ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.11

[અનુષ્ટુભ્]
[68] તદ્ એવમ્ અમી સાક્ષાદ્ ઇવ વ્યોમ-વધમ્ અનુભૂય ભૂયસા સુખેન વિલસન્-મુખેન લલિતા ગૃહાય ચલિતા બભૂવુઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
વત્સાસુરાદ્ય્-ઉત્સાદનં નામ
દશમં પૂરણમ્
॥10॥
(11)
અથૈકાદશં પૂરણમ્
અઘ-બ્રહ્માઘ-મોચનમ્
[1] અથ પૂર્વવત્ પ્રભાતતઃ પ્રભાતાયાં સભાયાં મધુકણ્ઠઃ સોત્કણ્ઠમ્ ઉવાચ-
[2] તદ્ એવં પૂર્વવદ્ એવ દેવન-કુતુકતઃ પૂર્વદેવ-મારયોઃ કુમારયોર્ અનયોઃ કૌમારમ્ અતિવૃત્ત-કલ્પમ્ આસીત્ । [3] યૌ ખલુ,
શુભ્ર-શ્યામ-રુચી રુચીમ્ અકુરુતાં પૌગણ્ડ-લક્ષ્મી-કૃતે
ચાપલ્યેન મુનેર્ અપિ સ્મ કુરુતશ્ ચિત્તં મિલચ્-ચાપલમ્ ।
નાના-ક્રીડિત-માધુરી-વર-કલા શિક્ષા-કલાપં ગતૌ
વેણૂદ્ગાન-સુધાં સુધાંશુ-વદનાવ્ આતત્ય ચિક્રીડતુઃ

[શાર્દૂલ]
[4] અથ કદાચિદ્ અતિપ્રાતર્ અગ્રતો જાગ્રતો નિજ-વિહારતો જગદ્ એવ પાતુઃ શ્રી-રામ-ભ્રાતુર્ યાદૃચ્છિકીયમ્ ઇચ્છા જાતા । પ્રાતર્-ભોજનમ્ અપ્ય્ અદ્ય નિર્જન-વન એવ યોજનીયમ્ ઇતિ । તતશ્ ચ કૃત-પ્રાતઃ-ક્રિયસ્ તત્-પ્રાર્થનાય રચિત-માતૃ-પ્રિયસ્ તદ્-અનુજ્ઞયા ગચ્છન્ શૃઙ્ગ-રવ-સઞ્જ્ઞયા સાગ્રજં સખિ-વ્રજં જાગરયામાસ । ઝટિતિ ચાટિત્વા શૃઙ્ગાટક-મધ્યમ્ અધ્યાસ્ય ક્ષણ-કતિપયં તત્ પ્રતીક્ષણં પ્રતીક્ષણં વ્યાપારયામાસ । [5] શય્યોત્થાયાં વિદ્રુત્ય મિલિતેષુ સવયઃ-સમ-વાયેષુ રામમ્ આગમયિતુમ્ ઊર્ધ્વં વર્તમાનસ્ તન્-માનવેન વાર્તાનુવર્તયામાસે ।
[6] યથા ચ પ્રોવાચ તદ્ વાચિકમ્ અસૌ-હન્ત ભોઃ, કૃષ્ણ, ત્વયા સહ ક્રીડા-તૃષ્ણગ્ અપ્ય્ અહં વિરુદ્ધ-વિધિના નિરુદ્ધ એવાસ્મિ, યદ્ અકસ્માત્ કસ્માદ્ અપિ પુરુ-કુલજન્મા મન્-માતુલઃ પરમાતુલ-નિર્બન્ધાન્ મામ્ અવલોકયિતુમ્ આગમ્ય હર્મ્ય એવ સ્થાવર-સાધર્મ્યમ્ આસાદિતવાન્ અસ્તિ । અદ્ય ચ તવાતીવ પ્રાતર્ આત્ત-જાગરતયા સમીહિત-વિશેષમ્ ઊહિતવાન્ અસ્મિ । તસ્માદ્ ભવતા યા લીલા ભાવયિતું ભાવિતા, સાવશ્યં ભાવયિતવ્યા । નવ્યારમ્ભે વિષ્કમ્ભઃ ખલ્વ્ અપ્રતિબદ્ધ-સિદ્ધિ-સમ્ભાવનાં સ્તમ્ભયતિ ઇતિ ।
[7] અથ વર્ણ્યમાણં તદ્ આકર્ણ્ય સ ચ કમલ-સવર્ણતા-વિલસદ્-આકર્ણ-લોચનઃ પ્રતિપન્ન-ક્રીડા-રોચનઃ સખીન્ ઉવાચ-ભવતુ । ભવન્ત એવ સ્વ-સ્વ-ભવનાદ્ વિહઙ્ગિકાયાં કાચમ્ આયોજ્ય ભોજ્ય-ભક્ત-ભક્ત-નિયોજ્યજનં પ્રયોજ્ય તત્ તદ્ ઉપયોજ્યમ્ આનાય્ય વનાય ગમનાય ત્વરયન્તુ । અસ્મજ્-જનની ચ ભવ્યાનાં ભાજન-ભૃત-ભોજન-દ્રવ્યાણાં દ્રુતમ્ એવ સજ્જન-વર્ગેણાસ્મભ્યં વિસર્જનમ્ અર્જયિષ્યતિ ઇતિ નિજેહિતે તથા વિહિતે, હિતેપ્સુ-બાલક-સમુદાય-મુદામ્ ઉદાર-ચેષ્ટઃ પુરસ્કૃત-વત્સ-ચયેષ્ટઃ કાનનં પ્રવિષ્ટવાન્ । યત્ર ચ વત્સ-પાલ-બાલકાઃ પ્રતિઘસ્રં સહસ્રશ એવ તેન મિશ્રતયા વિશ્રૂયન્તે । તેષાં વત્સાશ્ ચાયુત-પ્રયુત-નિયુતાદિ-સઙ્ખ્યા-યુતા વર્ણ્યન્તે । કૃષ્ણ-વત્સાનાં સઙ્ખ્યા પુનર્ અસઙ્ખ્ય-સઞ્જ્ઞા સઙ્ગીયતે । તતશ્ ચ-
આપૂર્ણ-શૃઙ્ગ-મુરલી-નિયુતં સવત્સ-
યૂથાયુતારવમ્ ઉદીરિત-હૂતિ-મિશ્રમ્ ।
કૃષ્ણશ્ ચલન્ન્ અથ વનાય બલસ્ય ચિત્તં
લોલં ચકાર જગતા સહ કૌતુકાય

