ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.16

[શિખરિણી]
[181] અથ કથાયાં વૃત્તાયાં ચિરાદ્ એવ ચ ધીરતાયાં પ્રવૃત્તાયાં યથાસ્વં સૂત-સુત-દ્વયાય વિતીર્ણ-સર્વેહિતાઃ સર્વે શયનાય સદનં વિવિશુઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અન્વ્
અપૂર્વાનુરાગ-ચર્યા-જાગર્યા નામ
પઞ્ચદશં પૂરણમ્ ।
॥15॥
(16)
અથ ષોડશં પૂરણમ્
પ્રલમ્બ-દવ-સંવર્ત-નિવર્તનં
[1] અથ પ્રભાતે સભાતેજસા પ્રભાતે પરમ-પ્રભાવવતાં ગોમતાં પ્રભાવ્ ઉપવિષ્ટે કૃષ્ણ-વિશિષ્ટે તસ્મિન્ સદસિ પૂર્વવન્ મધુકણ્ઠશ્ ચ કથાયાં યથાવદ્ ઉપક્રમતે સ્મ--સ્નિગ્ધકણ્ઠ! મદુપકણ્ઠતયા રામ-વિક્રમાન્તરમ્ આકર્ણ્યતામ્, યથા-
એવં ગોચારણ-મિષ-મયં ક્રીડતિ ભ્રાતૃ-યુગ્મે
વૃન્દારણ્યં તપ-ઋતુર્ અગાત્ પ્રાણિનાં નાતિરુચ્યઃ ।
ધત્તે યદ્ દ્રાક્ સ ચ મધુ-ગુણં તચ્ ચ નાશ્ચર્ય-ચર્યં
તદ્-યુગ્મં યદ્ વસતિ સતતં તત્ર નિત્યાનુરાગિ

[મન્દાક્રાન્તા]
નિર્ઝર-સ્વન-વશામ્બુદાગમ-
ભ્રાન્તિ-ઝિલ્લિ-કુલમ્ આપ મૂકતામ્ ।
અઙ્ઘ્રિપાશ્ ચ ઝર-શીકર-પ્લુતાઃ
પુષ્પિતાઃ પરમ્ અમી મધું દધુઃ

[રથોદ્ધતા]
વનસ્ય ચ્છાયાભિર્ જડિત-જલ-વૃન્દે વિકસતઃ
શુચાવ્ અપ્ય્ અબ્જાદેઃ પવન-વિતતિર્ માધવ ઇવ ।
તદ્ એવાર્દ્રં કૃત્વા કુસુમિતમ્ અકાર્ષીદ્ અવિરતં
મિથો યોગ્યાનાં યદ્ વ્યતિવહતિ મૈત્રી-સુખ-શતમ્

[શિખરિણી]
તત્રાસીન્ નર-જાતીનાં ગ્રીષ્મેઽ પિ ઋતુ-રાણ્-મતિઃ ।
પિક-ભ્રમર-મુખ્યાનાં તિરશ્ચાં તર્હિ કા કથા?

[અનુષ્ટુભ્]
માધવસ્ તુ યદા મિત્રૈઃ પ્રવિશન્ વેણુના જગૌ ।
તદા દ્વિ-ગુણિતો રેજે માધવસ્ તત્ર સોઽ પરઃ

[અનુષ્ટુભ્]
તે ગૃહે મણિભિર્ અપ્ય્ અલઙ્કૃતાશ્
ચારુ-કાન્તિ-વિધયે યદ્ ઉદ્ભવૈઃ ।
પુષ્પ-પલ્લવ-મુખૈર્ અલઙ્ક્રિયાં
શશ્વદ્ આદિષત તસ્ય કિં બ્રુવે

