં તાભિઃ ।
તદ્ અપિ વિલક્ષણમ્ એવાપ્રથયદ્ અમૂષાં વિલક્ષણં ભાવમ્

[ઉદ્ગીતિ]
[116] તદ્ એવં સ ચ સમાત્મને તિષ્ઠમાના ગોષ્ઠ-રમણીર્ નિરીક્ષ્ય ક્ષણ-કતિપયં તલ્-લક્ષ્મી-નિષ્ઠ-મના આસીત્ ।
[117] પશ્ચાત્ તુ રાધિકા-સામાનાધિકરણ્યં વિના નિર્જનારણ્યમ્ અપિ સઙ્ગતાસ્ તા ભઙ્ગી-વિશેષાદ્ અનઙ્ગી-કુર્વંશ્ ચાર્વઙ્ગીર્ આયત્યામ્ અઙ્ગીકાર-કારણાવધારણાઞ્ચિ કિઞ્ચિદ્ વ્યઞ્જનયા રઞ્જયન્ન્ ઇવ કઞ્જ-નયનઃ પુનર્ અકૃત-સ્પૃહાય ચ ગૃહાય પ્રહાપયામાસ ।
[118] તત્ર ભઙ્ગી-વિશેષો યથા-
મયા સ્વભાવાન્ મુરલી નિનાદિતા
તસ્માદ્ ભવત્યઃ કિલ સઙ્ગતા ઇહ ।
અતઃ પરીયુર્ બત ચેત્ પરે જનાઃ
શઙ્કે તતઃ સુષ્ઠ્વ્ ઇતિ નાત્ર તિષ્ઠત

[ઉપજાતિ 12] ઇતિ ।
[119] રઞ્જના યથા-
વ્રજત બત નિવૃત્ય દ્રાગ્-વ્રજં નાપ્રતીતં
કુરુત મયિ ન કિં વઃ પ્રીતિમ્ અપ્ય્ અસ્મિ વેદ્મિ ।
અહહ યદિ ન વેદ્મિ પ્રાણ-સખ્યસ્ તદા સા
ભવદ્-અભિમત-સિદ્ધિં સ્વેન શીઘ્રં દધીત

[માલિની] ઇતિ ।
[120] યત્ર તુ તાસાં-
નાતૃપત્ કરુણા-દૃષ્ટિર્ નાત્રાપ્સીત્ પ્રાપિતા શ્રુતિઃ ।
નાતાર્પ્સીત્ પ્રાર્ચ્છિતા નાસા નાતર્પીદ્ અર્પિતં મનઃ

[અનુ]
[121] તદ્ એવં ગીતં, યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષ [ભ્પ્ 10.29.36] ઇત્યાદિ ।
[122] રાધાયાં તુ તત્ર યામ-દ્વયં ચેતના-વિરામતઃ પ્રાપ્ત-બાધાયાં બન્ધુ-સમવાયે ચ નિવૃત્ત-સર્વોપાયે, તૂર્ણમ્ એવ તદ્-અભ્યર્ણં પૂર્ણિમા વૃન્દયા સહ વિન્દમાના બભૂવ । વિન્દમાના ચ કષ્ટ-ભાગ્ અતિસ્પષ્ટમ્ આચષ્ટ-
[123] યદિ મદ્-ઉટજ-કુટજમ્ એતામ્ એકાકિનીં યામ-માત્રાયામમ્ અવસરં વાસયથ, તદા મયા નાતિવિરામયા પ્રતિકર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
[124] તતશ્ ચ સર્વ-સમ્મત્યા કથમ્ અપિ જાતયા તસ્યાસ્ તત્ર સઙ્ગત્યા સ્ફુરદ્-અત્યાવેશ-મઙ્ગલા મધુમઙ્ગલેન શાર્ઙ્ગિણમ્ આનાયિતવતી । આનાય્ય ચાસનાદિના સભાજ્ય સ્મિત-સ્ફુરદ્-ઉપાલમ્ભં સમ્ભાષતે સ્મ-ભવતુ, ભવતા યત્ કૃતં તત્ કૃતમ્ એવ । સમ્પ્રતિ તત્ર સમ્પ્રતિપત્તિં વિધેહિ ।
[125] કૃષ્ણઃ સ-મન્દાક્ષમમ્ ઉવાચ-હન્ત, કીદૃશં કથમ્ ઇવ?
[126] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-આર્તાનામ્ અસ્માકં બહુ-વાર્તા ન વાર્તત્વાય વર્તતે, કિન્તુ નિજ-મૂર્તિ-સ્પર્શતસ્ તસ્યા મૂર્તિમ્ અપસારય ।
[127] કૃષ્ણ ઉવાચ-કા સા?
[128] મધુમઙ્ગલઃ સ-પ્રણય-રોષમ્ ઉવાચ-
અન્તરે વસતિ યસ્ય ચઞ્ચલા
જ્ઞાયતે ન જલદેન તેન ચેત્ ।
વ્યક્તિમ્ ઈષદ્ અપિ તર્હિ સઙ્ગતા
ગોપ્યતે કિમ્ ઇતિ સા મુહુર્ મુહુઃ?

