ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.12

[અનુષ્ટુભ્]
[57] તદ્ એવં કથકયોઃ કથાં પ્રથયિત્વા સભ્યેષુ સાક્ષાદ્ ઇવ કલિત-તત્-તત્-કેલિ-સન્ધયોઃ કૃતાઞ્જલિ-બન્ધયોસ્ તદ્-દિનેઽ પિ પૂર્વવદ્ એવ સર્વે ગૃહ-વર્ત્મનિ વર્તમાના નિજ-નિજ-સ્પૃહણીયં કર્મ નિર્મિમાણા અપિ તામ્ એવ લીલાં બૃંહિતાં હૃદિ જગૃહિરે ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અન્વ્
અઘ-બ્રહ્માઘ-મોચનમ્ નામ
એકાદશં પૂરણમ્
॥11॥
(12)
અથ દ્વાદશં પૂરણમ્
ગોચારણ-પ્રચારણં
[1] અથ પરેદ્યવિ ચ કથા પ્રથતે સ્મ, [2] યથા સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-યદ્યપિ કાલેનાલ્પેન [ભ્પ્ 10.8.26] ઇત્યાદિ-રીત્યા વર્ષ-ત્રય-ત્રય-પર્યાયેણ તયોર્ વયો-ગણના નિર્ણીતા, તથાપિ કૌમારં તુ વર્ષમ્ એકમ્ અધિકમ્ અધિરૂઢમ્, બાલ-વત્સાનાં શ્રીવત્સ-વત્સસ્ય ચ મિથો વત્સર-વિરહ-મયાનુલ્લાસેન વ્યતીત-ક્ષણ-મય-સંવત્સર-કાલ-બાલ-વત્સાનુરોધેન વા તસ્ય સ્તબ્ધીભાવાત્ । [3] તતસ્ તદ્-ભાવાનુગામિતયા રામસ્ય ચ તથા વૃત્તં સુતરામ્ એવ વૃત્તમ્ । તદ્-અનન્તરમ્ અખણ્ડં પૌગણ્ડં તુ વર્ષ-દ્વયેનૈવાપૂર્યત, ચિરાલ્ લબ્ધ-બન્ધુ-સંવાસેન સમ્યગ્ ઉલ્લાસેન ઝટિતિ કૈશોર-ઘટનાત્ । તથા ચ પ્રથાં કરવામ ધેનુક-વધાવમ-ધામ-ગમનાન્તે । તદ્ એવમ્ એવ સઙ્ગચ્છતે કાલેનાલ્પેન ઇત્યાદિ ।
તાવદ્ એવાત્મભૂર્ આત્મ-માનેન ત્રુટ્ય્-અનેહસા ।
પુરોવદ્ આબ્દં ક્રીડન્તં દદૃશે સકલં હરિમ્ ॥[ભ્પ્ 10.13.40] ઇતિ ।
તતશ્ ચ પૌગણ્ડ-વયઃ-શ્રિતૌ [ભ્પ્ 10.15.1] ઇત્યાદિ ચ ।
[4] અથ પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ । તદ્ એવં વિહરતોઃ સર્વેષાં મનો હરતોર્ અનયોઃ પઞ્ચમં વર્ષમ્ અઞ્ચત્ કૌમારતઃ પાર-ભૂતં વયઃ સમયાઞ્ચક્રે । યથા-
ઐષમોઽ ભવદ્ અસૌ પરુત્ પરાર્ય્
એવમ્ આદિ નિખિલૈર્ યદાગણિ ।
હન્ત તર્હિ સહસા બકાન્તકઃ
પ્રાપ્ત-કાન્તિ વિજહૌ કુમારતામ્

[રથોદ્ધતા]
ઉદ્ગચ્છદ્-બુદ્ધિ-શક્તિ-પ્રથમ-રુચિ-જયિ-શ્યામતા-શુભ્રતા-યુક્
કિઞ્ચિદ્-વિસ્તીર્ણ-વક્ષઃ-પ્રભૃતિ વલયિતાયામ-નેત્રાદિ-ગાત્રમ્ ।
કેશં વેશં ચ પૂર્વાદ્ અધિક-મિતિમ્ અયત્ કેલિ-શિક્ષા-પ્રવીણં
પૌગણ્ડં પ્રાગ્ અચણ્ડં સ્ફુરદ્ અલમ્ અનયોર્ માં દિદૃક્ષું કરોતિ