[રથોદ્ધતા]
[2] અથ શ્રીદામ-પ્રધાનતયા સુદામ-વસુદામાદિષુ સભાસદ્વદ્ ગોજાલ-સમ્ભાલનાય નાતિદૂરતઃ પૃથગ્ ઉપવિશત્સુ લસત્સુ બલાનુજ-બલ-સુબલાર્જુનાદયસ્ તત્રાગત્ય નૃત્ય-રઙ્ગાજીવિ-ભઙ્ગિતયા સઙ્ગત્ય શુભાશિષા વિશેષિતવન્તઃ । તૈશ્ ચ કુત્રત્યા વિચિત્ર-નર્તક-પ્રાયાઃ પ્રયાતા ભવન્તઃ? ઇતિ પૃષ્ટા હૃષ્ટાત્માનઃ સ્ફુટમ્ ઉદ્દિષ્ટવન્તઃ-ભોઃ પરમ-દાનશૂરાઃ ! દૂરાદ્ આગતા વયમ્ યતઃ પ્રથમં તાવદ્ ભવત્-કીર્તિ-નર્તિત-મનસ્કા જાતાઃ, તતશ્ ચ શરીરેણાપિ ભવદ્-અગ્રે નર્તિતુમ્ ઇચ્છાવઃ । કુત્રાપિ ચિરાય વર્તિતું ન સમર્થાઃ । શ્રોત્રયોર્ ઇવ નેત્રયોર્ અપિ સુખં બિભ્રતઃ સમ્પ્રતિ વર્તામહે ।
[3] તત્ર શ્રી-કૃષ્ણઃ સ્વાન્ ઉવાચ-અહો, પ્રત્યેકમ્ એવાસ્માકં લબ્ધ-વર્ણાવ્ ઇમૌ કર્ણાવ્ એવ પુરુ-ગુરૂ અભૂતામ્ યાભ્યામ્ એષાં મહાશયાનાં ગુણાનુભવમ્ આસાદ્યામહે સ્મ । કિયદ્ વા મનઃ સમ્પ્રશંસયા માનયામઃ, યેન તત્રૈવ સામોદં પ્રોદસાહયિષ્મહિ? ચરણાભ્યાં પરિતઃ કિં નાચરિતમ્, યાભ્યાં મનોરથ-પથમ્ અલમ્ભયિષ્મહિ? લોચન-યુગલાય રોચનં કિમ્ અન્યદ્ વિતરામઃ, યેન ગુરૂપદિષ્ટં તન્-મિષ્ટમ્ અનુભાવ્યામહે? નાસાદ્વયાત્ કિં નાસાદયામ, યેનાનેનામોદેન સામોદીક્રિયામહે? ત્વચઃ કિં વચઃ કથયામઃ, યયા તમ્ ઇદમ્ અદઃ-સમ્બન્ધિ-ગન્ધવાહમ્ અવગાહ્યામહે? આત્મનિ તુ સુભગ-નામ-ધેયં ભાગ-ધેયં કિયદ્ આધેયતાં વિન્દેત, યસ્ય તત્-તત્-ફલ-વલયેનાન્તર્ બહિર્ અપ્ય્ આવ્રિયામહે?
અહો ! અસ્તુ તાવન્ નામ્નૈવ શ્રિયં દાતુર્ અસ્ય મહારાજસ્ય વિરાજમાનતા, પારિષદાનામ્ અપ્ય્ અમીષાં મહીમાનમ્ ઉપનિષદોઽ પિ વર્ણયિતું ન શક્નુવન્તિ, યેનાત્માનમ્ અપિ વિસ્માર્ય નૃત્યમ્ અનુવર્ત્યામહે । કિમ્ અસઙ્કીર્ણમ્ અસ્માસુ ન વિતીર્ણમ્ અમીભિર્ મહા-મહિમ-ચરણૈઃ, યત્ ખલ્વ્ અતીત-લોકેન નિજાલોકેન નિર્નિમેષતયા સુપર્વાણઃ ક્રિયામહે? કતિશઃ સ્વયં ન પ્રતિપાલિતા વયં, યન્ નિજ-ચ્છાયામ્ આપાય્ય પર્યાપ્યામહે? કતરદ્ વા મનઃ-સન્તોષણં પોષણં ન વિહિતં યન્ નિજ-દૃષ્ટિ-સુધા-વૃષ્ટિભિર્ અભિતર્પ્યામહે । પશ્યત પશ્યત, નેત્ર-ગતિ-વિચિત્રતામ્ અમીષામ્, યયા ખલુ નૃત્યમ્ ઉપાદિશદ્ભિર્ આમીભિર્ અનુગૃહ્યામહે । તસ્માન્ નૃત્ય-ચર્યા-પરિચર્યા-પર્યુત્સુકા વયં તદ્-અર્થમ્ એવ યોગ્યમ્ અવસરં મૃગ્યન્તો વર્તામહે ।
[4] સભાસદ ઊચુઃ, ભો ભોઃ સુશીલ-વાસનાઃ! કુશીલવા ઇવ સ્તુવાના યદિ સર્વ-પર્વણિ વર્તકા નર્તકાઃ સ્થ, તર્હિ ભવદ્ભિઃ સમર્હિતા નિજ-કલા-કલાપાઃ કલ્પ્યન્તામ્, વિશેષાદ્ અનેન શ્યામ-ધામ-નિકામ-રામ-રામ-વિગ્રહેણ । યઃ ખલુ ચિત્રાઙ્ગો ન તુ ચિત્રાઙ્ગઃ, ચન્દ્રકી ન તુ ચન્દ્રકી, પીતાંશુકો ન તુ પીતાંશુકઃ, શ્યામ-ઘનો ન તુ શ્યામ-ઘનઃ, વંશ-પ્રવીણાધરો ન તુ વંશ-પ્રવીણાધરઃ, ગુણ-રૂપી ન તુ ગુણ-રૂપી, વિદ્યાધરો ન તુ વિદ્યાધર ઇતિ વૈચિત્રીભિર્ નેત્રાણિ વિચિત્રયતિ ।
તતશ્ ચ,
અર્જુન-સુબલાદિભિર્ ઉપગાને
પાણિ-શૃઙ્ગ-દલ-તાલ-નિધાને ।
નૃત્યન્તં તં વ્રજ-શિશુ-સભ્યાઃ
પ્રશશંસુર્ યે શ્રુતિ-નુતિ-લભ્યાઃ