[રથોદ્ધતા]
[129] પૌર્ણમાસી તુ સ્મિત્વા તસ્ય મુખં પશ્યન્તી કૃષ્ણ-મુખં પશ્યતિ સ્મ ।
[130] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-સ એષ વાતુલતયા તરલઃ કામં જલ્પતુ નામ, યદ્ અસભ્યાનામ્ અભ્યાખ્યાનમ્ એવ ચ લભ્યમ્ । ભવતીનામ્ આજ્ઞા તુ નાવજ્ઞાતું શક્યતે, કિન્તુ યુક્તમ્ એવ નિયુજ્યતામ્ ।
[131] વૃન્દાહ-ગોકુલ-કુલ-પાલક સર્વ-ગોકુલ-કુલ-વિલક્ષણા લક્ષ્મી-લક્ષણા સા ભવત્-સ્પર્શ-પરામર્શત એવ બહિર્ દર્શં પ્રાપ્નોતિ ચેત્, કા તવ હાનિઃ?
[132] હન્ત, હન્ત-
કૃષ્ણ ચેદ્ બત રાધાયામ્ ઉદાસીનો ભવાન્ અપિ ।
ઉદાસ્સ્વ, કિમ્ અહં તત્ર કઠોર-હૃદયા બ્રુવે?

[અનુ]
[133] ક્ષણં વિભાવ્ય પુનર્ ઉવાચ-
સાતિશ્રીર્ ભવતાત્યાજિ શ્રીવક્ષા ન ભવાંસ્ તયા ।
વયં તુ સરલા યુગ્મે યુગ્મં રોદ્ધું ન શક્નુમઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[134] કૃષ્ણસ્ તુષ્ણીં સ્થિતવાન્ ।
[135] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-વ્રજ-જન-વ્રજ-જીવન! વાચં-યમતામ્ આચરન્ કથમ્ ઇવ ગિરં મમ ન સઙ્ગિરસે?
[136] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-અધર્મ એવાત્ર મર્મ-ભેદી ભવતીતિ ।
[137] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-અધર્મઃ ખલુ મયા સ્વીકૃત એવ, ધર્મસ્ તુ તવ વર્ધતામ્ ।
[138] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-સ્પર્શનં વિનાન્યદ્ અનુમન્યતામ્ ।
[139] વૃન્દાહ-દર્શનં તાવત્ ક્રિયતામ્ । તન્-માત્રેણ સિદ્ધ-યાત્રે સતિ પરમ-ગુણ-પાત્રે ભવતિ કથમ્ અન્યદ્ અથ પ્રાર્થયિતાસ્મહે?
[140] અથ-
દેહેન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધિ પ્રાણાદીનાં પ્રિયં પ્રિયે ।
ત્વદ્-અનાદર-ભાજો મે જાતં સર્વમ્ અનાદૃતમ્ ॥
ઇતિ રાધાં પ્રતિ ચેતસિ ચિન્તયન્તં કૃષ્ણમ્ અન્તઃ સ-તૃષ્ણમ્ અપિ બહિસ્ તૂષ્ણીકતામ્ એવ પુષ્ણન્તં, મધુમઙ્ગલઃ કર-સરસિજે ગૃહીત્વા કુટજ-કુઞ્જ-ગૃહમ્ એવ નીતવાન્ । નીત્વા ચ તત્-પર્યન્ત-ભુવિ વૃન્દાં રક્ષિત્વા બાહ્યમ્ અવગાહ્ય, પૂર્ણિમાં સંવાહ્ય તસ્મિન્ન્ અન્તે-ગુરુતયા તત્રકીયં વૃત્તં ચિત્રવદ્ ઈક્ષિતવાન્ ।
[141] તત્ર શ્રી-વૃન્દા-વચનં યથા-
ઇન્દુર્ ઇન્દુ-ભ્રમં યાતિ દર્પણઃ પ્રતિબિમ્બતામ્ ।
મોહં પદ્માલયા યત્ર કૃષ્ણ તન્-મુખમ્ ઈક્ષ્યતામ્