[વસન્તતિલક]
[8] અથ ગહનં ગાહમાના મણિ-જાત-રૂપાભ્યાં સુષ્ઠુ જાત-રૂપા અપિ બાલાઃ ફલ-પ્રવાલાદિભિર્ અલઙ્કૃતમ્ આત્માનં કૃતવન્તઃ, યથા નિકાય્યે દુર્યાચ-કાચ-ગુઞ્જા-પુઞ્જમ્ અપ્ય્ ઉપયુઞ્જતે સ્મ । નહિ વિલાસ-બહુલતાકુલાનામ્ ઇદં ન તત્ તુલમ્ ઇતિ વિચારઃ સઞ્ચરતિ । કાર્પણ્યમ્ એવ ખલુ પણ્યં ગણ્યતાં નયતિ, વિલાસિતા પુનર્ દૃશ્યતામ્ એવ પરામૃશ્ય હૃષ્યતીતિ ।
[9] અથ તે શિક્યિતાન્ન-પાત્રાણિ વૃક્ષ-શાખાસ્વ્ અવલમ્બિત-ગાત્રાણિ વિધાય કૃષ્ણ-ભ્રૂ-ભઙ્ગ-તરઙ્ગ-સઙ્ગત-રઙ્ગતયા ચાપલ્ય-વિશેષં શ્લેષયામાસુઃ ।
મુષ્ણન્તોઽ ન્યોઽ ન્ય-શિક્યાદીન્ જ્ઞાતાન્ આરાચ્ ચ ચિક્ષિપુઃ ।
તત્રત્યાશ્ ચ પુનર્ દૂરાદ્ હસન્તશ્ ચ પુનર્ દદુઃ ॥[ભ્પ્ 10.12 ।5] ઇતિ ।
[10] તત્ર ચૌર્યાદિકં, યથા:
યષ્ટ્ય્-આદેર્ નર્મણાસન્ન્ અપહરણ-કરા યે હૃત-સ્વાસ્ તથા યે
દૂરે યે ક્ષેપકા યે પ્રતિહરણ-કૃતસ્ તે ચ તે ચાશુ સર્વે ।
શ્રી-કૃષ્ણ-ભ્રૂ-વિધૂતિ-પ્રતિલવ-લઘુતા-શાલિ-તત્-તદ્-વિલાસૈઃ
પ્રત્યેકં સ્વીય-યોગ્યં નિગમનમ્ અવિદુસ્ તત્ર નૈવાન્યદ્ અન્યત્

[સ્રગ્ધરા]
[11] તદ્ એવમ્ એવ સંયોગાદ્ યથા તદ્-એક-સુખ-યોગ એવ તેષાં ભોગસ્ તથા વિયોગાદ્ અપિ, યથા:
યદિ દૂરં ગતઃ કૃષ્ણો વન-શોભેક્ષણાય તમ્ ।
અહં પૂર્વમ્ અહં પૂર્વમ્ ઇતિ સંસ્પૃશ્ય રેમિરે ॥[ભ્પ્ 10.12 ।6] ઇતિ ।
[12] અસ્ય ચાર્થઃ સમસ્ય દર્શ્યતે । તત્ર સ્પર્શનં, યથા-
વત્સેભ્યઃ પ્રેષ્ય સર્વાં સખિતતિમ્ અઘજિદ્ વીક્ષિતું વન્ય-લક્ષ્મીં
દૂરેઽ ગાદ્ કૃષ્ટ-દૃષ્ટિઃ ક્રમશ ઇહ તદા સા નિવૃત્તા વિદૂરાત્ ।
સૌરભ્યાઘ્રાણ-નેત્રા મધુપ-કુલ-તુલા સઙ્ઘશસ્ તં દ્રવન્તી
સ્પૃષ્ટ્વાહમ્-પૂર્વિકાયામ્ અહમ્-અહમિકયા પૃચ્છતી ચાનનન્દ