[પાદાકુલક]
શ્રી-કાન્તેઽ પ્ય્ અથ નિષ્ક્રાન્તે વિવેશાવેશતો બલઃ ।
તદ્-આલોકઃ સભ્ય-લોકઃ શ્લોકયામાસ તદ્ દ્વયમ્

[અનુષ્ટુભ્]
યદ્ય્ એતયોર્ વર્ણ-ભેદઃ સ્યાન્ નૈવ શ્યામ-ગૌરયોઃ ।
તદા ન પરિચીયેતામ્ એતાવઙ્ગ-ગુણાદિભિઃ

ઇતિ । [અનુષ્ટુભ્]
અઙ્ગ-હારે તડિલ્-લીલામ્ અઙ્ગે મેઘેન્દુતાં ક્રમાત્ ।
વ્યઞ્જં વ્યઞ્જં વિવિશતુઃ સઙ્ગિ-ગાતૃ-કુલાચલે

[અનુષ્ટુભ્]
[5] અથ સભાસદઃ સ્વ-સ્વ-હૃદય-વિહારિ મણિમય-હારિ હારાદિકં દદતસ્ તે તુ પ્રત્યાચખ્યુઃ-ન વયં દ્રવ્ય-વનીયકા નર્તક-નાયકાઃ, કિન્તુ નિયુદ્ધ-યાચનકા એવ, શુભવન્તો ભવન્તો મલ્લ-તલ્લજા ઇતિ વર્ણનાં કર્ણયોઃ સઞ્ચિત્ય નિશ્ચિત્ય ચ સમન્તાદ્ વિચિત્ય સર્વોર્ધ્વં ભવતાં ભવતાં સમિતિં સમાગતાઃ । અતસ્ તદ્ એવાસ્મદીયાય તોષાય પોષાય ચ દીયતામ્, ન તુ મોષાય નીયતામ્ ।
[6] તદ્ એવમ્ અવધારયદ્ભિર્ એવ હસદ્ભિસ્ તૈઃ સભાસદ્ભિર્ ઉપસર્પદ્ભિઃ સહ સહજાતૌ કૃત-શાતૌ તત્ર-ભવન્તૌ તદારબ્ધવન્તૌ । યત્ર-
ભ્રામણૈર્ લઙ્ઘનૈઃ ક્ષેપૈર્ આસ્ફોટન-વિકર્ષણૈઃ । [ભ્પ્ 10.18.12]
ઉરઃપેષમ્ ઇવામીભિર્ ન્યયુધ્યેતાં બલાજિતૌ

[અનુષ્ટુભ્]
[7] તતશ્ ચાનવદ્યયા વિદ્યયા તોષિતેષુ તેષુ નિખિલ-ગુણિ-જન-ગર્વ-નિવર્તકેષુ કૃષ્ણાદિ-નર્તકેષુ સર્વ-દુરાસદ-શ્રીદામાદિ-સભાસદઃ સ્વક-સર્વ-કલા-વેદિતા નિવેદિતાચરણાય નૃત્ય-વિદ્યામ્ ઉદ્ભાવયામાસુઃ ।
[8] યત્રાનન્દ-કન્દલિતતયા સ્વયમ્ અપિ લબ્ધ-તૃષ્ણાઃ કૃષ્ણાદયસ્ તદીય-શિક્ષા-પરીક્ષણાય સુદુર્ગમ-તાલાદિ-ધરાસ્ તત્-પરિકરા એવ બભૂવુઃ ।
[9] અતએવોક્તમ્ ઋષિણા-