[સ્રગ્ધરા]
[5] તદા ચ કદાચિચ્ છ્રી-વ્રજ-રાજ્ઞી સભાન્તઃ પ્રાતર્ આયાતા શ્રીમદ્-અભિનન્દ-પત્ની સયત્ની-ભવન્તી તાં પપ્રચ્છ-યાતઃ કૃષ્ણ-માતર્, અદ્ય સદ્યઃ પ્રાતર્ એવ કુત્ર વા ભવજ્-જાતઃ પ્રયાતઃ?
[6] વ્રજ-રાજ્ઞી તુ સ-હાસમ્ આહ સ્મ-હન્ત, તદ્ એતદ્ વર્તમાન-સમય-પર્યન્તં તસ્યોદ્વર્તન-સ્નાન-પરિધાન-મયાનિ કર્માણિ મયા નિર્મીયન્તે સ્મ । સમ્પ્રતિ મદ્ અપિ લજ્જામ્ આસજ્જન્ સ્વક-સવયઃ-સેવક-પ્રિયઃ પૃથગ્ એવ કૃત-તત્-ક્રિયઃ સ મા સમયા સમાયાતિ । આગત્ય ચ પ્રત્યહં માં પિતરં યથા-યથમ્ ઇતરં ચ ગુરુ-જનં પુરુ-ગૌરવેણ નમસ્કારેણ પુરસ્કરોતિ । [7] કિં ચ, તદ્-અવધિ યદા સન્ધ્યાયાં મયા ધ્યાયમાનાગમનં સહ-વત્સઃ સમાગચ્છતિ, તદા તદ્-ઉપરિ વારિ વાર-ત્રયં ભ્રમયિત્વા પિબન્તી ભવામિ સ્મ । સમ્પ્રતિ તુ, સ-શપથમ્ એધમાન-યત્નવતા તત્-પ્રતિષેધતા તેન મમ હસ્તૌ વિહસ્તૌ ક્રિયેતે । એવમ્ એવ રૌહિણેયશ્ ચ ઇતિ । તદ્ એતદ્ અર્વાચીનં તદ્-વર્ણનમ્ અપૂર્વતયાકર્ણ્ય તન્-મુખં નિર્વર્ણ્ય સર્વા હસન્તિ સ્મ । [8] સા પુનર્ ઉવાચ-તદ્ એતદ્ અબાલ્યમ્
ઇવ ચ તસ્યાસમય-મયત્વાદ્ બાલ્યમ્ એવ મત્વા સુખમ્ ઉપલભામહે, અનેન તુ દુઃખાક્રિયામહે ।
[9] સર્વાઃ સાશઙ્કમ્ ઊચુઃ-હન્ત, કિં તત્?
[10] સા પ્રાહ-સ્વયમ્ અચિરાદ્ એવ ગવાં વિચારમ્ અન્તરા ચિચારયિષિતં યત્ ।
[11] સર્વા ઊચુઃ-નાત્રાપ્ય્ અન્યથા મન્યસ્વ । ગોપ-કુલ-તિલકાયમાન-બાલકાનાં સ એષ એવ સ્વભાવઃ સર્વત્ર નાભાવમ્ આસીદતિ । કિમ્ ઉત તેષ્વ્ અપિ પરમ-ચિત્ર-ચરિત્રસ્ય તસ્ય ઇતિ ।
[12] અથ વ્રજ-રાજસ્ય સદસ્ય્ અપિ તસ્ય વૃત્તમ્ ઇદં વૃત્તમ્ આસીત્ । યથાહ સ્મ સ-સ્મિતં સમાસન્નૌ સન્નન્દ-નન્દનૌ નન્દિત-સમાજઃ શ્રીમન્-નન્દ-રાજઃ-ભોઃ આયુષ્મન્તાવ્, અદ્ય-જાત ઇવ યુષ્મદ્-ભ્રાતૃ-જાતઃ સ યથા સમ્પ્રતિ યુવાં પ્રતિ વર્તતે, ન તથા મામ્ ઇતિ લક્ષ્યતે । યતઃ કિઞ્ચિત્ સઙ્કુચિત-વિલોચનેન મામ્ અવલોચયન્ન્ આલોચ્યતે । યુવાભ્યાં સહ તુ મધુર-વાર્તાં વર્તયન્ન્ એવ દૃશ્યતે ।
[13] સન્નન્દ ઉવાચ-સામ્પ્રતમ્ એવેદં, યતઃ સામ્પ્રતં તત્ર-ભવતા તત્ર શિક્ષા-મય-વીક્ષા ગામ્ભીર્યમ્ આચર્યતે । આવાભ્યાં તુ કૌમાર-કાલીનેઽ પિ તસ્મિન્ન્ અતિશાલીને વિધેયતયા પર્યાલોચિતું ન પાર્યતે । [14] પાશ્ય પશ્ય
પ્રથમં નમમ્ ઇહ માતરમ્ અથ પિતરં ત્વાં તથૈવાસ્માન્ ।
પ્રત્યૂષઃ પ્રતિસુહૃદં સત્-કુરુતેઽ સાવ્ અતીવ બાલ્યેઽ પિ

