ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.20

[અનુષ્ટુભ્]
[73] તદ્ એવં સઙ્ક્ષેપેનાપિ કથિતે પ્રથિતે મુહૂર્ત-દ્વયં મુહૂર્તવદ્ એવ તાશ્ ચ તે ચ તુષ્ણીમ્ભાવમ્ આસેદુઃ, પુનશ્ ચ યથાયથમ્ આવાસં સમાસેદુઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
જમ્ભ-ભેદિ-સુરેન્દ્રતા-સ્તમ્ભન-નગેન્દ્ર-ધર-
ગવેન્દ્રતાલમ્ભનં નામ
એકોનવિંશં પૂરણમ્
॥19॥
(20)
અથ વિંશં પૂરણમ્
વરુણ-લોકાલોક-ચમત્કાર-તિરસ્કારક-ગોલોકાવલોકનમ્
[1] અથ પ્રભાત-કથાયાં સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તદ્ એવમ્ એકાદશી-કથા કથિતા । તાં ચ તિથિમ્ અશિથિલિતયા પ્રથિત-મનોરથાં પ્રતીત્ય નિત્યવદ્ એવ વ્રજ-દેવઃ સમ્યગ્ ઉલ્લાસમ્ ઉપોવાસ । [2] કિન્તુ પારણ-કારણમ્ અવશીર્ણમ્ એવ દ્વાદશીમ્ અવશિષ્ટામ્ અવધાય બહ્વ્-અવશિષ્ટાયામ્ અપિ રજન્યાં વિશિષ્ટ-વિધિ-બલતઃ સ્નાનાદિ-કલનાય કલિન્દીં પ્રવિષ્ટવાન્ । પ્રવિશ્ય ચ યથા-યથમ્ અત્રસ્નુઃ સસ્નૌ । સ્નાત્વા ચાન્તર્ એવ વારિણઃ શ્રી-નારાયણમ્ એકાયનતયા સાગમ-નિષ્ઠમ્ ઉપતિષ્ઠમાનઃ સુષ્ઠુ ધ્યાતુમ્ આરબ્ધવાન્ । તત્ર ચાયં જન્મત એવ તન્-મયતયા સન્-મતિર્ આસીત્ । તાદૃશ-નન્દન-લાભાનન્દતસ્ તુ તત્રાપ્ય્ અતિશયં વિન્દતિ સ્મ । તતશ્ ચ તદ્-વિધ-ધ્યાનાવધાનતઃ સમાધિમ્ અનવધિમ્ આપન્નવન્તં તં સર્વતઃ પ્રચરન્તઃ
પ્રચેતસશ્ ચરાઃ સહસા સમાસદ્ય સદ્યઃ સ્વીય-સ્વામિ-નિવાસં પ્રત્ય્ એવ પ્રવાસયામાસુઃ । એષ નિવાસ-વિશેષશ્ ચ તસ્ય જલ-સ્તમ્ભ-વિદ્યાલમ્ભિતાર-ભવાન્ સ્વત એવ ભાસ્વાન્ ભાસ્વત્-કન્યા-હ્રદ-સ્થ-વિવરસ્યાધઃ-પ્રદેશે સદેશ એવ રસા-વિવર-દેશે નિવેશમ્ આસીદતિ । ન ચ કૃષ્ણ-પ્રભાવતા વિદિત-મહિતાનુભાવસ્ય તસ્ય તથાનયનં નયવતાં ન સમ્ભાવનીયમ્ । સ હિ નિરન્તરમ્ ઇદં ચિન્તયતિ-યદ્ અસ્ય મદ્-ભાગ્ય-જાતતઃ સઞ્જાતસ્ય સુતસ્ય યથોત્તર-પ્રથમાન-માનતયા પરમ-પ્રેમ-હર્ષદમ્ ઉત્કર્ષં શશ્વદ્ એવ પશ્યામ ઇતિ । તતસ્ તદ્ એવાસકૃદ્ એવ યોગમ્ આપયિતું તલ્-લીલાયામ્ ઉપયોગ-માયાતાયા યોગમાયાયા એવ સમયાસ્ ત એતે પૂતના-ગમનાદિવત્ । [3] અથ તથાવેશિનમ્ એવ વ્રજેશાનં યદા પાશિનઃ પુરતસ્ તદ્-આદેશાભિનિવેશિનસ્ તે સઞ્ચારિતવન્તસ્,