મિસ્સિન્ગ્!
ક્વચિન્ નૃત્યત્સુ ચાન્યેષુ ગાયકૌ વાદકૌ સ્વયમ્ ।
શશંસતુર્ મહારાજ સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ વાદિનૌ ॥[ભ્પ્ 10.18.13] ઇતિ ।
[10] અથ ગોષુ ગોચરતામ્ અતીતાસુ તતશ્ ચલિતવન્તસ્ તે-
બિલ્વૈઃ કુમ્ભૈઃ કર-સ્થામલક-સમુદયૈસ્ તાડયન્તો મિથસ્ તે
હાસં હાસં મૃગેહાવિકિર-ભણિતિભિર્ દર્દુરાદિ-પ્લુતાદ્યૈઃ ।
અસ્પર્શિ-સ્પર્શનાર્થં નયન-પરિવૃતેર્ મોચનૈઃ કૃષ્ણ-રાજ્ય-
સ્યન્દોલી-સિંહ-પીઠાદ્ય્-અધિકૃતિજ-સુખૈર્ નિન્યિરે યામ-વર્ગમ્

[શાર્દૂલવિક્રીડિત]
તત્ર ચ-
નૃપતિર્ અજનિ કૃષ્ણઃ સ્તોકકૃષ્ણઃ પ્રધાનં
સુબલ-સચિવ-રામસ્યાપિ તદ્વન્ નૃપત્વમ્ ।
ઉભય-બલ-પતી શ્રીદામ-ભદ્રાવ્ ઇતીદં
વિધ-વિવિધતયા તૌ રાષ્ટ્ર-લક્ષ્મીમ્ અકાર્ષ્ટામ્

[માલિની]
ક્વચિત્ સ્થાનં ક્વચિદ્ યાનં ક્વાપ્ય્ અર્થે સન્ધિ-વિગ્રહૌ ।
પરાજય-જયૌ ક્વાપિ ક્રીડાયામ્ અનુચક્રતુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
એવં તૌ લોક-સિદ્ધાભિઃ ક્રીડાભિશ્ ચેરતુર્ વને ।
નદ્ય્-અદ્રિ-દ્રોણિ-કુઞ્જેષુ કાનનેષુ સરઃસુ ચ ॥[ભ્પ્ 10.18.16]
[11] તદ્ એવં સ્થિતે દિન-કતિપયે ચ પ્રસ્થિતે કદાચિદ્ અહર્-મુખ એવ પૂર્વ-પૂર્વ-પૂર્વદેવ-નિર્વાપણ-ભૃત-નિભૃત-ચિન્તા-કૃત-મતિ-ભ્રંશસ્ય કંસસ્ય સ્વયમ્ અભ્યાસં પ્રલમ્બ-નામા દેવ-ધ્રુગ્ અભ્યાજગામ । અભ્યાગમ્ય ચ પ્રણમ્ય વ્યક્તમ્ એવ તમ્ અનુયુક્તવાન્-દેવ, તવ કેયં પરિદેવના બલવદ્ આવર્તમાના દૃશ્યતે?
[12] કંસ ઉવાચ-ન જાનાસિ? મમાન્વગ્-ભૂય સ્થિતં વિશિષ્ટં કિં વાવશિષ્ટમ્?
[13] પ્રલમ્બ ઉવાચ-ભવતુ, મામ્ અપિ યામમ્ એકં વ્યાપારય । કંસસ્ તુ તુષ્ણીમ્-ભૂય દૂયમાન-વદનઃ ક્ષણમ્ આસીત્ ।
[14] પ્રલમ્બ ઉવાચ-દેવ, કથમ્ ઇવ ।
[15] કંસઃ સ-વૈરસ્યં વિહસ્ય તસ્ય તત્ર પતઙ્ગતાં વિભાવયન્ન્ ઉવાચ-ત્વમ્ અપ્ય્ અતમસિ પ્રજ્વલજ્-જ્વલન-વર્ત્મનિ વર્તનીયઃ ।
[16] પ્રલમ્બઃ સ-ક્રોધમ્ ઉવાચ-અહો, સર્વઙ્કષ-જ્વાલસ્ય કાલસ્ય મહિમા હિમાચલમ્ અપિ જ્વલયતિ, યદાશ્રિતાંસ્ તડાગાંશ્ ચ તાડયતિ ।
[17] કંસ ઉવાચ-ભવતુ યથા ભવદ્-ઇચ્છા ।
[18] ઇતિ નિશમ્ય તમ્ આનમ્ય તદ્-અવમાનિતશ્ ચ તદૈવ દૈવ-સન્દાનિતતયા કૃતાવિલમ્બઃ પ્રલમ્બસ્ તાદૃશ-ક્રીડા-પરેષુ શ્રી-કૃષ્ણ-વરેષુ બાલ-નિકરેષુ પ્રાપ્ત-દૂર-ભૂર્ વિચારિતવાન્-
તાવ્ ઇમૌ સુકુમારૌ ચ સર્વ-મારૌ કુમારૌ યૌ ।
સહસા રહસા યેન યેન કંસાદ્ અગંસાતામ્