[ઉદ્ગીતિ]
[15] અથ ક્રમાગતેષુ વત્સલતયા સમાન-મતેષુ તદ્-આકર્ણનાર્થમ્ અકિઞ્ચિદ્વાદિષુ શ્રીમદ્-ઉપનન્દાભિનન્દાદિષુ તદ્-વર્ણ્યમાનમ્ અન્ય-મુખાદ્ આકર્ણ્ય સાનન્દ-વિકસિત-મન્દ-હસિત-ભ્રાજિષુ પુનઃ સન્નન્દ-નન્દનૌ પ્રતિ શ્રી-વ્રજ-રાજ ઉવાચ-ભવન્તાવ્ એકાન્તમ્ અનુભવન્તાવ્ અનુગમ્ય તૌ રમ્ય-કાતરાક્ષિ-પ્રાન્તાવ્ અસકૃત્ પ્રાતર્ આરભ્ય પ્રાર્થિતવન્તાવ્ ઇવ હ્યઃ પૂર્વેઽ હ્નિ સમન્તાદ્ ભ્રાતરાવ્ અતિદૂરાદ્ અદૃક્ષાતામ્ । તત્ કિમ્ ઉચ્યતામ્?
[16] નન્દન ઉવાચ-તદાનીમ્ એવેતિ કિં વક્તવ્યમ્? કિન્તુ ચિરાદ્ એવ તયોસ્ તદ્ અભિરુચિતમ્ ઉપચિતમ્ અસ્તિ । સઙ્કુચિત-ભાવાભ્યામ્ આવાભ્યાં તુ ભવત્સુ ન શ્રાવિતમ્ ।
[17] વ્રજરાજ ઉવાચ-કિં તત્?
[18] સન્નન્દઃ સસ્મિતમ્ ઉવાચ-સ્વયમ્ એવ ગવાં સેવનમ્ ઇતિ યત્ ।
[19] ઉપનન્દ ઉવાચ-કિમ્ ઊચતુસ્ તૌ?
[20] સન્નન્દ ઉવાચ-આવયોઃ પ્રથમ-વયોઽ તીતયોસ્ તાત-ચરણાનાં સ્વયં ગોચારણમ્ અનાચારતામ્ આચરતિ ઇતિ ।
[21] તદ્ એતદ્ વર્ણ્યમાનમ્ આકર્ણ્ય તયોર્ મુખં નિર્વર્ણ્ય સ-વિસ્મયં તૂષ્ણીમ્ભૂષ્ણુતયા વિરાજમાને વ્રજેશાને સર્વેઽ પિ તમ્ ઊચુઃ-યદ્યપ્ય્ અદ્ય-જાતાવ્ ઇવ સુજાતાવ્ અમૂ, તથાપિ ક્રમં વિના બુદ્ધિ-નિષ્ક્રમસ્ય બલ-સંવલનસ્ય ચ સદ્-ભાવાદ્ અસ્માકં વિસ્માયકાવ્ એવ ભવતઃ । ઇતસ્ તુ ન વિસ્માયકૌ ભવતસ્ તપઃ-પ્રભાવ એવ ખલ્વ્ એવં ભાવમ્ આવહતીતિ । ન ખલુ તત્-તત્-ખલાનાં યત્ પરિમલનં જાતમ્, તત્ર સહાયતાનાં સહાયતા કાચિદ્ અપિ પરિચિતા । તસ્માન્ મઙ્ગલમ્ એવ સઙ્ગતં ભવિષ્યતિ ઇતિ ।
[22] અથ તદા કદાચિન્ નિજ-ગૃહિણ્યાપિ સહ રહસિ શ્રી-વ્રજ-રાજસ્ય સ એષ પ્રસ્તાવ-વિશેષ આસીત્-યત્ર ચ તૌ પુત્ર-પ્રેમ-યન્ત્રિતતયા તદ્ એતન્ મન્ત્રિતવન્તૌ, પશ્યામઃ સમય-વિશેષમ્ ઇતિ ।
[23] તદા ચ દિન-કતિપયાનન્તરં સભાયાં ભાસમાનાયાં શ્રી-વ્રજ-રાજસ્ય વૈલક્ષ્યમ્ આલક્ષ્ય સર્વેઽ નર્વાચીન-ગોપા મિથો નિરીક્ષ્ય હસન્તિ સ્મ । [24] તત્ર ચ શ્રી-વ્રજ-રાજે કથં કથમ્? ઇતિ સ-સ્મિતમ્ ઉક્તવતિ વદન્તિ સ્મ, યદ્ અસ્માભિર્ અકસ્માદ્ વિસ્માયનમ્ અનુભૂતમ્, તદ્ એવ ભવદ્ભિર્ અપીતિ સમ્ભાવ્યતે ।
[25] વ્રજ-રાજ ઉવાચ-કથ્યતાં તાવત્ તથ્યં ભવદ્ભિઃ ।
[26] સર્વ ઊચુઃ-યદ્યપિ ચિરત એવેદં ચરિતમ્, તથાપિ ભવતાપિ ગોચરિતેન ગોચરિતેનાતીવ રચિતમ્, યત્ ખલુ સર્વં ગો-જાતમ્ ન તુ ભવજ્-જાતમ્ અન્તરા પદમ્ અપિ પદઃ પ્રદદાતિ । કથઞ્ચિત્ તેનૈવાગ્રાવસ્થિતેનાદ્ય તાઃ પ્રસ્થાપિતાઃ સન્તિ ।
[27] વ્રજરાજ ઉવાચ-તદ્ ઇદમ્ અકસ્માત્ કથં જાતમ્?
[28] સર્વ ઊચુઃ-ભવત્-પુત્રઃ કુત્રચિદ્ યત્ર સ્નેહં વ્યઞ્જયતિ, તત્ર સર્વત્ર ચૈવં દૃશ્યતે ।
[29] વ્રજ-રાજ ઉવાચ-તર્હિ કિમ્ અગર્હિતમ્ અર્હિતં સ્યાત્?
[30] સર્વ ઊચુઃ-યત્ર ગત્ય્-અન્તરં નાસ્તિ, તત્ ખલ્વ્ અનન્તરમ્ એવ વિધાતું યુક્તમ્ । યત્ તુ તત્ર-ભવન્તસ્ તત્ર ભીતાયન્તે, તત્ પુનર્ વત્સ-પાલનેઽ પિ ન તુચ્છાયતે । કિન્તુ ભવત્-તપ એવ પ્રતપતિ પ્રતીપાન્ ઇતિ પ્રતીયતે । તસ્માદ્ ભવતાદ્ ભવતામ્ અનુજ્ઞા, યા પરમ્પરયાપિ પરં પરમ્ અપ્ય્ અમઙ્ગલં તાર-યિષ્યતિ ।
[31] અથેદમ્ આકર્ણ્ય નિર્વર્ણનત એવ જ્ઞાપિતાનુજ્ઞા-નિજ-સમાજે શ્રીમન્-નન્દ-રાજે સર્વાનુમતિ-લબ્ધાનન્દઃ શ્રીમાન્ ઉપનન્દઃ પ્રથિત-સમજ્ઞાન્ સમય-જ્ઞાન્ જિજ્ઞાસયામાસ । તૈર્ અપિ બુધ-શ્રવણ-સુખ-પ્રદ-મઙ્ગલ-શ્રવણ-સઙ્ગત-બુધ-શ્રવણ-વિશિષ્ઠાયામ્ અબહુલ-બાહુલાષ્ટમ્યાં બહુલા-પાલનં બહુલમ્ એતદ્ ઇષ્ટમ્ ઇત્ય્ આદિષ્ટમ્ । [32] શ્રીમન્-નન્દાદયશ્ ચ સર્વે દુન્દુભિ-નિર્ઘોષેણ ઘોષે તસ્મિન્ નિર્વિશેષમ્ અહસ્-ત્રિતયમ્ અહમહમિકયા મહઃ પ્રચારયન્તસ્, તદ્-વત્સ-ચારણ-બૃહદ્-ઉત્સવમ્ અપ્ય્ અતિચરન્તસ્ તત્ સમાચરન્તિ સ્મ ।
એકસ્યૈકસ્ય ચેદ્ વક્તુર્ વક્ત્રાણિ સ્યુઃ સદાયુતમ્ ।
તદા તદ્ વક્તુમ્ ઇચ્છન્તુ યદ્ય્ આયુઃ સર્વદાયુતમ્