તદા તદ્-આકારત એવ તં નિર્ધારયન્ પુનશ્ ચ નારાયણ-ધારણાવન્તમ્ અવધારયન્ન્ અયમ્ અતિદરાદરાભ્યાં કૃત-દિવ્ય-વસ્ત્રાદિ-પ્રશસ્તિતયા વરશય્યામ્ એવાધિશાયયામાસ । [4] સ્વયં ચ પિતૃ-હરણાસહિષ્ણુ-કૃષ્ણાગમનમ્ અનન્તરમ્ એવ મન્વાનઃ સુદૂર-દૃષ્ટિ-હેતું પૂર્-દ્વારમ્ અધિતિષ્ઠન્ન્ ઊર્ધ્વમ્ એવ તિષ્ઠતિ સ્મ । [5] અથાત્રત્યં વૃત્તમ્ અનુવૃત્ત્યતામ્ । [6] યદા ખલુ કૃષ્ણસ્ય તાતઃ કૃષ્ણા-પાથસિ તન્-નાથવત્તા-માત્ર-ધનાનાં જનાનામ્ અદૃશ્યતામ્ અવાપ, તદા દિશિ દિશિ કાન્દિશીકાસ્ તે જલમ્ અવગાહ્ય તદ્-અપ્રાપ્તિતસ્ તદ્-બાહ્યં પ્રદેશમ્ આગતાઃ । આગમ્ય ચ વિક્રોશન્ત એવ વ્રજમ્ અભિગચ્છન્તઃ, કૃષ્ણ-રામાગ્રણ્યસ્ તાન્ વ્રજ-ગ્રામણ્યઃ કલિતાસુખાન્ સ્વાભિમુખાન્ એવ લેભિરે । [7] તત્ર ચ વૃત્તે શ્રુત-માત્રે
પરમ-દુઃખ-પાત્રે સર્વતઃ કૃત-મનો-વિરામૌ કૃષ્ણ-રામૌ વિક્રમ્ય સર્વમ્ અતિક્રમ્ય, પરમોત્કણ્ઠિત-મત્યા ઝટિતિ-ગત્યા પૃથિવીમ્ અપિ ઘટ્ટયન્તૌ, તમ્ એવ ઘટ્ટમ્ આટતુઃ । તત્ર ચ કૃષ્ણઃ સમગ્ર-વ્યગ્રમ્ અગ્રજમ્ આલિઙ્ગન્ રિઙ્ગદ્-અસ્રમ્ એવેદમ્ અશ્રાવયત્-ભ્રાતર્, માતરમ્ અકાતરતયાભિરક્ષ્ય સર્વ એવ રક્ષણીયાઃ, યાવદ્ અહં પિતરમ્ આનીય સુખ-વિતરં કરવાણિ । માતર્ય્ અત્રાગતાયાં તુ ન કથઞ્ચિદ્ અપિ પર્યાપ્તિં પર્યાપયિતું શક્ષ્યામીતિ । [8] તદ્ એવં કૃત-સંવાદ-માત્રઃ પિતરમ્ આનેતું નિર્મિત-યાત્રઃ સંહનન-બૃંહિત-સિંહ-લજ્જઃ સંહિત-પરિકર-સજ્જઃ પાતાલ-વિવર-દ્વાર-પાત્રં સરિત્-પાત્રમ્ અનુ મમજ્જ । [9] અનન્તરં ચ, વ્રજેશ્વરી-પ્રધાનાઃ સર્વ એવ તત્ર ચરણ-માત્રમ્ આદધાના રામમ્ એકમ્ અવધાનાઃ
કૃષ્ણમ્ અનુસન્દધાનાઃ પપ્રચ્છુઃ-ક્વ નુ યાતસ્ તવાનુજાતઃ? ઇતિ । [10] સ તુ તાં વ્રજેન્દ્રસુદૃશં વિસદૃશદૃશં પરામૃશન્ન્ ઉવાચ-માતર્, ન કાતરતામ્ આયાહિ । સ તુ સમ્પ્રત્ય્ એવ જનકમ્ આદાય સ્વજનસુખં જનયિ-ષ્યતિ ઇતિ । [11] અથ સ્વમાતરમ્ ઉવાચ-હન્ત, ત્વમ્ અપિ કથં માં હન્તાસિ? મયિ વિશ્વાસતઃ શ્વાસમાત્રવિશિષ્ટામ્ એતાં પાહિ । [12] તતશ્ ચ સર્વ એવાનર્વાઞ્ચઃ કાલિયદમનપ્રક્રમતસ્ તદ્વચનમ્ અક્લમપ્રમમ્ એવ મન્વાનાસ્ તાં વિશ્રમયામાસુઃ । કિન્તુ,
કિં સ્વપ્નઃ કિમ્ ઉ જાગરઃ? કિમ્ અથવા મૂર્ચ્છા કિમ્ ઉન્માદિતા?
વેત્ય્ એતત્ પરિચેતુમ્ આપુર્ અસકૃદ્-બુદ્ધિં ન તસ્મિન્ જનાઃ । કિન્તૂત્કણ્ઠિતતાવગુણ્ઠિત-હૃદાં તેષામ્ અભૂદ્ વાગ્ ઇયં
હા હા શ્રી-વ્રજરાજ હા બત હહા શ્રી-કૃષ્ણ કુત્રાસિ ભોઃ?