[સ્રગ્ધરા]
[13] રમણં યથા-
મિથોઽ પિ સ્નિગ્ધ-ભાવાનાં કૃષ્ણ-કૌતુક-દત્તયે ।
આહોપુરુષિકા તેષામ્ આલોકિ સ્પર્ધનામ્ ઇવ

[અનુષ્ટુભ્]
જગુર્ એકે વેણુના તત્-પ્રચ્છાદન-પરાઃ પરે ।
વાદયન્તો વિષાણાનિ હાસયામાસુર્ અચ્યુતમ્

[અનુષ્ટુભ્]
વ્યઞ્જયન્તસ્ તત્ર કેચિત્ પૂર્વેષાં ગ્રામ્ય-રીતિતામ્ ।
તાન્ નિવાર્ય સ્વયં ભૃઙ્ગૈર્ જગુસ્ તદ્વત્ પિકૈઃ પરે

[અનુષ્ટુભ્]
ગોપાલાનાં જવઃ શ્લાઘ્યો ગાનાદ્યં ભિક્ષુતા-પરમ્ ।
ઇત્થં કેચિદ્ વ્યઞ્જયન્તઃ પક્ષિ-ચ્છાયેન દુદ્રુવુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
કેઽ પિ સર્વાનુકર્તૃત્વ-સ્વ-ગુણાધિક્ય-સૂચકાઃ ।
હંસ-કહ્વ-મયૂરાણાં ગોષ્ઠી-મધ્યં પ્રપેદિરે

[અનુષ્ટુભ્]
કેચિદ્ વાંશ-નટીં વિદ્યામ્ આત્મનો વ્યઞ્જિતું મુદા ।
વિડમ્બિતૈઃ કીશ-ડિમ્બૈઃ સહ શાખાસુ બભ્રમુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
તત્ર સર્વ-કનિષ્ઠાસ્ તુ સ્વ-નિષ્ઠા-માત્ર-તત્-પરાઃ ।
સાકં ભેકૈર્ વિલઙ્ઘન્તઃ સરિતઃ સ્રવ-સમ્પ્લુતાઃ

[અનુષ્ટુભ્]
વિહસન્તઃ પ્રતિચ્છાયાં શપન્તશ્ ચ પ્રતિસ્વનાન્ । [ભ્પ્ 10.12 ।10]
હસન્તઃ કૃષ્ણ-સન્તોષં લસન્તઃ સન્તતં દદુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
કર્તું પ્રતિધ્વનૌ શાપં પ્રતિબિમ્બે વિડમ્બનમ્ ।
નુદન્ બાલાન્ મુદં લેભે પ્રતિશાપાદિતો હરિઃ

[અનુષ્ટુભ્]
એષા ગતિર્ માયિક-દૃગ્-વિમોહની
જ્ઞાતાત્મનાં ભક્તિમતાં ચ દૂરગા ।
યાસાદિતો કૃષ્ણમ્ અનુવ્રજાર્ભકૈર્
ઇતિ સ્ફુટં શ્રી-શુક-દેવ-નિશ્ચિતિઃ

[ઉપજાતિ 12]
[14] તદ્ એવં લીલામ્ અન્યામ્ અપિ તિતંસતિ કંસ-દ્વિષિ દીવ્યત્સુ ચ સર્વ-કલા-વિદ્વત્સુ વિસરજ્-જાલેષુ વત્સ-પાલેષુ બકી-બકયોર્ અનુજઃ કશ્ચિદ્ અઘ-નામા દનુજસ્ તદ્-વર્ત્મનિ વર્તતે સ્મ, જ્યોતિર્-મણ્ડલેષુ પ્રચણ્ડ-કાલ-જલદ ઇવ । યં ખલુ કંસઃ શશંસ-અયે, મદીય-મહા-સહાય! વિસ્મયમ્ અપહાય શ્રૂયતામ્ । ત્વમ્ અજગર-ભાવેન સદા જાગર-રહિત એવ શાશય્યમાનતા-નિષ્ઠં તિષ્ઠન્ ન જાનાસીતિ હિ ત્વં જાગરયામાસિષે ।
[15] અઘ ઉવાચ-જગદીશ, કામમ્ આદિશ્યતામ્ ।
[16] અથ દેવકી-વિવાહ-ગતાહ-નભઃ-સભ્ય-વાણીમ્ આરભ્ય સર્વ-કથા-શંસન-પૂર્વકં કંસ ઉવાચ-તદ્ એવં પ્રત્યેકં નૂતન-નૂતનારબ્ધ-મિષ-વિષ-મય-પૂતનાદિષુ ધૂત-ફલ-પ્રયાસાલિષુ સર્વઙ્ગિલ-લીલતયા ભવાન્ અદ્યાનવદ્ય-ગતિઃ । ઇહ ચ રાવણસ્ય કુમ્ભ ઇત્ય્ અર્ધોક્તમ્ અશકુન-ભિયાચ્છાદ્ય, પૂર્વેષાં પૂર્વ-દેવાનાં વૃત્ર ઇવ ઇત્ય્ અપિ પ્રત્યાખ્યાયેદમ્ આખ્યત્-ધ્રુવં ધ્રુવસ્યેવ તવ ચાત્ર ભ્રાત્ર-મિત્ર-નિર્યાતનમ્ અવશ્ય-વશ્યતામ્ અર્હતિ ઇતિ ।
[17] તદ્ એવં ભવ્ય-પ્રસવ્યમ્ અપ્ય્ ઉપલભ્ય સ્ફુટમ્ અસભ્યતયા શીઘ્રમ્ અસૌ બક-ભ્રાતૃકઃ કૃષ્ણ-ભ્રાતૃકાણાં તેષાં પુરતઃ પ્રચરન્ પ્રચુર-તરાઙ્ગમ્ ઉરઙ્ગમ્ અરૂપમ્ આસ્થાય સ્થિતઃ । કિન્ત્વ્ અથાસૌ તથાસીદ્ યથાત્મ-પથાધિકૃત-પ્રથા-ચલતયા પ્રથયામાસે । નર્મણા નાગ-ધર્મતામ્ ઉપદિશદ્ભિર્ અમીભિર્ ઊચે ચ-
ઉદ્યદ્-ગરતયા જાગ્રદ્ વર્ત્મન્ય્ અજગરઃ પુરઃ ।
સમગ્રં ગ્રસિતા તસ્માદ્ અસ્માન્ યદિ બકિષ્યતિ