[અનુષ્ટુભ્]
[33] દિગ્-દર્શનં તુ યથા,
ગોપાલોચિત-નવ્ય-વેષ-વલનૈ રક્ષા-વિધાનૈર્ દ્વિજાદ્ય્-
આશીભિઃ સુદિનાહ-લભ્ય-રચનૈર્ વ્રજ્યાર્હ-નીરાજનૈઃ ।
સઙ્ગાનાન્વિત-વાદ્ય-નૃત્ય-નિકરૈઃ શશ્વજ્-જયાદ્ય્-આરવૈઃ
શ્રીમાન્ ગોપ-મહેન્દ્ર-સૂનુર્ અગમદ્ રામેણ ધેનૂર્ અનુ

[શાર્દૂલવિક્રીડિત]
[34] તદ્ અનુ ગતિ-રીતિર્ ઇતીવ ચ ગન્તવ્યા-વાદ્ય-ગીત-મઙ્ગલ-પરીતં પુરોધસઃ પુરોધાય ધેનૂઃ સન્નિધાય તાશ્ ચ પાદ્યાદિભિર્ અર્ચિતા વિધાય મધુર-ગ્રાસૈસ્ તાસાં સમગ્રાણાં તૃપ્તિમ્ આધાય તાસુ નતિ-પ્રભૃતિભિર્ માનમ્ ઉપધાય પુનશ્ ચ પ્રદાન-દક્ષિણાભિઃ પુરોહિતાદીન્ અક્ષીણાનન્દાન્ સન્ધાય, શ્રીમત્-પિતૃ-ચરણાદીન્ મઞ્જુલાઞ્જલિ-વલિતમ્ અગ્રતો નિધાય સ્થિતવતિ સાગ્રજે તસ્મિન્ન્ અવરજે, શ્રીમાંસ્ તત્-પિતા વ્રજરાજસ્ તાવન્ મણિ-મય-લકુટિં તત્-કરે ઘટયામાસ । શ્રીમતી તન્-માતા ચ વ્રજ-રાજ્ઞી ભાલે તિલકં નિદધે, નિધાય ચ સા-
રામ પ્રાગ્ અસ્ય પશ્ચાદ્ ભવ સુબલ યુવાં શ્રીલ દામન્ સુદામન્
દોઃ પાર્શ્વ-સ્થૌ ભવેતં દિશિ વિદિશિ પરે સન્તુ ચાત્મીય-બન્ધોઃ ।
ઇત્થં હસ્તે વિધૃત્ય પ્રતિશિશુ દિશતી તત્ર કૃષ્ણસ્ય માતા
તત્-તત્-કર્માધિકાર-શ્રિયમ્ અપિ દદતી નેત્ર-નીરૈર્ અસિક્ત