[અનુષ્ટુભ્]
[19] સર્વોઽ પ્ય્ અસૌ સર્વ-ચાલેન કાલેન ઘટિત-કઠિનતાભ્યામ્ આભ્યાં ચર્વિત-ગર્વઃ સંવૃત્તઃ, તદ્ અદ્ય સમસ્ત-વાસર-વિસૃમર-વિહાર-વિસરજ-વિશ્વાસ-પ્રપઞ્ચનયા વઞ્ચયન્ બન્ધુવદ્ એવ સ્કન્ધ-દ્વયે હસ્ત-દ્વય-કૃત-બન્ધં દ્વયમ્ અપિ પ્રક્ષિપ્ય ક્ષિપ્રમ્ એવ ભોજરાજ-પરિસરં પરિસમુપહરિષ્યામિ ઇતિ ।
[20] અથ સ તુ કલ્કી વલ્કીકૃત-કચ્ચરતાદિ-પ્રચ્છન્ન-સ્પર્શ-વેશતયા પૂર્વં ગોષ્ઠમ્ આગત્ય પરિતો દૃષ્ટિં વિતત્ય વેશ્મ-સ્થિત-ગોપ-બાલ-વિશેષ-વેષં સમૂહ્ય તમ્ એવ ચ વ્યૂહ્ય મિશ્રી-ભવિતું શિશ્રીષન્ હસન્ન્ એવ તત્ર પ્રવિષ્ટઃ પરિદૃષ્ટશ્ ચ કૃષ્ણેન ।
[21] દૃષ્ટ્વા ચ તચ્-છલમ્ એવાસ્વચ્છ-સ્વચ્છલાયાવલમ્બ્ય-ભદ્ર, કથં વિલમ્બમ્ આલમ્બથાસ્, તથાપિ ભદ્રં દુદ્યૂષા-સમય એવ સમયિતસ્ ત્વમ્ અસિ ઇતિ વિહસ્ય તદ્-અનુકૃત-ગોપ-બાલ-સમ્બન્ધ-વિશેષ-સમ્બન્ધં પરિહસ્ય ચ બહુ-પરિતોષિતેન તેન સહ સહચરત્વં બલસ્ય બલ-નિર્જયાર્થમ્ એવ કલયાઞ્ચક્રે । ઊચે ચ-અદ્યારભ્ય, સભ્ય, મમ પરમ-સુહૃદ્ ભવાન્ એવ । ત્વામ્ અહમ્ અક્ષિ-ગતતયા સ્થાપયિષ્યામિ । શ્રીદામા રામમ્ એવાન્વેતુ, સ કિલ હ્ય્ અન્તર્-વર્ધન-સ્પર્ધઃ સ્પર્ધન-ગણમ્ એવાર્હતિ ઇતિ ।
[22] સ તુ ક્રતુભુક્-શત્રુસ્ તત્ર નિર્વિસ્મયમ્ એવ કુસ્મયમ્ આનતયા તથા સ્થિતઃ, યતઃ-
વિશ્વચિકીર્ અપિ સ વિધિઃ પિપઠીર્ યસ્માદ્ ભવેત્ તસ્મિન્ ।
કો વા ચતુરં-મન્યઃ પ્રથયતુ નિજ-ચાતુરીં કૃષ્ણે

[ઉપગીતિ]
[23] અથાર્ભક-સમુદયં વિભાગ-દ્વયમ્ અયં વિધાય તં ચ પ્રલમ્બં સ્વ-બલ-પરિવૃઢતયા દૃઢં નિધાય તત્ર ચ સ-મત્સરમ્ ઇવ બલ-પ્રલમ્બૌ શ્રીદામાત્માનૌ મિથઃ પ્રતિસઙ્ઘટ્ટિનૌ સઙ્ઘટય્ય પરાન્ અપિ સજૂઃ-કુર્વાણતયા તથા પ્રઘટયા પરાજિતાનાં ચ શતાય પરિક્રીતાનામ્ અપિ વાહકત્વં પ્રકટય્ય સઙ્ગરાય કૃત-સઙ્ગરઃ સ માધવો વિવિધ-ક્રીડા-નિવિડમના બભૂવ । તતશ્ ચ-
અવ્રીડ-ક્રીડતાયાં જયવદ્ ઇતરયોર્ વાહયન્તો વહન્તસ્
તસ્મિન્ વાહાનુકર્તૄંસ્ તુરગ-તુલનયા હાસયન્તો હસન્તઃ ।
મર્યાદા-નિર્ણયે તુ પ્રથિત-કલિ-કુલં વાદયન્તો વદન્તઃ
પ્રાપુર્ ભાણ્ડીરમ્ એતે વનવન-ભુવિ ગાશ્ ચાલયન્તશ્ ચલન્તઃ