[અનુષ્ટુભ્]
[142] તતશ્ ચ સમાવૃતાજસ્ર-પુલકાસ્રતયા સ ચ તદ્ આલુલોકે, યથા ચાદ્યાપિ સખ્યો ગાયન્તિ-
તાં રહસિ ગતાં કિસલય-શયન-શયાનામ્ ।
હરિર્ આલોકત નિજ-મુરલી-કલકલયા ચિત્રિત-ભાનામ્ ॥ધ્રુવ॥
યા નિજ-વદનામૃત-રુચિના તન્-મુખ-રત્નમ્ અજસ્રમ્ ।
બહલમ્ અસિસ્રવદ્ ઇહ યદ્ ભાતં પ્રતિપદ-સમ્પતદ્ અસ્રમ્ ॥બ્॥
યસ્યા હૃદયં સ્વાન્તરમ્ અનુ તત્ કાયં ભજ દવ-કલિતમ્ ।
બહિર્ અપિ તં પ્રતિબિમ્બ-વ્યાજાદ્ વ્યાનઞ્જાત્મનિ વલિતમ્ ॥ચ્॥
યસ્યાં દોષ-ત્રયમ્ ઇતિ મતિભિઃ પ્રત્તં કુઙ્કુમ-રાગમ્ ।
મેને મુરરિપુર્ અથ સાક્ષાદ્ ઇવ યાતં હૃદ્-ગત-રાગમ્ ॥દ્॥
યાં પશ્યન્ સ તુ સાત્ત્વિક-ભાવં દધદ્ અપિ ચિત્ત-વિકારમ્ ।
ભેજે યત્ર પ્રતિકૃતિ-કૃદ્ અપિ પ્રતિકૃતિર્ ઇતિ ચ વિચારમ્ ॥એ॥
સ યયા પ્રતિકૃતિતાભ્રમમ્ આગાદ્ એવં ભાવન-શાલી ।
ભાવ-પરીક્ષણ-કૃન્ મે કૃતકોઽ પ્ય્ એતામ્ ઇન્દ્રક-જાલી ॥f॥
તદ્ અપિ ચ યત્ર સ્પૃહયન્ન્ અથ યામ્ એનાં મેને રાધામ્ ।
વૃન્દા યાચ્ઞાં પ્રત્યાચષ્ટ ચ દધદ્ અપિ દુઃખાદ્ બાધામ્ ॥ગ્॥
સ પુનર્ યસ્યા હેતોઃ શોચન્ વ્યાજિત-વૃન્દા-વનનમ્ ।
વિદધે યદ્દ્ હૃદિ નિજ-પદ-પલ્લવમ્ અભિતો જીવન-જનનમ્ ॥હ્॥

। ઇતિ ।
[143] ક્રમસ્ તુ યથા, તત્ર તસ્ય ચ દુર્નિવારં વિકારં નિશામ્ય કામ્યમાનમ્ અર્થમ્ એવ વૃન્દા પ્રાર્થયામાસ-શ્રી-વ્રજ-યુવરાજ ! પરમ-પ્રેમવતી ખલ્વ્ અસૌ, યતઃ-
હન્ત કૃષ્ણ તવ યૌવન-સ્થિતૌ
ભોગ-તર્ષમ્ અનુમાય તન્-મયમ્ ।
દુઃખમ્ આત્મનિ વિકૃષ્ય સન્તતં
સ્વીય-શર્મ વિજહાવ્ ઇયં રમા

[રથોદ્ધતા]
[144] તદ્ એતદ્ અવધાય ભવાન્ અપ્ય્ એતદ્-અર્થં વેણુ-વાદનાદિકં કુર્વન્ન્ એવાસ્તે, તસ્માદ્ અવધાનં સન્ધાય સમાધીયતામ્ ।
[145] શ્રી-કૃષ્ણઃ સ-ગદ્ગદમ્ ઉવાચ-કિં કર્તવ્યમ્?
[146] વૃન્દાહ-હસ્તમ્ એવ હૃદિ વિન્યસ્તં કુરુ ।
[147] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-તદ્ એતદ્ અત્યનુચિતમ્ ।
[148] વૃન્દાહ-તર્હિ ચરણમ્ એવ તથાચર ।
[149] શ્રી-કૃષ્ણસ્ તુષ્ણીં તસ્થૌ ।
[150] વૃન્દા પાદયોઃ પતન્તી-હન્ત, મા વિલમ્બમ્ અવલમ્બસ્વ ઇતિ કાકુ-વ્યાકુલા તયોર્ એકં બલદ્ ઇવ તસ્યા હૃદિ સંવલયામાસ ।
[151] કૃષ્ણશ્ ચ કમ્પ-સમ્પદા પદારવિન્દં સન્દધદ્ એવ વૈવશ્ય-વશ્યતાં વિન્દતિ સ્મ ।
[152] તતશ્ ચ સઞ્જીવની-પલ્લવ-વિન્યાસવત્ તલ્-લવ-સ્પર્શત એવ ચક્ષુઃ-પુટ-યુગમ્ ઉદ્ઘટય્ય તયા સ એવ દૃષ્ટઃ ।
[153] તદૈવ ચ-
સુભ્રુવો મુરરિપોશ્ ચ દૃગ્-દ્વયં
બિમ્બ-દમ્ભમ્ અવિશત્ પરસ્પરમ્ ।
શોભયા વ્યતિવિલોભતઃ સ્ફુટં
તાવ્ અમુષ્ય પરિવૃત્તિમ્ ઐચ્છતામ્