[શાર્દૂલ]
જની-ચતુષ્ટય-ધૃતા પ્લુષ્ટ-ચિત્તા વ્રજેશ્વરી ।
શ્વાસાસ્તિતા-તર્ક-પાત્રં હા હા માત્રં જગાદ સા

[અનુષ્ટુભ્]
[13] અથ તુઙ્ગાચલ-જલ-ચિત-સુરઙ્ગા-પ્રવેશતઃ પ્રચેતઃ-સદન-ગતસ્ય તસ્ય વ્રજ-લક્ષ્મી-દયિતસ્ય ચરિતમ્ અનુપચરિતમ્ અવધાર્યતામ્ ।
[14] યદ તુ તે યાદસામ્પતિ-ભવનં જવતઃ શ્રી-વ્રજ-રાજમ્ અભાજયંસ્ તદા સ ચ તત્ર સચતે સ્મ । યથા ચ,
સ્નિગ્ધ-શ્યામ-રુચ્ય્ અપિ ક્રુદ્-અરુણ-દ્યોતાદ્ અદૃશ્યં વપુર્
ધ્વાન્ત-ધ્વાંસ્ય્ અપિ તીવ્રતા-શવલનાદ્ દૃગ્-રોધનં દૃગ્-દ્વયમ્ ।
કૌમલ્યાદિ-ગુણાપિ રોષ-રભસાદ્ ઉગ્રા તથા તસ્ય ગીઃ
કલ્પાન્તાભ્ર-તડિદ્-ધ્વનિ-ભ્રમ-ધરાન્ વિસ્માપયન્તે સ્મ તાન્

[શાર્દૂલવિક્રીડિત]
[15] તતશ્ ચ-બિલં વલમાનઃ સ ખલુ જમ્બુકઃ ક્વ નુ વર્તતે? ઇતિ જલ્પ-કલનયા તસ્મિન્ન્ અવજ્ઞા-વર્ધનસ્ય શ્રીમન્-નન્દ-કુલ-સમર્ધનસ્ય ભૃશમ્ અર્દિધિષતિ દૃશમ્ અર્દિદિષતિ ચ તેજસિ બહુલ-કોલાહલ-પ્રવાહમ્ અવલમ્બમાનઃ સ્વ-ગલ-વલયિત-ચેલતયા ક્ષ્મામેલિત-ભાલઃ સર્વ-જલ-પાલઃ શઙ્કિત-કલિઃ કલિતાઞ્જલિર્ વિદૂર-ભૂ-ગત એવાખણ્ડ-દણ્ડવત્ પ્રણનામ । [16] તસ્ય ચેદૃશાત્ ખર્વ-ગર્વતાવલોકનાત્ સર્વ એવ તન્-નાથાસ્ તથા પ્રથાઞ્ચક્રુઃ । [17] તતશ્ ચ તરુણારુણ-કમલ-લોચનઃ સર્વ-રોચનઃ કરુણયા પુરઃ-સરતામ્ આસાદ્ય સદ્યસ્ તં વરુણં પપ્રચ્છ-તે તુ કુત્ર પરમ-ધર્માચરણા મદીય-પિતૃ-ચરણાઃ? ઇતિ । [18] વરુણસ્ તુ ગલિત-ધૈર્ય-સઞ્જનઃ સાઞ્જલિતયા સાન્ત્વં વચો વ્યાનઞ્જ-પુરુષોત્તમ! યત્ર ખલુ તત્ર-ભવાંસ્, તત્ર
પરમ્ અસાવ્ અસમઃ પરમ-મહાન્ સમ્ભવતિ, નાન્યત્ર । કિન્તુ તેષામ્ એષાં કિઙ્કરાણાં કિં કરવાણિ શાસનમ્ આત્મનશ્ ચેતિ તદ્ અનુશાસનમ્ આશાસે ।
[19] કૃષ્ણઃ સ-શાન્ત-સ્વાન્તમ્ આહ-વરાકાણામ્ એષાં દણ્ડઃ કેવલં દણ્ડયિતું પૌરુષં ખણ્ડયતિ । અવિલમ્બ-સ્પર્શમ્ એવ તુ દર્શયતાત્ તાત-ચરણ-સરોજાતમ્ । [20] અથ યથાદિશન્તિ દીર્ણ-દીનાદીનવાસ્ તત્ર-ભવન્તઃ ઇતિ । [21] વારિ-રાજઃ શ્રી-વ્રજ-રાજ-વિરાજમાન-સદન-પર્યન્તં પન્થાનં તચ્-ચરણ-મૂલતઃ પરમ-દુકૂલાનુકૂલં ચકાર, તત્ર નિનાય ચ ગોપ-કુલ-નાયક-કુલ-નાયકમ્ । ઉવાચ ચ-ગોવિન્દ નીયતામ્ એષ પિતા તે પિતૃ-વત્સલ [ભ્પ્ 10.28.9] ઇતિ । [22] ઇદમ્ અહં જાનામ્ય્ એવ, તત્ કથમ્ અન્યથા ચરામિ? કથં વા પરાદ્ અસ્ય પરાભવઃ સ્યાત્? ઇતિ ભાવઃ । [23] તદ્ એવં વરુણસ્ય પાશાદ્ યદ્ ભય-પાત્રાયમાણત્વમ્, તસ્માદ્ અપિ સ્વ-પ્રભાવેણ મોચકસ્ય તસ્ય-
ઉપલભ્ય ચ સૌરભ્યમ્ અલભ્યસ્ય સુતસ્ય સઃ ।
અભ્યાયયૌ બહિર્-વૃત્તિં સભ્યાનાં વિસ્મયં વહન્