[સ્રગ્ધરા]
[24] તદ્ એવં કુતૂહલે તુ પ્રબલે બલં પ્રલમ્બ-સ્કન્ધારૂઢં સન્ધાતું જિત-ભુજગ-ભુજઃ શ્રી-બલાનુજઃ પરાભવમ્ અગણયન્ દુર્બલમ્ અદુર્બલમ્ અવિચિત્ય સ્વીકૃતં સ્વગણમ્ એવ પરાભાવયામાસ ।
[25] તસ્યાપાતતસ્ તુ વહનાયમાનાનાં મનો-ગ્લાનિઃ સ્યાદ્ ઇતિ સ્વમ્ અપિ તથા ચકાર, તતશ્ ચ-
ઊહે કૃષ્ણઃ શ્રીદામાનં દૈત્યઃ સ શ્રી-રામાખ્યાનમ્ ।
અન્યોઽ પ્ય્ અન્યં શૂરં-મન્યઃ સર્વઃ પ્રોચે ધન્યો ધન્યઃ

[વિદ્યુન્માલા]
પૂર્વં કૃષ્ણઃ કૌતુકે યેન દૃષ્ટઃ
સૌમ્યઃ પશ્ચાદ્ રામકર્ષે તુ ભીષ્મઃ
ઇત્ય્ એવાયં સ પ્રલમ્બસ્ તુ પર્યઙ્-
મર્યાદાતઃ પર્યગાત્ તં પ્રગૃહ્ય

[શાલિની]
રામઃ ક્રીડાવિષ્ટતાશ્લિષ્ટ-બોધસ્
તં નાજ્ઞાસીદ્ દૃષ્ટ-માત્રં ચ કૃષ્ણઃ ।
પૂર્વઃ પ્રાયેણાર્જુતા-ભિત્ત-ચિત્તઃ
પશ્ચાદ્-ભાવી ચાતુરી-સન્ધુરીણઃ

[શાલિની]
[26] અથ તથાપિ ગિરિ-નિવહ-નિભ-વહલ-સારતા-વહ-દુર્વહ-સ્વભાવતા-ભાવિત-સઙ્કર્ષણ-વપુઃ-કર્ષણ-જાત-ધર્ષણ-વશાન્ નિવિડ-પીડિતતયા વ્રીડિત-ચિત્તતયા ચ સ પુનઃ પુનર્ ઈડિતં-મન્યઃ સ્વમ્ અખર્વં પૂર્વ-સિદ્ધં પૂર્વદેવ-વપુર્ આવિર્ભાવયામાસ ।
યર્હિ રામમ્ અવહદ્ દનોઃ સુતઃ
શુભ્ર-ધામ-વપુષં તમઃ-પ્રભઃ ।
ઇન્દુ-હારિ તમ ઇત્ય્ અમું તદા
દિવ્ય-લોક-નિકરસ્ ત્વ્ અમન્યત

[રથોદ્ધતા]
તસ્મિન્ કિઞ્ચિત્ ત્રાસમ્ આપન્નવાન્ સ
જ્યેષ્ઠઃ પશ્યન્ દ્રાક્ કનિષ્ઠસ્ય વક્ત્રમ્ ।
તદ્ ભ્રામ્યદ્-ભ્રૂ-લીલયા લબ્ધ-દૃષ્ટિર્
દુષ્ટં મુષ્ટ્યા તાડયત્ સુષ્ઠુ મૂર્ધ્નિ

[શાલિની]
તતઃ પ્રહત-મસ્તકં રુધિર-રૂષિતં તદ્ વપુઃ
પતત્ તુલિતમ્ ઉજ્જહત્ પ્રતિહરિ દ્રુતં પુપ્લુવે ।
યથાઞ્જન-મહી-ધરં દલિતમ્ અક્ત-રક્ત-દ્રવં
ત્યજન્ દ્રવતિ વજ્રકઃ સપદિ વજ્ર-પાણિં પ્રતિ

[પૃથ્વી]
પ્રલમ્બ-પતનં દૂરે પ્રલમ્બાર્યાપ્તિર્ અન્તિકે ।
ઉભે તે યુગપદ્ દૃષ્ટે જજ્ઞાતે સ્મિત-વિસ્મિતી

[અનુષ્ટુભ્]
બાષ્પ-શ્લિષ્ટતયા તસ્મિન્ન્ આશ્લિષ્ટૌ ભ્રાતરૌ મિથઃ ।
યા વાશ્લિષ્યાર્દ્રતાં યાતા બન્ધુતા બહિર્ અન્તરમ્

[અનુષ્ટુભ્]
મહા-રવં કૃતવતિ ચ પ્રલમ્બકે
તદા દ્રુતં મૃતવતિ ચ દ્યવિ સ્થિતાઃ ।
સુનિર્વૃતા વવૃષુર્ અલં કુલં
વ્યતર્કયન્ન્ ઉપહસિતિં હરેર્ અપિ