[રથોદ્ધતા]
[154] તદૈવ સ ચાત્રકીયાપત્રપાતઃ શિરસિ વસનાવરણઃ સહસા નિર્ગમ્ય પૂર્ણિમાં પ્રણમ્ય ચ ચલિત એવાસીત્ । કિન્તુ સ્ખલન્ન્ ઇવ ચલન્, કર્મણા નર્મણા ચ મધુમઙ્ગલ-દત્તાવલમ્બઃ સખિ-કુલં સંવલતે સ્મ ।
[155] સા ચ સ્વપ્નમ્ ઇવ પશ્યન્તી વૈવશ્યત એવ સમુત્તિષ્ઠન્તી, નિરક્ષર-સૂક્ષ્મ-રોદનં ચાનુતિષ્ઠન્તી યદા વૃન્દયા સાદરં કૃતસાન્ત્વા, તદા દરસાન્ત્વા પૂર્ણિમાં નત્વા વૃન્દયા સહ સુહૃત્તમેક્ષિત-તદ્-આગમે તસ્મિન્ન્ અપરાહ્નેતમે વ્રજં ગત્વા, કથમ્ અપિ સમય-કતિપયાન્ ગમયામાસ ।
[156] તદ્ આરભ્ય તુ સ ખલુ પરસ્પરં સ્પર્શોઽ યં સ્પર્શાયૈવ પરં સઞ્ચક્પે,
[157] યતઃ સકૃત્ તાદૃશં સુખમ્ ઉપલભ્ય ક્ષણાત્ તદ્-વિયુક્તયા તયા કથમ્ ઇવ પ્રથમાનં દુઃખં સ્તભ્યતામ્? તત્ તુ સુખં સ્વ-સંવેદ્યમ્ એવ, ન તુ નિવેદ્યમ્ । તથા હિ-
તયોર્ યાવસ્થાસીદ્ વ્યતિમિલન-શર્મ પ્રસજતિ કવિઃ
કો વા તાં સ્યાત્ કવયિતુમ્ ઇહ સ્વલ્પકમ્ અપિ ।
યયોઃ કાશ્મીરં તત્ પતિતમ્ અપિ પારસ્પરિકમ્ અપ્ય્
અહો પૌલિન્દીનામ્ અપિ તદ્ ઇવ શશ્વદ્ વ્યતનુત

[શિખરિણી]
[158] તદ્ એવં યદા હરેઃ પદારવિન્દં વિન્દમાનાનિ કુઙ્કુમ-પઙ્કાનિ કૃત-તદ્-અઙ્કાનિ પુલિન્દી-જાતાલઙ્કારતયા જાતાનિ, તદાનીમ્ અન્યાસાં ધન્યાનાં પૂર્વવદ્ પૂર્વાનુભવ-રચન-પૂર્વકં વચનમ્ ઇદમ્, પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્યઃ ઇત્યાદિ । [ભ્પ્ 10.21.17]
[159] અત્ર ચેદં વ્યઞ્જિતમ્-
આસ્તાં સા દયિતા યદીય-કુચ-યુક્ શ્રી-કુઙ્કુમં તત્-પદં
પ્રાપ્તં તત્-તૃણમ્ અપ્ય્ અહો વિજયતાં સાક્ષાત્ તુ તત્-સઙ્ગિ યત્ ।
અસ્મત્તસ્ તુ પુલિન્દ-જાતિ-સુદૃશાં ભાગ્યં ચ દૂરે સ્થિતં
યાસ્ તત્ પ્રાપ્ય નિજાઙ્ગ-લેપન-સુખાદ્ આસેદિરે પૂર્ણતામ્

[શાર્દૂલ]
[160] અથ કથકઃ સમાપનમ્ આહ સ્મ-
સ ઈદૃક્-પ્રણયી લબ્ધસ્ ત્વયા રાધે પુરા તુ યઃ ।
નાના-મનોરથં ચક્રે રથવદ્ ભવદ્-આપ્તયે