[સ્રગ્ધરા]
[35] અથ રોહિણી-બૃંહિત-શુચિ-સમ્પદ્-ઉપનન્દ-ગૃહિણી-સંહિત-મહિત-મહિલાભિઃ સહિતં યથાયથં સઙ્ગમિતે નાના-મઙ્ગલે, ભુવિ દિવિ ચ મહા-મહ-બહલ-કુશલ-કુતૂહલમ્ અનુ, માતરં પિતરં કાંશ્ચિદ્ અન્યાંશ્ ચ નમસ્કૃત્ય, કૃત-કૃત્યતયા જિહિ-જિહિ-કારેણેરિતાશ્ ચ ગાવઃ સ્વાભિમુખમ્ એવ સ્થિતા ન પ્રસ્થિતવત્ય ઇત્ય્ અનુપપત્ત્યા પ્રત્યાસન્નાન્ ગુરૂન્ પરાવર્ત્ય, તાસામ્ પુરત એવ સ-બલ-સખઃ સ પ્રસ્થિતવાન્ । પ્રસ્થિતવતિ ચ તત્ર શ્યામ-વર્ણે તર્ણકાગ્રિમતા-નિર્વર્ણનેનેવ મન્દં મન્દં ગચ્છન્તં ગાવસ્ તમ્ અન્વગચ્છન્ ।
[36] તદ્ એવં શ્રી-કૃષ્ણ-રામાવ્ એતાવ્ અથ સ્વાનુગમન-કમન-મનસ્કાન્ જનાન્ કથં કથમ્ અપિ તતઃ પથઃ શ્લથયિત્વા, સ્વાત્માનમ્ અપિ તલ્-લોચન-શૃઙ્ખલા-મોચનાન્ મોચયિત્વા, સખિભિર્ અપ્ય્ અખિલ-વિલમ્બિ-લલિતૈર્ નવ-ગોપ-મહસોપવલિતૈઃ સહ સહસા હસન્તૌ લસન્તૌ ચારાય મધ્યે મધ્યે સ્તબ્ધ-નિખિલ-ગવીકૌ લબ્ધ-મનો-ગવીકૌ સુવલિત-ચલિતં ગોવર્ધન-દિશમ્ ઉદ્દિશ્ય ચલતઃ સ્મ ।
[37] યત્ર ગાવઃ સઙ્કેતિત-સ્વરાદિ-વિશેષેણૈવ મિથઃ સઙ્કીર્ણા વિકીર્ણાશ્ ચ ભવન્તિ સ્મ, ન તુ દણ્ડેનોપઘાતં વિશીર્ણાઃ ક્રિયન્તે સ્મ । યત્ર ચ સખિષુ તાભ્યાં સહ પરસ્પરં મણ્ડયન્તેષુ નન્દયન્તેષુ ક્રીડા-જનયન્તેષુ ચ પરમ-કૌતુકમ્ આવિર્ભવતિ સ્મ ।
[38] તદ્ એતન્ નિર્વર્ણ્ય દેવૈર્ વર્ણિતં યથા-
પ્રત્યેકં ગાવ એતા બહિર્ અપિ ચ હરેઃ પ્રાણ-રૂપા યદ્ આસાં
શશ્વત્ તૃપ્તૌ ચ તૃપ્તિં ક્ષુધિ ચ કલયતિ ક્ષુદ્-વિકારં સ એષઃ ।
આનીયાનીય ચૈતા નિજહૃદિ વિદધદ્ ઘ્રાણ-સૌખ્યં દધાનઃ
શ્લિષ્યન્ન્ ઉચ્ચૈર્ વિચિન્વન્ન્ અશનમ્ ઉપદદત્ પાલયન્ સ્વેન ભાતિ

[સ્રગ્ધરા]
ઉસ્રાણાં પ્રાણ-સામ્યં વહતિ હરિર્ અમૂસ્ તં વિના રિક્ત-ચિત્તાશ્
ચિત્ર-પ્રાયાઃ સમન્તાદ્ યદ્ ઇહ વન-તતિ-શ્રી-નિભા વિસ્ફુરન્તિ ।
તલ્-લાભાદ્ ઘ્રાણ-દૃષ્ટિ-શ્રવણ-સરસન-સ્પર્શ-યોગાદ્ વલન્તે
કિન્તુ સ્યાચ્ ચિત્રમ્ એતદ્ બહિર્ ઉપવલિતં તેષુ તં સ્વાદયન્તિ

[સ્રગ્ધરા]
આહૂતં કુરુતે હરિઃ સખિ-જનં, સોઽ પ્ય્ એનમ્ એવં તથા
વક્તિ શ્લિષ્યતિ જિઘ્રતિ પ્રહસતિ સ્કન્ધં સ્પૃશન્ કર્ષતિ ।
આસ્તાં તચ્ ચ મહાદ્ભુતં શૃણુત ભો યદ્ય્ અન્તરં તર્ક્યતે
નૈવાત્મા પૃથગ્ અસ્ય તસ્ય ચ ભવેદ્ ઇત્ય્ એવ વિજ્ઞાયતે

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
વદતિ સખિ-સમૂહઃ કૃષ્ણ-રામાવ્ ઇતીદં
ક્વચિદ્ અપિ વિનિમાય પ્રાહ તત્ તચ્ ચ યુક્તમ્ ।
કલયત યદ્ ઇમાવ્ અપ્ય્ આત્મનઃ સ્થાન એવ
સ્ફુટમ્ ઇહ વિદધાતે યન્ મિથસ્ તત્ર તત્ર

[માલિની]
[39] અથ તદ્ એવં ચ સ્થિતે, પૂર્વત એવ તદીય-વિમલ-પરિમલ-માધુરી-ધારા-નન્દિત-વિદૂરગ-વૃન્દાવન-સ્થિર-ચર-જીવાવલીભિર્ જીવાતુતયાજીવ્યમાનૌ, સમ્પ્રતિ તુ સર્વા એવ તા દેવતા-પૂર્વાઃ પરમાપૂર્વ-દર્શન-સ્પર્શનાદિભિર્ લબ્ધ-પર્વણઃ કુર્વાતે સ્મ । [40] યાઃ ખલુ સર્વાતિયાયિ-સુખ-દાયિતયાન્યેષામ્ અપિ પુણ્યાય પુણ્ય-ફલાય નૈપુણ્યમ્ આસેદુઃ । [41] તત્રૈવ ચ સર્વ-સુખ-શંસિની વંશી સર્વમ્ આત્માનં ચ કૃતાર્થતાં પ્રાપિતવતી । યતઃ-
ન તદ્ વનં યન્ ન વિહાર-મઙ્ગલં
નાયં વિહારઃ શુભ-ગીત-ભૃન્ ન યઃ ।
ગીતં ન તદ્ યન્ ન હિ વંશીકાકૃતં
વંશી ન સા કૃષ્ણ-મુખાનુગા ન યા