[રુચિરા]
વાહક-શિરસિ પ્રહરણમ્ અત્રાદિષ્ટં સદા વિહૃતૌ ।
મર્યાદાતિક્રાન્તા પ્રલમ્બ ભવતા તથા તુ નાસ્માભિઃ

[ઉદ્ગીતિ]
[27] તદ્ એવં પ્રલમ્બાલમ્ભન-સમ્ભ્રમેઽ પ્ય્ અનુદ્ભ્રાન્ત-ચિત્તાસ્ તે શૃઙ્ગિની-વિત્તાઃ કુણપતામ્ ઇતસ્ય પ્રમીતસ્ય તસ્ય પિતૃ-વન-વેશં પ્રદેશ-લેશં પરિત્યજ્ય યોજન-વ્યજ્ય-વિસ્તાર-પ્રશસ્ત-ભાણ્ડીર-તલ-મણ્ડલમ્ એવાધિષ્ઠાય વિહાર-નિષ્ઠાઃ ક્રીડાપણસ્ય સ્પૃહયાય્યા જયાય્યા ગૃહયાય્યાસ્ તૃણલોભાવિષ્ટ-તયા વૃક્ષ-ષણ્ડાદ્ વિપ્રકૃષ્ટામ્ અપિ યમુનાચ્છાનચ્છ-મુઞ્જાટવીં પ્રવિષ્ટાનામ્ અન્ધી-ભૂતાનાં પાદ-બન્ધનાનામ્ અન્વેષણાદ્ વિશ્લેષમ્ આજગ્મુઃ । તતઃ કથમ્ અપ્ય્ અવધાનતઃ પ્રનષ્ટ-ચિત્તતયા સ્પષ્ટ-કષ્ટ-ચિત્તા રંહસા સઙ્ઘશઃ સભયં હ્વયન્તે સ્મ । [28] નૂનં દેશાધિપતિ-નિદેશતઃ સદેશમ્ આગતા એવ કેચિત્ ક્રૂરા ગા દૂરગા વિદધુર્ ઇતિ ચ ધ્યાયન્તિ સ્મ ।
[29] તતશ્ ચ ગવાં ખુરાદિ-ચિહ્નૈર્ અહ્નાય તાસામ્ અધ્વાનં લબ્ધ્વા સમસ્તા એવ તા હરિર્ અહ્વાસ્ત, યથા-
કૃષ્ણે તટાગ્રમ્ અધિરુહ્ય સુવર્ણ-વર્ણ-
વલ્ગૂત્તરીયમ્ અનુઘૂર્ણ્ય વિતીર્ણહુતૌ ।
ગાવઃ પ્રતિસ્વમ્ અભિનેદુર્ ઉદીર્ણ-તાપા
ગર્જત્-તડિદ્-ઘન-ઘનાઘન-તૃષ્ણયેવ

[વસન્તતિલકા]
[30] તદ્ એવં યદાલમ્ભિ ચાસ્તમ્ભિ ચ નૈચિકીનિચયસ્ તદાનીમ્ એવ ચ દૃષ્ટ-નિર્વિલમ્બ-પ્રલમ્બ-પ્રલય-ચરાઃ કંસ-ચરા લબ્ધાવસરા મુઞ્જાટવીમ્ ઉદ્ભટ-ચેષ્ટતયા વેષ્ટયિત્વા નિર્નિવારણ-કૃપીટ-કારણ-વૃષ્ટિં ઝટિતિ તાદૃશ-દુષ્ટ-વૌષટ્-કારાસ્પદ-તદ્-વિલક્ષણ-તેજસિ તસ્મિન્ પ્રતિપક્ષતા-કલ્પનયા નિસૃષ્ટવન્તઃ ।
[31] યા ખલુ જ્વાલ-કલયાપિ સર્વં રોષાદ્ ઓષામાસ કલ્પમ્ ઇતિ પ્રજ્વલતિ મહા-જ્વલને પટ-પટાયમાનાયાં ચ મહા-મુઞ્જાટવ્યાં ભીતતયાસ્ત-વ્યસ્ત-ચાલાસ્ તે ગોપાલાઃ સખિ-વલયારામતયા કલિત-કેલિ-જાલાવ્ ઇહ રામ-ગોપાલાવ્ એવ ભૂરિ-દૂરતઃ શરણતયા સમુપાજગ્મુઃ । તત્ર ચ-
દાવાગ્નિં દૃષ્ટ્વા તે યદપિ હરિર્ અક્ષાપરતયા
સમીયુર્ વૈયગ્ર્યં તદપિ નિજ-રક્ષામ્ અવૃણુત ।
પ્રસક્તિસ્ તસ્યેત્થં કિલ ભવતિ સા ચેદ્ ઉયતે
તદા શક્તિશ્ ચાસ્ય પ્રભવતિ યથેચ્છં મુહુર્ ઇતિ