[અનુષ્ટુભ્]
ઉન્મીલયામાસ વિલોચને સ
શ્રીમન્ મુખં તસ્ય ચ સન્દદર્શ ।
સન્દર્શનાદ્ એવ બભૂવ સાસ્રઃ
સ્વપ્નાયિતં ચાસ્રવૃતેર્ અમંસ્ત

[ઇન્દ્રવજ્રા]
[24] કૃષ્ણસ્ તુ તચ્-ચરણ-યુગલ-તલ-સ્પર્શ-પૂર્વકં તમ્ આલિઙ્ગન્ ઉન્નમિતવાન્-તાત, સોઽ હમ્ આગતોઽ સ્મિ, ઇત્ય્ અધિગતવાંશ્ ચ । 25] તત્ર દ્વયોર્ અપિ સમગ્ર-વ્યગ્રતામ્ આગચ્છતોર્ અથ હરિસ્ તુ પરિતઃ પરીત-પર-પરીવાર-પરીહાસ-શઙ્કયા સઙ્કુચિત-ચિત્તસ્ તત્ર ચાત્મનિ ચ બાષ્પાદિ-વિકાર-વ્યતિરિક્તાકારતામ્ આસાદયિતું વ્યાજહાર-તાત, પરિતઃ સમવધીયતામ્ । [26] અથ વ્રજ-સૂત્રામા પરિતઃ સમીક્ષ્ય ચ કુત્રાવામ્ આગતૌ? ઇતિ સ-વૈલક્ષ્યં પુત્રાનનમ્ ઈક્ષતે સ્મ । [27] સ ચોવાચ-તાત, મા તન્યતામ્ અન્યથા-ભાવઃ । યથાવ્રજનમ્ એવ સ્વ-વ્રજં વ્રજિષ્યાવઃ । તતઃ પુરતશ્ ચરણ-કમલમ્ અવધીયમાનમ્ આધીયતામ્ । [28] તત્ર તુ તથા કુર્વતિ વ્યાકુલતાકુલ-કાકુ-પૂર્વં વરુણ ઉવાચ-
કૃપાલુસ્ ત્વમ્ અહો કૃષ્ણ દ્વયોર્ એકતરં કુરુ ।
દણ્ડં વાથ પ્રસાદં વા નાપરાધં તુ શેષય

[અનુષ્ટુભ્]
[29] તદ્ એવં કૃત-યાત્રતયા સ્થિતયોર્ અપિ ક્ષણ-માત્રમ્ અવસ્થિતયોસ્ તયોર્ મહોપચારાંશ્ ચરણાગ્રતઃ સમર્પિતાન્ આચરન્ પ્રણામમ્ આચચાર, ચચાલ ચ સ તાભ્યાં સહ યાવદ્-વિવરાભ્યાસમ્ । આગમ્ય ચ તદ્-અભ્યાસં તદ્-વર્ત્મ-ભાગ-સ્થિત-નીરં વિભાગમ્ આગમય્ય તાભ્યાં સહ વ્રજં પ્રતિ પ્રહિત-જન-પ્રહિત-મહિતાલઙ્કૃતિ-મુખ-પરિબર્હ-સમ્ભૃતિ-મુહૂર્ત-સુખ-પૂર્તિતઃ કૃત-કૃત્યં-મન્યતયા નૃત્યન્ન્ ઇવ નિવવૃતે ।
તદા તીર-સ્થાના વ્રજ-જનિ-જનાઃ પ્રાણ-રહિત-
પ્રભાસ્ તદ્-વર્ત્મેક્ષા-સ્થિત-શિથિલ-જીવ-સ્થિતિ-દશાઃ ।
પિતા-પુત્રૌ વારામ્પતિ-ચર-યુતૌ નિર્વ્યથતયા
ગતૌ દૃષ્ટ્વા ભૂયોઽ પ્ય્ અહહ સુખ-તન્દ્રીમ્ અભિયયુઃ