[અનુષ્ટુભ્]
[18] તદ્ એતદ્ અભિધાય શ્રી-કૃષ્ણ-મુખ-કમલં નિધ્યાય, બાઢં કર-તાડનાલ્ લસન્તો હસન્તો મહા-ગિરિ-ગુહાન્તર્વત્ તદ્-વક્ત્રાન્તરં પ્રવિવિશુર્, જ્યોતિર્-વલયઃ પશ્ચિમાચલમ્ ઇવ, યતો મયૂખવત્ સમગ્રા વત્સાશ્ ચ તદ્-વર્ત્માયચ્છન્તિ સ્મ; યત્ર નિષિષિત્સન્ન્ અપિ શ્રીવત્સ-લક્ષ્મા નાવસરમ્ અવાપ, કિન્તુ ભાવિ-નિજ-લીલા-નિશ્ચલતયા વિસ્મયમ્ આપ, પશ્ચાત્-તાપમ્ આપદ્ અપ્ય્ અસૌ યેન હિ તેષાં વર્ત્માપ્ય્ અનુવર્તમાનસ્ તત્ર પ્રવિવેશ, નીહાર-કુજ્ઝટિકા-ઘટિત-તમશ્-ચક્રવાલે પ્રચણ્ડ-મર્તણ્ડ-મણ્ડલમ્ ઇવ; [19] યત્ર મુરારિ-પ્રભાવાચતુરાઃ સુરાઃ સુરારયશ્ ચ મુહુર્ આરાદ્ આરાદ્ અપિ હન્ત-હન્ત-કારં ચક્રુઃ; યત્ર ચ તેષામ્ ઉભયેષાં તત્-તદ્-વર્ણતઃ સમાનમ્ આનન-કુલ-યુગલં તત્-તદ્-વર્ણતઃ ક્રમાદ્ ભયં વિજયમ્ ઉદ્ભાવયામાસ ।
[20] બક-ચેષ્ટામ્ અનુતિષ્ઠતસ્ તસ્ય તુ પાપિષ્ઠસ્ય કણ્ઠે સોઽ યમ્ અકુણ્ઠ-ધામા કૃષ્ણ-નામા વ્રજ-નૃપ-તપઃ-પ્રતાપ-મય-યોગમાયા-સહાયતયા કેશિ-પ્રવેશિ-સ્વ-ભુજ-દિવ્ય-ભુજઙ્ગમવદ્ વવૃધે । [21] સ તુ જાત-શ્વાસ-રોધઃ પરિત્યક્ત-બોધશ્ ચ ક્ષણ-કતિપયમ્ આસીત્ । તદ્-ઊર્ધ્વં પાટિત-મૂર્ધાનં પ્રાણમ્ અપહાય પૂતના-શમયિતુઃ સઙ્ગતઃ પૂતઃ પૂતના-ભ્રાતુર્ આત્મા નિત્ય-નૂતનાં સદ્-ગતિમ્ અવાપ્તુમ્ અસ્ય બહિર્ આગમનં પ્રતીક્ષતે સ્મ ।
[22] સ શ્રીવત્સ-વત્સસ્ તુ તમ્ અન્તર્ હત્ય વત્સ-વત્સપાન્ મૂર્ચ્છિતાન્ અમૃત-વૃષ્ટિ-મય-દૃષ્ટિ-પ્રચારેણ સઞ્ચરિત-ચેતનાન્ આચરન્ન્ અમીભિઃ સમં ગમન-વર્ત્મના તસ્માન્ નિર્જગામ સ્વર્-ભાનુ-મુખાદ્ અમૃત-ભાનુર્ ઇવ ।
[23] તતશ્ ચ હિમાચલાદ્ ગાઙ્ગ-પ્રવાહાનામ્ ઇવ તેષાં પ્રવહે જાતે તસ્યાત્મ-જ્યોતિર્ અજિતસ્યાઙ્ગ-સઙ્ઘાન્ નિઃસજ્જદ્ એવ જગજ્-જનેન દૃદશે ચણ્ડ-જ્યોતિર્-જ્યોતિષિ જ્યોતિર્ ઇવ ।
[24] યત્ર બ્રહ્મ-પુરઃસરાઃ સુરાઃ સુર-વર્ત્મનિ પુરતઃ સ્થિતાઃ સુર-તરુ-પુષ્પ-સ્તવક-વૃષ્ટિભિઃ સ્તવ-કૃત-સંસ્તવ-તૌર્યત્રિકાદિ-પ્રસ્તાવ-સૃષ્ટિભિઃ સ્તવ-નીયં વ્રજરાજ-તનૂજં પૂજયામાસુર્, ઉપજહસુર્ અપ્ય્ અઘાસુરમ્ ।
મમ સ્પર્શ-માત્રાદ્ ભવજ્-જ્ઞાતિ-માત્રં
વિનશ્યત્ય્ અકસ્માત્ તમસ્ તેજસો વા ।
ઇદં જ્ઞાતવાન્ અપ્ય્ અઘાખ્યાસુર ત્વં
કથં મામ્ અયાસીર્ ઇતીવાહ કૃષ્ણઃ