[શિખરિણી]
યથા-
કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહા-વીર્ય હે રામામિત-વિક્રમ ।
દાવાગ્નિના દહ્યમાનાન્ પ્રપન્નાંસ્ ત્રાતુમ્ અર્હથઃ ॥[ભ્પ્ 10.19.9] ઇત્યાદિ
[32] તદ્ એવં દૂરાગતાનાં કાર્પણ્ય-પણ્ય-ભણિત-શ્રવણમ્ આરભ્ય તસ્માદ્ અભ્યાસ-ગતાનામ્ અપિ ભયમ્ ઉપલભ્ય શ્રીમાન્ કૃષ્ણસ્ ત્વ્ ઇદં સસંરમ્ભં ભાવયામાસ-
આત્મનોઽ પ્ય્ અલમ્ અમી મમ પ્રિયા
હા દવં પ્રતિ દવં સમિય્રતિ ।
ગીર્ણમ્ એવ કરવાણ્ય્ અમું તતઃ
કો યમઃ ક ઇહ વા ભવેદ્ હરઃ

[રથોદ્ધતા]
[33] કિન્તુ મયા વૈશ્વાનર-નિગરણં ન સોઢું પરિવૃઢા ભવેયુર્ એતે ઇતિ વિચિન્ત્ય પ્રોવાચ-મા ભૈષ્ટ નેત્ર-પુટં ત્વ્ અનુદ્ઘટિતં ઘટયત ઇતિ ।
[34] નિમીલદ્-વિલોચનેષુ ચ તેષુ તદ્-આવેશ-વશયા કૃત-પ્રવેશયા યોગમાયયા તત્-કાલ-કલ્પિત-મહા-જલધર-કલ્પાપર-શરીરસ્ તત્રત્યેનાનલ્પેનાનનેન તમ્ અદુઃખત એવ સર્વં વિભ્રક્ષન્તં ભક્ષિતવાન્ ।
[35] તથા તદ્-ઇચ્છયા સુધા-ચુલુકાયમાનમ્ ઇત્ય્ એકે । તયૈવં ચાન્યદ્ અપિ ચકાર । યદ્ ઉક્તં-
તતશ્ ચ તેઽ ક્ષીણ્ય્ ઉન્મીલ્ય પુનર્ ભાણ્ડીરમ્ આપિતાઃ ।
નિશામ્ય વિસ્મિતા આસન્ન્ આત્માનં ગાશ્ ચ મોચિતાઃ ॥ઇતિ । [ભ્પ્ 10.19.13]
અથ ધેનુ-તતિં વિનિવર્ત્ય હરિર્
બલ-યુક્તતયા મુરલીં કલયન્ ।
સહચારિ-ગણ-પ્રથિતાત્મ-યશા
વ્રજમ્ આગતવાન્ અહનિ ગ્લપિતે

[તોટક]
ગવાં ધૂલિર્ નાદઃ ખુર-ઘટિત-ઘટ્ટ-ધ્વનિ-ઘટા
હરેસ્ તાસાં હૂતિઃ શ્રવણ-ગણ-ભિદ્-વેણુ-રણિતમ્ ।
અમીભિસ્ તે કૃષ્ટાસ્ તરતમતયા ગોકુલ-જના
ન પૃષ્ઠ્યં નાગ્રીયં ન સમમ્ અવિદુર્ ન સ્વમ્ અપિ

[શિખરિણી]
યદ્યપિ બહુ-સઙ્ઘટ્ટન-ધૂલિ-ધ્વાન્તં ચ સર્વત્ર ।
તદપિ હરેર્ મુખ-ચન્દ્રઃ પ્રતિજનમ્ આનન્દિતં ચક્રે

[ઉપગીતિ]
[36] અથ પૂર્વવન્ માતર-પિતરાદિ-રચિત-સુખ-વિતરૌ ભ્રાતરૌ નિજ-નિલયં પ્રવિવિશતુઃ । [37] સખાયશ્ ચ પ્રલમ્બ-દવાનલ-કથા-પ્રથનયા સર્વં વિસ્માયયામાસુઃ ।
[37] તદ્ એતત્ પ્રોચ્ય સમાપનમ્ આહ સ્મ-
ઈદૃશસ્ તવ ગોપેન્દ્ર પુત્રઃ પુણ્ય-કૃત-સ્તવઃ ।
પ્રેમાર્દ્રઃ સુહૃદાં યસ્ તુ દાવાગ્નિમ્ અપિ પીતવાન્