[શિખરિણી]
[30] કેવલસ્ તુ બલદેવસ્ તાવ્ અભિજગામ, પ્રણનામ ચ વ્રજ-રાજમ્ । દત્ત-સુખ-સમાજે વ્રજ-રાજે તુ, તમ્ ઉપગૂહ્ય વિસ્મૃત-બાહ્યતયા કિઞ્ચન ચાસમૂહ્ય ક્ષણ-કતિપયં વિરમતિ । પુનશ્ ચ રામે પુનઃ પુનર્ નમતિ, રામાનુજઃ સહસા સહસા પરિક્રમ્ય પરમ-રમ્ય-નિજ-સ્પર્શામૃત-સ્પર્શનતઃ પ્રથમં માતરમ્ એવ કાતરઃ પુનર્ જીવ-લોકમ્ આલોકયામાસ, ક્રમશસ્ ત્વ્ અન્યમ્ અન્યમ્ અપિ ।
સમાગતે પિતરિ હરેર્ ઉભાવ્ અમૂ
મિલન્ત્ય્ અપિ વ્રજ-જનતામિલન્ મિથઃ ।
તદા ન સા પરિબુબુધે પરં પરં
પરન્તુ તાવ્ અખિલમ્ અવૈત્ પરાપરમ્

[રુચિરા]
હમ્બા-રાવૈર્ જન-કલકલૈઃ સ્વર્ગતઃ પુષ્પ-પાતૈર્
વાદ્યૈર્ નૃત્યૈઃ સ્તવ-રવ-શતૈર્ ઉત્થિતેઽ ન્યોઽ ન્ય-મર્દે ।
શ્રીમાન્ રામઃ પશુ-સમુદયં વારયન્ લોક-વૃન્દં
શ્લક્ષ્ણાલાપૈર્ અપિ સમુચિત-સ્થાન-નિષ્ઠં ચકાર

[શાર્દૂલ]
તત્ર ચ-
સ્વયં દત્ત્વા શુભ્રાસનમ્ ઇહ મહા-ગોપ-પતયે
યથા-યોગ્યં ચાન્યાન્ વિદધદ્ ઉપવિષ્ટાન્ અથ બલઃ ।
ઉપાન્ત-પ્રક્રાન્ત-સ્થિતિમ્ અનુજમ્ આપૃચ્છ્ય પરિતઃ
કથામ્ એતાં શૃણ્વન્ પશુપ-કુલમ્ અશ્રાવયદ્ અપિ

[શિખરિણી]
[31] તત્રાથ દત્ત-સ્વાતન્ત્ર્યતયા વિપ્રાન્ આમન્ત્ર્ય પરમાન્નાદિભિઃ સન્તર્પ્ય તદ્-અભીપ્સિતાનિ વીપ્સયા સમર્પ્ય, દ્વાદશ્યતિક્રમ-ભિયા તત્-પ્રવણ-ધિયા વ્રતમ્ ઇદમ્ અચ્છિદ્ર-પ્રથમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ પ્રાર્થ્ય, ગીર્ભિસ્ તદ્-આશીર્ભિસ્ તત્ર સામર્થ્યં સમર્થ-કૃતાર્થં-મન્યાસ્ તે ધન્યા બહુલ-કુતૂહલતઃ સર્વ એવ વ્રજમ્ આવ્રજન્તિ સ્મ । [32] યત્ર વ્રજાધ્યક્ષઃ સ્વયમ્ અધ્વાનં વ્રજન્, મધ્યે-સુત-દ્વયમ્ અભ્રાજિષ્ટ । [33] અથ કથકસ્ તામ્ એતાં કથાં સમાપયન્ શ્રી-વ્રજેશ્વરં પ્રત્ય્ આહ-
પાશિ-પાશેન સમ્બન્ધસ્ ત્વય્ય્ આસીન્ નેતિ કા કથા ।
તદ્-ભયેનાપિ નાસીત્ ત્વત્-પુત્રસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

તદ્ ઉક્તં વરુણેનાસ્ય કરુણાં વીર્ય-ભીરુણા ।
ગોવિન્દ નીયતામ્ એષ પિતા તે પિતૃ-વત્સલઃ