[ભુજઙ્ગપ્રયાતા]
અથવા,
સર્વાંસ્ ત્વં ખર્વ-કોટીઃ પશુ-પશુપ-શિશૂન્ ગ્રસ્તવાન્ મામ્ તથાપિ
ગ્રસ્તં નિર્માતુમ્ ઐષીર્ ઇતિ સુખદતયા પ્રાપમ્ અન્તસ્ ત્વદીયમ્ ।
સઙ્કોચાદ્ ગન્તુમ્ ઇચ્છન્ બહિર્ અથ ભુજગ પ્રાણ-વર્ગસ્ તવાદ્ધા
મન્-નિર્બન્ધોઽ પિ મૂર્ધ્નઃ સ્ફુટન-કૃતિતયા ધિગ્ ગતઃ કિં વિદધ્યામ્?

[સ્રગ્ધરા] ઇત્ય્ એવમ્ ।
[25] તતશ્ ચ તસ્માત્ કલિત-ગણતયા તરુનિ-ચયાદ્ આચિત-કાચિત-દિવ્ય-દીદિવિતયા ચાતિચપલં ચલિતસ્ય તસ્ય કાચનાતિદૂરા ભૂર્ આયત-વન-કલાપ-વિમલાપસરો-વરાન્તરતયા વરાપ્ય્ અવરતામ્ આસસાદ । [26] યામ્ ઉપસાદ્ય ચ સદ્યઃ સુખ-વિકસિત-મુખ-પઙ્કજઃ પદ્મ-લોચનઃ સ્વં રોચનં વચન-ગોચરમ્ આચચાર । યથા-
ભાસ્વન્-મહો યોગ-વિકાસ-હૃદ્-ગત-
પ્રભામ્બુજાતં મધુસૂદન-પ્રભમ્ ।
પશ્યન્તુ મિત્રાણિ સુજીવનાલયં
મહન્-મનસ્-તુલ્યતરં સરોવરમ્

[ઉપજાતિ 12]
એષા વનાલી સરસી તથા મિથો
ગુણેન પુષ્ટા ગુણિતેન સર્વદા ।
આદ્યા રસેન દ્વય-પૂરણી યતઃ
પ્રસૂન-સૌરભ્ય-શતેન પુષ્પતે

[ઉપજાતિ 12]
સ્ફુરતિ પુલિનમ્ અચ્છં કોમલં બાલુકાભિઃ
કુસુમ-ફલ-વન-ક્ષ્મા-પ્રાવૃતં સૂક્ષ્મ-દૂર્વમ્ ।
યદ્ ઇહ મૃગ-જનાનાં વૃક્ષ-લક્ષાલયાનામ્
ઉપ વિમલ-જલાન્તં ભાતિ શય્યાયમાનમ્

[માલિની]
અત્ર ભોક્તવ્યમ્ અસ્માભિર્ દિવારૂઢં ક્ષુધાર્દિતાઃ ।
વત્સાઃ સમીપેઽ પઃ પીત્વા ચરન્તુ શનકૈસ્ તૃણમ્ ॥[ભ્પ્ 10.13 ।6]
[27] અથ સમં ભૂમિસ્થિતં સંયુજ્ય ભોજન-જનનાર્થં રચિત-મજ્જનેષુ કૃત-મિથઃ-સજ્જનેષુ તેષુ સુહૃજ્-જનેષુ પ્રથમતસ્ તાવદ્ એવં જાતમ્ ।
કૃષ્ણં મધ્યે લબ્ધવન્તઃ સખાયઃ
સર્વં તત્ તદ્ વિસ્મરન્તઃ સ્વ-દુઃખમ્ ।
તત્-કાન્તીનાં સન્તતં પાતુ-કામાસ્
તસ્થુર્ યદ્વત્ પૂર્ણ-ચન્દ્રં ચકોરાઃ

[શાલિની]
[28] તતશ્ ચ તત્-પાલન-તૃષ્ણેન કૃષ્ણેન યત્નેન યોજિતભોજનેષુ સવયોજનેષુ કાચિદ્ અન્યા શોભા ધન્યાં તાં વન્યાં શોભયામાસ, યથા:
અન્તરાન્તર-મિલદ્-વલયાનાં
વલ્ગુ બાલ્ય-વયસામ્ અધિમધ્યમ્ ।
સર્વતોઽ ભિમુખતાં હરિર્ આગાલ્
લીલયાભ્રમદ્ અપૂર્વ-નટાભઃ