[ઉપજાતિ 12]
[42] તદ્-દિને તુ કાન્તઃ સોઽ યં વૃત્તાન્તઃ કર્ણાન્તઃ ક્રિયતામ્-
ઉદીર્ણ-મુરલીકલઃ સ્વ-ગુણ-ગાતૃ-ગોપાવૃતિર્
બલેન સહિતઃ સ્ફુરદ્-વિવિધ-માધુરી-વિસ્તૃતિઃ ।
રસાર્દ્રમ્ અનિશ-સ્મિતં તદ્-અતિહાર્દ-ભાજાં ગવાં
હિતં સ્વજન-ચિત્તવદ્ વનમ્ અથાવિશન્ માધવઃ

[પૃથ્વી]
[43] સ ચ નિતાન્ત-પ્રિય-જન-ભાનઃ કાનનાન્તઃ-સાર-સરસ-ગન્ધ-સરસ-સુગન્ધ-ગન્ધ-વાહ-વાહિત-નવ-પલ્લવ-પાણિભિઃ સ્ફુરન્-મધુર-સખિ-તતિં મધુપતિમ્ આલિઙ્ગન્ન્ ઉતસઙ્ગ-સઙ્ગિનં વિધાય, સ્વાનુવ્રત-મધુવ્રત-ખગ-મૃગ-મઞ્જુ-ગુઞ્જિતાદિ-વ્યઞ્જનયા ખેલિતુમ્ ઇવ પ્રોત્સાહયામાસ ।
[44] તતશ્ ચ કૌતુક-વિશેષ-લમ્ભનાય વ્રજ-રાજ-તનૂજઃ સ-સ્મિતમ્ ઈક્ષમાણઃ સ-વિસ્મયવદ્ ઉત્પ્રેક્ષમાણશ્ ચ નિજાગ્રજં પ્રતિ સાદર-નર્મ-ગન્ધ-પ્રબન્ધિ-વન-વર્ણનં નિર્મમે, યથા-
નૂનં ભવાન્ વિશ્વ-પતિર્ નમન્તિ યદ્
બલિં ગૃહીત્વા તરવઃ પદં તવ ।
પશ્ય પ્રસૂનાદિ-શતેન તન્ નત-
પ્રવાલ-શાખા-શિખયા સ્પૃશન્તિ તે

[ઉપજાતિ 12]
ત્વં રાજસે દેવ વનેઽ ત્ર સામ્પ્રતં
વયં ન પશ્યામ તથાપિ તામસાઃ ।
ઇતીવ ચક્ષુષ્મતિ જન્મ-લમ્ભનં
વૃક્ષા વૃણાનાશ્ ચરણં તવાશ્રિતાઃ

[ઉપજાતિ 12]
ગાયન્તિ ત્વાં ષટ્પદાશ્ ચાનુયાન્તઃ
શ્રી-રોહિણ્યાઃ પુત્રમ્ અન્તર્હિતં ચ ।
ઇત્થં મિત્રાણ્ય્ આહુર્ ઊહેઽ હમ્ એવં
સર્વેશસ્ ત્વં ન ત્વ્ અમી સન્-મુનીશાઃ

[શાલિની]
સુરમ્યં નૃત્યન્તિ પ્રમદ-શિખિનઃ સ્નેહ-વલિતં
હરિણ્યઃ પશ્યન્તિ સ્ફુટ-મૃદુ-કલં બિભ્રતિ પિકાઃ ।
નટા રામાઃ સૂક્ત-પ્રપઠન-વિદઃ કાનન-સદામ્
અમી ધન્યા યસ્માદ્ વિદધતિ તવારાદ્ અતિથિતામ્

[શિખરિણી]
અઙ્ઘ્રિસ્પર્શૈર્ ધરિત્રીગિરિતૃણસરિતસ્ તે નખશ્રેણિલેખ-
શ્રીમચ્-ચિત્રૈર્ વિચિત્ર-દ્રુમ-સમુદયગ-દ્યોત-વીરુદ્-વિભેદાઃ ।
સ્નિગ્ધેક્ષાભિશ્ ચ ધન્યા મૃગ-વિહગ-ગણા વક્ષસઃ સઙ્ગ-લાભાદ્
એષા તત્રાપિ ગોપી-વ્રતતિર્ અતિતરાં યત્-સ્પૃહા સાપિ લક્ષ્મીઃ

[સ્રગ્ધરા]
પિતૃવ્યાન્ મે ક્ષત્રાદ્ અવતરણમ્ આપ્તઃ સ તુ ભવાન્
પિતુર્ ગોપેશસ્યાત્મજ-પદમ્ અગાદ્ ધર્મ-વિધિના ।
અતસ્ ત્વં ગોપીનાં પરિણયનમ્ આપ્તાસિ તદ્ ઇયં
લતા ગોપી-નામ્ની તવ હૃદય-લગ્ના પ્રથયતિ