ઇતિ । [અનુષ્ટુભ્]
[34] અથ દિનાન્તરે કૃષ્ણમ્ અન્તરેણ સભાન્તરે નિવિષ્ટા ગોપ-કુલ-શિષ્ટા વ્રજ-પતિં પ્રતિ તત્રત્યં ચિત્રં પપ્રચ્છુઃ । [35] સ ચ લોક-પાલસ્ય તસ્ય તં મહોદયમ્ ઐહિક-લોકાનામ્ આલોક-પથાતીતમ્ અસ્તોકં શ્લોકયામાસ । તત્ર ચ-મિત્રાણિ, ચિત્રં શ્રૂયતામ્ ઇતિ તદ્-વાસિનાં કૃષ્ણે ભક્તિમ્ અતિરિક્તાં વર્ણયામાસ । [36] તદ્-વર્ણનાન્તરં તુ નિજ-નિજમ્ અન્તરમ્ અનુ વિસ્મિતાનાં તસ્મિન્ન્ ઈશ્વરતાલમ્ભક-સમ્ભાવનયા સર્વેષામ્ એવ સેયં ભાવના-યદિ ચાનશ્વર-પ્રતિપત્તિ-વશાદ્ અયમ્ ઈશ્વરસ્, તથાપ્ય્ ઔત્પત્તિક-સ્નેહ-સમ્પત્તિ-વિષયાશ્રયતા-મય-નિરામય-સુખ-દાયીતિ તુ સદા મુખ્ય-વ્યતીત-સર્વ-તર્ષં સમુત્કર્ષં દ્રષ્ટું સુષ્ઠુ મુહુર્ ઉલ્લસત્ય્ એવ નશ્ ચેતો-વૃત્તિઃ । તચ્ ચ કિમ્ અનેન નિર્બાધં સાધયિષ્યતે? ઇતિ । [37] એષ ચાશેષાણામ્ એષાં
સ્વાપર-પર્યાય-જ્ઞાતિતયા સ્વાભેદેન વિજ્ઞાયમાનાનામ્ એતદ્ અભિજ્ઞાય, કારુણ્ય-જાત-યન્ત્રણયા શીઘ્રતા-પરતન્ત્રતયા ચિન્તિતવાન્- [38] અહો, એતે ચ તે તે મમ પરમ-સ્વજના, મયિ પારમૈશ્વર્યં પર્યાલોચ્ય સર્વતોઽ પ્ય્ અસમ્ભવં મદ્-વૈભવમ્ અનુભવિતુમ્ ઇચ્છન્તિ, કિન્તુ નાનુભવન્તિ યત એવ લોક-પાલ-વૈભવ-માત્રં ચમત્કાર-પાત્રં કુર્વન્તિ । તાદૃશં તદ્ વૈભવં પુનર્ એષાં સ્વગતિ-મયમ્ એવ । તત્ તુ તન્-મયમ્ અપિ યન્ નાનુભવન્તિ, તત્ ખલ્વ્ અવિદ્યા-કામ-કર્મ-નિર્મિતોચ્ચાવચ-ગતિમતિ જગતિ વિરચિતમ્ અવતારમ્ અનુ સર્વ-સાધારણં-મન્યતયા બુદ્ધિ-બાધાત એવ । સા ચૈષામ્,
ઇતિ નન્દાદયો ગોપાઃ કૃષ્ણ-રામ-કથાં મુદા ।
કુર્વન્તો રમમાણાશ્ ચ નાવિન્દન્ ભવ-વેદનામ્ ॥[ભ્પ્ 10.11.58]
કૃષ્ણેઽ ર્પિતાત્મ-સુહૃદ્-અર્થ-કલત્ર-કામાઃ [ભ્પ્ 10.16.10] ઇતિ । કૃષ્ણે કમલ-પત્રાક્ષે સન્ન્યસ્તાખિલ-રાધસઃ [ભ્પ્ 10.65.6] ઇતિ ।
[39] તથા ચ-
એષાં ઘોષ-નિવાસિનામ્ ઉત ભવાન્ કિં દેવરાતેતિ નશ્
ચેતો વિશ્વ-ફલાત્ ફલં ત્વદ્-અપરં કુત્રાપ્ય્ અયન્ મુહ્યતિ ।
સદ્-વેષાદ્ ઇવ પૂતનાપિ સ-કુલા ત્વામ્ એવ દેવાપિતા
યદ્-ધામાર્થ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણાશયાસ્ ત્વત્-કૃતે ॥[10.14.35]