[સ્વાગતા]
વિભ્રદ્-વેણું જઠર-પટયોઃ શૃઙ્ગ-વેત્રે ચ કક્ષે
વામે પાણૌ મસૃણ-કવલં વ્યઞ્જનાન્ય્ અઙ્ગલીષુ ।
તિષ્ઠન્ મધ્યે પ્રિય-સવયસાં હાસયન્ હાસિતસ્ તૈર્
દિવ્યે લોકે કલયતિ મુદા ભુક્તવાન્ બાલ-કૃષ્ણઃ

[મન્દાક્રાન્તા]
[29] તદ્ એવં પરમોત્સ્વ-રતેષુ તેષુ વત્સાઃ કચ્છ-દેશાદ્ અનચ્છ-તાર્ણ-પ્રદેશં પ્રવિશ્ય પ્રચ્છન્ના બભૂવુઃ । [30] પ્રચ્છન્નેષુ ચ તેષુ વિચ્છિન્ન-ભોજન-રતીર્ મિત્ર-તતીઃ સ્વસ્થયન્ તદ્-અવસ્થ એવ સ્વયં નીરન્ધ્ર-વનાવનીધ્ર-મધ્યમ્ અધ્યાસિતાન્ અવીધ્ર-દુર્ગ-માર્ગાન્ વિચિત્ય કૃતકૃત્યતા-રાહિત્યં પ્રતીત્ય ચ નિવૃત્ય તત્ર ચ મિત્ર-વર્ગાન્ અપરિચિત્ય વૈચિત્ત્ય-વશાદ્ ઉભયાન્ અપિ સભયાન્ મત્વા વિચિકિત્સન્ વિચિકાય । કાય-ક્લેશતઃ કેશવઃ સોઽ યં કિન્તયા ચિન્તયામાસ ચ,
અહો, માતૄણાં યચ્ છિશુ-કુલમ્ અસુભ્યોઽ પિ દયિતં
સ્થિતિં વત્સત્વેન પ્રસજતિ તથા વત્સપતયા ।
તદ્ એતન્ મત્-પ્રાણ-પ્રતિકૃતિ-શરીરં ક્વ નુ ગતં
યદ્ અર્થં દુષ્ટાહેર્ જઠરમ્ અવિશં હા વિષમયમ્

[શિખરિણી]
[31] તદ્ એતદ્ અગુણ-ગુણ-ગુણગણ-નિધાનસ્ય તસ્ય નિરવધાનમ્ અપિ ન ચિત્રમ્ અધ્યસ્યતિ । [32] એષ હિ પ્રેમ-મય-લીલાવેશ-વશ્યતામ્ આપન્નઃ કદાચિદ્ અવશ્યં પશ્યન્ન્ અપશ્યન્ન્ ઇવ ભવતિ । તદા હિ સદ્ય એવેદં પ્રત્યપદ્યત । આં બ્રહ્મણઃ ખલ્વ્ ઇદં કર્મ । મમ પુનર્ એતાવન્તં કાલં સઞ્જઙ્ઘન્ય-માન-સખિ-સઙ્ઘ-પ્રણયાસઙ્ગ-વશાલ્ લઙ્ઘિત-જ્ઞાનતયા ન તદ્-અનુસન્ધાનં જાતમ્ । ન ચ તેન વિરોધિતયેદમ્ આચરિતમ્, કિન્તુ મયિ પ્રેમ-સ્થેમ-સંહિતસ્ય તસ્ય વ્રજ-હિતસ્ય સમ્પ્રતિ મદ્-વૈભવં પ્રતિ વિશેષ-વીક્ષા-પ્રતીક્ષા જાતેત્ય્ એવમ્ એવાચરિતમ્ । યત એવ ખલુ માયા-વૈભવતસ્ તદ્ અનન્ય-સ્થાન-સ્થિતં-મન્યમ્ એવાન્યત્ર વન્ય-ભૂમાવ્ આકૃષ્ય પુનસ્ તત્રૈવ પુલિને પ્રતિકૃષ્ય તત્-તદ્-વૃન્દમ્ અનેનાગોપાયિ, તતો ન વિરોધિ-બુદ્ધિર્ અસૌ । વિરોધિષુ મદ્-બુદ્ધિ-વીર્યયોર્
નિદ્રાગમેઽ પિ જાગરુકતા કલિતા । તતો વયં ભક્તે તસ્મિન્ નર્મ-કર્મઠતામ્ એવ ઘટયિષ્યામઃ । તત્ર ચ પ્રાયઃ શ્રીમત્-પિતૃ-ચરણાભિપ્રાય-મયતયા યા મમ યોગમાયા સાહાયકમ્ આયાતિ । યદિ તામ્ એવ સમ્પ્રતિ ચાવલમ્બેય, તદા સ્વયમ્ એવ તત્-તદ્-રૂપતાં લભેય । નાન્યદ્ ધિ મદ્-ધિતાનાં તેષાં સામ્યં ભજેદ્ ઇતિ-[33] યેન ચ શતાનન્દસ્ય વ્રજાનન્દસ્ય ચ મન્દતા-મન્દતાં વિન્દેત, તદ્ એવં ચિન્તયન્ન્ એવ, સહ-સુહૃલ્-લોક-શોકં ચિન્તયામાસ, હન્ત, હન્ત, કથં તાન્ માં વિના તાન્તાન્ વિના સમયં ગમયિષ્યામિ? ઇતિ । તતશ્ ચ,
યસ્ય યસ્ય ચ શુચા ગુણ-રૂપં
ચિન્તયન્ન્ અભજત સ્વતયાથ ।
તસ્ય સુષ્ઠુ ધુત-ભેદતયાઽસૌ
જજ્ઞિવાન્ પ્રયતનં વ્યતિરિચ્ય