[શિખરિણી]
[45] અથાગ્રજશ્ ચાનુજ-વાચમ્ અમૃતમ્ ઇવાચમ્ય સ્મિતમ્ આચરન્ન્ ઉવાચ-ભવાદૃશ એવ તાદૃશ-ગુણ-ગણ-ભાગ્ ઈશ્વરઃ કથમ્ અન્યં તત્ર ગણ્યં કરોતિ? ઇતિ ।
[46] તદ્ એવમ્ અખિલ-સખિભિઃ સહ હસન્ નર્મણા તેષાં શર્મ સ્ફુટમ્ ઉત્તમ્ભયન્, શ્રીમદ્-વૃન્દાવન-વન-શોભામ્ અપિ સ્વમ્ ઇવ તાન્ ઉપલમ્ભયન્, પશૂન્ અપિ માનસ-ગઙ્ગા-રોધાંસિ લમ્ભયન્ સ્વયમ્ અપ્ય્ અયમ્ અતિતરાં રેમે । તચ્ ચ પ્રાત્યહિક-પ્રાયમ્ એવં પ્રથયિષ્યામઃ । યથા-
રમતે રામં પરિતઃ કૃષ્ણઃ । સખિ-ગણ-ગીત-ગુણેષુ સ-તૃષ્ણઃ ॥
અનુગાયતિ પિક-ષટ્પદ-ગાનમ્ । પરિજલ્પતિ શુક-હંસ-સમાનમ્ ॥
એવં ચક્ર-ચકોર-બકાદિ । અનુરૌતિ સ્ફુટ-હાસ-વિવાદિ ॥
દ્વીપિ-મુખાર્પિત-ભીતિ પશૂનામ્ । રુતિમ્ ઇવ સૃજતિ ભયાય શિશૂનામ્ ॥
પક્ષિ-મૃગાદિકમ્ અહરહર્ અચલમ્ । વિરચિત-નામભિર્ આહ ચ સકલમ્ ॥
ભ્રમતિ સખા યદિ તસ્મિન્ કોઽ પિ । કર્ષતિ વિહસન્ પણમ્ અમુતોઽ પિ ॥
દૂરગ-પશુમ્ આહ્વયતિ ચ નામ્ના । કૃત-ગો-ગોપ-મનોરમ-સામ્ના ॥
ગવ્યાહૂતૌ શિખિનાં હૂતિઃ । જાતા યદ્ અસૌ ઘન-રુતિ-ભૂતિઃ ॥
વ્યતિયુઞ્જાનો ભ્રાત્રા સ્વ-કરમ્ । શંસતિ હસતિ સખી-હિત-નિકરમ્ ॥
સખિભિર્ વિશ્રમયન્ન્ અયમ્ આર્યમ્ । પ્રણયતિ તત્-પદ-લાલન-કાર્યમ્ ॥
સુલલિત-પલ્લવ-તલ્પ-વિધાનઃ । સુહૃદ્-ઊરુ-સ્થિર-મૂર્ધ-નિધાનઃ ॥
કેલિ-શ્રમમ્ અનુ કૃત-શયનેહઃ । પુણ્યતમૈર્ ઉપવીજિત-દેઃઅઃ ॥
અત્ર ચ કૈર્ અપિ લાલિત-ચરણઃ । અસ્મત્-તૃણ્-માત્રદ-પરિચરણઃ ॥
યઃ સ્નિગ્ધાનાં ગાન-વિનોદૈઃ । નિદ્રામ્ ઇતવાન્ સ્વર-કૃત-મોદૈઃ ॥
સ્મરતાં તન્ નઃ કિમ્ અપિ મનઃ-સ્થમ્ । સમયં સહતે નાન્યાવસ્થમ્ ॥
વયમ્ ઇહ કે વા લુબ્ધં-મન્યાઃ । લુબ્ધા યસ્મિન્ શુક-મુખ-ધન્યાઃ

[માત્રા-સમક]
[47] તદ્ એવમ્ એવ વલ્ગુ વલયિતે લીલા-વલયે પૂર્વવન્ નિલયાદ્ આકલિતમ્ ઇષ્ટ-મિષ્ટાન્નાદિકં રસનયા શ્લિષ્ટં વિધાય, ગવાં જાલં ચાલયન્ પાલયન્ સાગ્રજ-વ્રજ-રાજ-તનૂજઃ સવયોભિર્ આયતીગવમ્ અવસરમ્ અવગત્ય ગોત્રા-માત્રાણાં તતિં શનૈર્ ઉપવ્રજમ્ અનૈષીત્ । નીત્વા ચ તાર્ણક-વાત્સક-ભેદાનાં તથા સ્ત્રી-ગવીનાં તાસ્વ્ અપ્ય્ ઉપસાર્યાસન્ધિની-પ્રષ્ઠૌહી-ધેનુ-બષ્કયિણી-ગૃષ્ટિ-સમાંસમીના-નૈચિકી-કપિલા-વશા-ગોપતિ-પ્રભૃતીનાં તત્ર ચ ગઙ્ગાદિ-નામ્નાં તથા પુઙ્ગવાનાં તેષુ ચાર્ષભ્ય-દમ્ય-જાત-કકુત્પૂર્ણ-કકુજ્-જાતોક્ષ-મહોક્ષ-વૃદ્ધોક્ષ-યુગ્ય-પ્રાસઙ્ગ્ય-શાકટ-પ્રષ્ઠવાટ્-પ્રમુખાનાં તત્ર ચ હંસાદિ-નામ્નાં પરઃ-કોટીનાં કૂટાન્ પૃથક્ પૃથગ્ અવીવસત્ । તત્ર તત્ર
ચ નસ્તિતાન્ અપિ શિવક-બદ્ધાન્ અચીકરત્ ।
[48] તતશ્ ચ પૂર્વ-પૂર્વસ્માદ્ અપ્ય્ અપૂર્વતયા મઙ્ગલ-વસ્તુ-નિકર-કરૈઃ પુરસ્કૃત-ક્ષિતિ-દેવ-નર-દેવ-પુરઃસરૈર્ વ્રજવાસિ-વરૈર્ ઉપવ્રજ્ય નીરાજ્ય ચ સપશુ-પાલ-બલઃ સ ગોપાલઃ સદનં સાદરમ્ આસાદયામાસે । પ્રસાદયામાસે ચ સુલલિત-લાલનયા જનિત-સુખ-જનની-મુખ-પુરન્ધ્રી-જનેન ।
[49] અથ ક્ષણ-માત્રં તત્ર વિશ્રમ્ય ગો-દોહનાય નિર્ગમ્ય રમ્ય-દોહ-પાત્ર-સન્દોહં કિઙ્કર-નિકર-કરાહૃતં વિધાય, ગવાસ્-થાનીમ્ અભિનિધાય, મહા-મહિમ-ગોપ-સમૂહમ્ અનુકૃતોપવેશં શ્રી-વ્રજ-નરેશમ્ અનુજ્ઞાપ્ય વત્સ-મોચનમ્ આજ્ઞાપ્ય ધેનુક-મધ્ય-સ્થિતઃ સ્વસ્તિ-વાચનાદિ-પ્રશસ્તં સમસ્ત-ચિત્ત-મોહનં ગો-દોહનં નામ કર્મ પ્રથમં નિર્મમે ।
[50] તત્ર ચ ગૃહાન્ નિર્ગમનં યથા,
હાટક-લકુટિ-પાણિર્ મણિ-ચિત-નિર્યોગ-રાજદ્-ઉષ્ણીષઃ ।
જિત-ગજરાજ-વિલાસઃ સબલઃ કૃષ્ણો યયૌ ગોષ્ઠમ્