ઇત્ય્ આદિભિઃ પ્રમિત-સર્વોપરિ-મદ્-વશીકારિ-પ્રેમ-મહિમ્નાં યદ્યપિ નાવિદ્યાદિ-મયી, તથાપ્ય્ એષામ્ અન્ય-સાધારણં-મન્યતામ્ અસહમાનોઽ હં મદીય-પ્રેમ-સન્દોહ-મય-મોહાભિલાષ-લાલના-જાલતઃ સઞ્જાયમાનામ્ અપ્ય્ એતાં તન્-મયીમ્ એવ મન્યે । [40] વસ્તુતસ્ તુ તાદૃશ-પ્રેમર્ણેનાનાદિ-કલ્પત એવાન્યેભ્યઃ પ્રત્તાનવકાશામ્ ઉત્તમર્ણતાં ગતાનામ્ અપ્ય્ એષાં મય્ય્ અર્પિત-સર્વાર્થાનાં ગતિર્ એવ મમ ગતિસ્, તદ્-અનુગતમ્ એવ ચ મમ પરમં વૈભવમ્, ન પુનર્ અતઃ પરમ્ અપિ પરં સમ્ભવતિ । [41] તદ્ એવં જલાવિતુર્ વૈભવાદ્ અપિ પિતુર્ મમ યશ્ ચમત્કારઃ, સ તુ માં દુઃખાકરોતિ । તસ્માદ્ એતેષાં યથા મયિ પ્રેમાવેશસ્ તથા નૈતેષુ મમેતિ તદ્-અનુસન્ધાનવતા મયા તદ્ એતદ્ એષામ્ એવ વૈભવમ્ એતેષામ્ એવ શુભાનુધ્યાન-મય-યોગમાયાનુભવતઃ
સામ્પ્રતમ્ એનાન્ અનુભાવયાનિ ઇતિ । [42] તદ્ એતદ્ વિચિન્તનાનન્તરં દિનાનન્તરે પુનર્ આદિ-વરાહ-પુરાણ-વાચક-યાચક-વિપ્ર-દ્વારા-પુર-દ્વારાસ્થાની-સ્થિતિક-વિચિત્ર-પિત્રાદ્ય્-આભીર-વીર-પરિષદં પ્રતિ-કાર્તિક-વર્તિ-પૂર્ણિમા-સ્નાનમ્ અક્રૂરાભીષ્ટ-પ્રદે બ્રહ્મ-હ્રદે તૂર્ણમ્ એવ પૂર્ણ-તત્-ફલતાં સાધયતિ ઇત્ય્ અવધારયન્, સારતયા ધારયંસ્ તત્-પ્રાતઃ સર્વાંસ્ તાન્ દાયાદાદીન્ આદાય સત્રા તત્રાગતવાન્ । [43] આગત્ય ચ સર્વેણ સહ તત્ર નિમજ્જ્ય, તમ્ ઉત્સૃજ્ય, તીરમ્ આસજ્ય, પ્રકૃતિતઃ પરતયા સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનં પરમ-સ્વરૂપ-રૂપ-રસ-ગન્ધ-સ્પર્શ-શબ્દતયાત્મારામાણામ્ અપ્ય્ અલભ્ય-ઘનં ગોપાનાં સ્વ-નિકેતમ્ એતં ગોલોકમ્ આવરક-શક્તિમ્ અપાકૃત્ય વ્યક્તીકૃતવાન્ ।
[44] તિરસ્કરિણીં નિરાકૃત્ય વિચિત્રં દિવ્ય-ચિત્રમ્ ઇવ યં ખલ્વ્ અસ્ય નરાકૃતિ-પર-બ્રહ્મણઃ સ્વ-લોકતયા બ્રહ્મણો લોક ઇત્ય્ આચક્ષતે । [45] યત્ર કિલ સ્વેષામ્ એવ મધ્યમ્ અધ્યાસિતં નિજ-કુલ-તિલક-કૃષ્ણાકારતયા પરિચિતં કૃત-જન્માદિ-ગોકુલ-લીલા-સ્તુતિ-શ્રુતિ-સાક્ષિકતયાતિનિશ્ચિતં તમ્ એતં સ-લોકમ્ આલોકયન્ વ્રજ-લોકઃ સર્વ-શોકં વ્યતીત્ય, વિસ્મયાનન્દ-સન્દોહતઃ પ્રતિક્ષણમ્ એવ સુખ-સંરોહમ્ અવાપ । [46] તદ્ એવં વ્યજ્ય રજ્યન્-મનસસ્ તાન્ વ્રજ-લોકાન્ ગોલોકતઃ સ દૈતેયારિર્ દૈતેયપીડનાદિ-ક્રીડાં પૂરયિતું પુનર્ વ્યવધાપિતવાંશ્ ચ । [47] અથ કથકઃ સમાપનમ્ આહ-
ઈદૃગ્ વ્રજેશ પુત્રસ્ તે જિત-લોકેશ-લોકકઃ ।
યસ્ ત્વાં ચ તવ લોકં ચ લોકમ્ એતમ્ અલોકયત્