[સ્વાગતા]
[34] ઇતિ તથાનુસન્ધાય સ્વતસ્ તત્-તદ્-બાલવત્સાદિ-રૂપાણિ સન્ધાય સર્વ-સમાધાન-નિર્બન્ધાય દિનાન્તરવદ્ એવ વ્રજાગમન-દેવનેન ગેહં ગેહં પ્રવેશમ્ આસીનસ્ તાં સન્ધ્યામ્ અબન્ધ્યાં ચકાર । [35] તન્-માતરસ્ તુ દિનાન્તરાદ્ અપ્ય્ અન્તરઙ્ગતરમ્ આનન્દં વિન્દન્તિ સ્મ । તથા હિ,
સુતે ગોપેશ્વર્યા નિજ-નિજ-સુત-પ્રત્યય-મુદા
તથા તન્-મિત્રત્વ-સ્ફુરણ-સુખ-લક્ષ્મ્યા દ્વિ-ગુણિતમ્ ।
પુરાવદ્ વાત્સલ્યં વ્રજ-પુર-પુરન્ધ્રીર્ વિદધતીસ્
તદીયા સંસિદ્ધિર્ યદ્ અધિનુત તદ્ ભાતિ તદ્ ઇવ

[શિખરિણી]
યદ્યપ્ય્ એક-સ્વરૂપા વ્રજ-નૃપતિ-સુતસ્યાપરે બાલ-વત્સા
જાતાસ્ તર્હ્ય્ અપ્ય્ અમી તત્-પ્રતિમ-પદમ્ અધુસ્ તત્ર નેત્ય્ એવ યુક્તમ્ ।
તદ્-રૂપં તદ્-ગુણાલિસ્ તદ્-અમિત-વિહૃતિશ્ ચાશ્રયઃ ખલ્વ્ અમીષાં
તસ્યાપિ સ્વસ્ય ચિત્ર-સ્થિતિ-કૃદ્ ઇતિ યતસ્ તત્ર તત્રાભ્યધાયિ

[સ્રગ્ધરા]
[36] તદ્ એવં હાન-પ્રાયસ્ય તસ્ય હાયનસ્ય પૂરણાય પઞ્ચષાણ્ય્ અહાનિ યદા હીનાનિ, તદા તુ કૃષ્ણ-વિષયક-સ્નેહ-જાતીય-સ્નેહમ્ અનુ સ્વ-પર-તત્-પરતાયાસ્ તેષુ બાલાદિષુ સમ્યગ્ અવગમ્યમાનતયા રામોઽ પિ વિસ્મિત્ય તેન સહ પ્રશ્નોત્તરે વિનિમિત્ય વિનિશ્ચિત્ય ચ સ્થિતવાન્, કિન્તુ તેષાં સખીનામ્ અખિલાનાં વિપ્રલમ્ભ-લમ્ભિત-કષ્ટેન નિજાનુજે રુષ્ટતયા પઞ્ચષાણ્ય્ અહાનિ તેન સહ વનં નાજિઘાય ।
બ્રહ્મા તુ તત્ર ગુપ્તમ્ આગતઃ શ્રી-કૃષ્ણેન તર્ક્યતે સ્મ, યથા-
યસ્માદ્ એતિ પરૈતિ પશ્યતિ પુરઃ પશ્ચાત્ તથા પાર્શ્વતઃ
સ્વાત્માનં પરિતઃ સ્તૃણોત્ય્ અનુપદં સમ્ભ્રામ્યતિ ભ્રામ્યતિ ।
લોપ્ત્રા લોપ્ત્રસ-વત્સ-વત્સપ-ગણં સન્દિગ્ધમ્ આલોકતે
તસ્માન્ મે પ્રતિભાત્ય્ અસાવ્ અનુદિશં વક્ત્રં દધત્ સ્તેનકઃ

[શાર્દૂલ]
[37] અથ બ્રહ્મા તેષામ્ અર્વાચીનાનાં પ્રાચીનાનાં ચ બાલાદીનાં રૂપાદિભિઃ પરસ્પરમ્ અભેદમ્ આકલય્ય ચેતસાશ્ચર્યમ્ આચર્ય ચાર્વાચઃ પરિવિન્દન્, સર્વતોઽ પ્ય્ અતિદૃષ્ટ-મહિષ્ઠતા-ભૂયિષ્ઠાન્ દૃષ્ટવાન્ । [38] બ્રહ્માણં પશ્યતિ શ્રીદામાદિ-મિત્રે તુ સ્વ-મિત્રાણામ્ એવાનયનેચ્છા જાતેતિ યદૃચ્છયા તદ્-અન્વેષણાવસ્થા પ્રાદુર્ભૂતા, સામ્પ્રતિકાશ્ ચાન્તર્ભૂતાઃ ।
[39] તદ્ એવં નાના-વૈભવમ્ અનુભવતઃ કમલ-ભવસ્ય ત્રપ્તતયાનુતપ્તતયા ચ યા રચિતાવાચીનતા, સા સ્વયં પ્રણામાય પરિણમતિ સ્મ । તત્ર ચ,
એકમ્ એકમ્ અધઃ કૃત્વા મુખં તત્ર ચતુર્મુખઃ ।
નમન્ન્ અન્ય-મુખસ્યોર્ધ્વી-ભાવાત્ પૂર્તિં જગામ ન