[આર્યા]
[51] દોહનં યથા,
શ્રીમત્-પટ્ટ-વટાન્ત-મૌક્તિક-લસન્-નિર્યોગ-રાજત્-કચૌ
ગાઢા-નદ્ધ-વરાન્તરીય-રુચિભિશ્ ચિત્રાધરાઙ્ગ-શ્રિયૌ ।
ઊર્ધ્વજ્ઞૂ ક્ષિતિ-સંહિતાગ્ર-ચરણૌ જાનુ-દ્વયાન્તઃ-સ્થિત-
સ્વર્ણામત્ર-ધરૌ સિતાસિત-તનૂ ધેનૂર્ દુહાતે સ્મ તૌ

[શાર્દૂલવિક્રીડિત]
[52] તતશ્ ચ ઘટોધ્નીનાં તાસાં નાતિદુગ્ધાનામ્ અપિ દુગ્ધાનિ તુ પ્રચુરં દુગ્ધાનિ વિધાય ગવાદિ-સમ્ભાલનમ્ અનુ ગોપાન્ સંવિધાય તાનિ ચ પિતુઃ પુરસ્તાન્ નિધાય કરાભ્યામ્ અઞ્જલિં સન્ધાય સ્થિતવન્તૌ સન્તૌ, તેન દૂરતસ્ તદીય-તુરીય-કક્ષા-પૂરિત-ચાતુરી-નિરીક્ષણ-સુખ-સ્થગિતેન ભૂયો ભૂયશ્ ચાહૂય સવ્યાપસવ્યયોર્ ઉપવેશિતૌ । યત્ર ચ-
અક્ષ્ણા તસ્યાપસવ્યેન સવ્યં તચ્ ચકૃષે બલાત્ ।
અપિ સવ્યેનાપસવ્યં રામં કૃષ્ણં દિદૃક્ષુણા

[અનુષ્ટુભ્]
કિં ચ-
એક-હેતુ-મયમ્ એવ લોચને દ્વે ચ બાષ્પમ્ અપરત્ર વિન્દતઃ ।
રામ-કૃષ્ણ-યુગપદ્-વિલોકને તે તુ ગોપ-નૃપતેર્ યથાયથમ્

[રથોદ્ધતા]
તથા હિ-
સવ્યમ્ અક્ષિ તનુજાદ્ વ્રજેશિતુર્
ભ્રાતૃજાત્ પુનર્ અસવ્યમ્ અસ્રવત્ ।
યત્ર માનસમ્ અપિ સ્વયં દ્વિધા-
ભિદ્યતાશ્રુ-મિષમ્ ઇત્ય્ અબુધ્યત

[રથોદ્ધતા]
તતશ્ ચ-
અગ્રિમાન્ અગ્રિમાન્ કુર્વન્ન્ અન્ત્યાન્ અન્ત્યાન્ સમૈઃ સમમ્ ।
સોઽ ભિતો રામ-કૃષ્ણાભ્યાં શોભિતો ગૃહમ્ આયયૌ

[અનુષ્ટુભ્]
[53] તૌર્યાત્રિક-ચર્ય-પર્યાકુલતયેતિ શેષઃ ।
ગૃહમ્ આગત્ય ચ સર્વામ્ આત્મ-ગોષ્ઠીં મિષ્ટાન્નાદિભિઃ સુષ્ઠુ તુષ્ટામ્ અકાર્ષીત્ । [54] તતશ્ ચાનન્દ-વિશિષ્ટેષુ વિસૃષ્ટેષુ શિષ્ટેષુ રામ-કૃષ્ણૌ નિજ-નિજ-ધામ સમાગમ્ય રમ્યતમ-શય્યામ્ અધિશય્ય માતૃભ્યામ્ ઉપચર્યમાણૌ પરિચારકૈઃ પરિચર્યમાણૌ સુખં નિદદ્રતુઃ ।
[55] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સમાપન-દિગ્ધં તદ્ ઇદં વાક્યં સાઞ્જલિ વ્યાનઞ્જ-
ઈદૃશસ્ તનયો જાતસ્ તવ ગોપ-ધરા-પતે ।
આત્મારામાશ્ ચ યત્-કીર્ત્યા યાન્તિ દ્રાગ્ આત્મ-વિસ્મૃતિમ્