[અનુષ્ટુભ્]
અધિ ગોલોકે ગોપાઃ સ્વયમ્ અધિ ગોપેષુ ગોલોકઃ ।
ઇતિ કલયન્ વનમાલી યસ્ તં વ્યાનઞ્જ તં નૌમિ

[ઉપગીતિ]॥
[48] તદ્ એવં પ્રાતઃ-કથાયાં પ્રયાતાયાં વિભાવરી-કથા વિભાતિ સ્મ । યથા સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-
યદા યાતઃ પિત્રા સહ વરુણ-લોકં હરિર્ અસૌ
તદા રાધાદીનાં સ્થિતિર્ ઇહ મૃષા કા પ્રથયિતા ।
જડાનાં જાડ્યં સ્યાદ્ અસુખ-સુખ-બુદ્ધિસ્ તુ સુધિયાં
ન શૂન્યસ્ય પ્રાપ્તિં ભજતિ પરિતઃ કાપિ ચ દશા

[શિખરિણી]
યદાયાસીત્ કૃષ્ણઃ કિલ વરુણ-લોકં પિતૃ-કૃતે
તદા શ્રી-રાધાયાઃ શ્વસિતમ્ અમુના સાર્ધમ્ અગમત્ ।
યદાયાસીત્ તસ્માદ્ અયમ્ અથ તદા તત્ર સહસા
સમાગાદ્ ઇત્ય્ એષા પરમ્ ઇહ કવીનાં સુકવિતા

[શિખરિણી]
કિં ચ-
આયાતે તુ વ્રજ-પતિ-સુતે પાશિ-લોકાત્ તદા કાપ્ય્
એકા રાધામ્ અનુ તમ્ અનુ ચ સ્નિગ્ધ-ભાવા વિદગ્ધા ।
ઔત્સુક્યં તદ્ દ્વયમ્ અનુ નિશિ શ્રાવયન્તી દ્વિ-નિષ્ઠં
ચેતો-વૃત્તેર્ મુખમ્ ઇવ તયોર્ અઞ્જસા જાયતે સ્મ

[શાર્દૂલ]
[49] તત્ર શ્રી-રાધા-નિષ્ઠમ્, તદ્ યથા-
યદિ માં નયસિ વિધાતર્
લોકાન્તરમ્ અન્તરા સેવામ્ ।
નય માં તન્-મુખ-સુષમા-
સ-સુખાં વિરહાન્ ન દુઃખિતાં તસ્ય

[ઉદ્ગીતિ]
[50] શ્રી-કૃષ્ણ-નિષ્ઠં યથા-
આનીતાઃ પિતૃ-ચરણા વારુણ-લોકાત્ પ્રનન્દિતા લોકાઃ ।
હા રાધા મમ શોકાદ્ બાધા-ગીર્ણા ન જીર્ણાસ્તિ

[આર્યા]
[51] અત્ર કાક્વા જીર્ણાસ્ત્ય્ એવેતિ સમ્ભાવ્યતે । [52] તદ્ એવં સા તસ્યાં તસ્મિન્ન્ અપિ રહસિ નિવેદ્ય વિશેષતઃ શ્રીકૃષ્ણમ્ અપ્ય્ ઉપાલબ્ધવતી, યથા-
રાગં વિનાસ્તિ હૃદયં માધવ તવ રોચતે ચ તત્ તુભ્યમ્ ।
ઇતિ નિયતં કનકાઙ્ગી પાણ્ડૂ-ભવતિ સ્ફુટં રાધા

[આર્યા]
[53] તતશ્ ચ તસ્ય સ્નેહ-વશાદ્ દેહ-દ્રવી-ભાવં વ્યવસ્ય પુનઃ પ્રહસ્ય પ્રોવાચ-
ભવાન્ ગુણી માધવ રાધિકાપિ સા
યેનાતિદૂરાદ્ અપિ સુષ્ઠુ કૃષ્યતે ।
રાધાપિ બાઢં સરસા નિજાલયાદ્ અપ્ય્
એવમ્ આર્દ્રીક્રિયતે યયા ભવાન્

[ઉપજાતિ 12]
[54] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-કેયં વૃદ્ધા? યતસ્ તત્ર નાન્ય-જનસ્ય પ્રવેશઃ સમ્ભવતીતિ પૂર્વં નિર્ણીતમ્ । [55] સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સહાસમ્ આહ-પૌર્ણમાસ્ય્ એવ નાના-વેશેન તત્ર પ્રવેશતીતિ । [56] અથ તદારભ્ય-
નિશીથં નિશીથં તદાસૌ પ્રકર્ષાદ્
અગાસીન્ મુરલ્યેતિ તથ્યં મૃષા ન ।
અમૂસ્ તુ પ્રતીયુઃ સ્ફુટં મર્મ-ભેદી
સ વા કઃ શરૈર્ યશ્ છિનત્ત્ય્ આશુ સર્વમ્

[ભુજઙ્ગપ્રયાતા]
નિવેશે સંવેશે મથિ પથિ જને પાથસિ વને
હરિર્ યદ્ય્ અપ્ય્ ઉદ્યન્ પ્રતિહરિતમ્ એવ સ્ફુરિતવાન્ ।
સ્ફુટં દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું તદપિ તદ્-અલબ્ધેર્ વિધુરજાદ્
દધે રાધા-બાધા તદ્-અનધિગમાદ્ અપ્ય્ અધિકતામ્

[શિખરિણી]॥
[57] અથ સમાપનમ્-
ઈદૃશસ્ તે પતિઃ શ્યામે યત્-કાન્તેસ્ ત્વં પરા ગતિઃ ।
અત્રાભિલાષઃ શોભા વા કાન્તિર્ ઇત્ય્ અધિગમ્યતામ્