[અનુષ્ટુભ્]
યદ્યપિ ન નમન્ મુમુદે વિધિર્ એકાસ્યાનવાગ્-ભાવાત્ ।
તદપિ હરેર્ મુખચન્દ્રા-લોકાલોપાન્ મુદં લેભે

[ઉપગીતિ]
[40] અથાપકૃષ્ટં-મન્યઃ સન્ન્ અનન્ય-ગતિતયા સુમેધા વેધાઃ સ્તવકેનેવ સ્તવકેનેષ્ટવાંશ્ ચ કૃષ્ણમ્ । યત્ર ચ ચતુર્ભિર્ વક્ત્રૈર્ આનુવાન ઇવ નુવન્ન્ અસૌ સર્વ-મહાન્ અપિ યત્ કિઞ્ચિદ્ ગોકુલાનુગતાનુગતિમ્ એવ પ્રતિ નિજાનુમતિમ્ આતતાન । યથા ચાહ સ્મ-
તદ્ ભૂરિ ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમપ્ય્ અટવ્યાં
યદ્ ગોકુલેઽ પિ કતમાઙ્ઘ્રિ-રજોઽ ભિષેકમ્ ।
યજ્-જીવિતં તુ નિખિલં ભગવાન્ મુકુન્દસ્
ત્વ્ અદ્યાપિ યત્-પદ-રજઃ શ્રુતિ-મૃગ્યમ્ એવ ॥[ભ્પ્ 10.14.34] ઇતિ ।
[41] તદ્ એવં વ્રજ-મહિ-મહિમ-કર-કર-નિકર-જડી-ભૂતા વયં નોપપત્તિ-પ્રત્યાસત્તિં લભામહ ઇત્ય્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણ ।
[42] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-શ્રીમદ્-વ્રજ-યુવરાજેન તત્ર કિમ્ ઉક્તમ્?
[43] મધુકણ્ઠઃ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-ન કિમ્ અપિ, કિન્તુ તત્ર સ્તુતિ-સમયે તાવત્ ।
ગોવિન્દઃ સ્મિતમ્ અતનોત્ સ્તુવાનમ્ એનમ્
દૃષ્ટ્વા યત્ કિમ્ અપિ દદર્શ તત્ર ચિત્રમ્ ।
એકસ્મિન્ વદતિ ચતુર્મુખે હિ તસ્મિંશ્
ચત્વારો દધતિ રુતીર્ ઇતિ ભ્રમઃ સ્યાત્

[પ્રહર્ષિણી]
[44] સ્તુત્ય્-ઉત્તર-કાલતસ્ તુ,
વયં ગોપાશ્ ચાર્થવન્તો બ્રહ્મા ચ ત્વમ્ અનર્થવાન્ ।
બ્રૂમસ્ ત્વાં કિમ્ ઇતીવાયમ્ અવદન્ સ્મિતમ્ આતનોત્

[અનુષ્ટુભ્]
[45] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-પરિસેધત્ય્ અપિ વેધસિ કિં કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્?
[46] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-સ્તવ-પર્યાવસાને ખલુ નિજ-રૂપ-રૂપતયા સર્વ-પર્યાપ્તિમદ્ભિર્ અપિ પશ્ચાદ્ આવિર્ભૂતવદ્ભિર્ બાલાદિભિઃ પરિતોષ-પોષમ્ અમન્યમાનઃ સ ધન્યઃ સ્વજન-પ્રેમ-જિતઃ શ્રીમાન્ અજિતસ્ તાન્ વ્રજ-બાલાદીન્ એવાનેતું યદા વાઞ્છામ્ આનઞ્ચ, તદાઞ્જલિ-બન્ધ-વ્યઞ્જિતાં સઞ્જ્ઞામ્ અનુ સમનુજ્ઞાં યાચમાનં વિરિઞ્ચિં ખલ્વ્ એવં લમ્ભિત-તદ્-ઉપાલમ્ભ-નર્મ-સ્મિતમ્ અનુજ્ઞાપયામાસ-યદિ તત્ર-ભવતામ્ આજ્ઞા વિજ્ઞાયતે, તદા તાન્ પૂર્વમ્ એવાનુસંહિતાન્ સન્નિહિતાન્ આનયામિ ઇતિ ।
[47] તતશ્ ચ વિરિઞ્ચિઃ કિઞ્ચિન્ નમ્ર-નિટિલતા-ઘટિત-મુનિ-વ્રત-સુનિરૂપિત-નિજ-દુર્નીતિતયાનુજ્ઞાયાઃ કર્મ-કર્તૃત્વં વ્યક્તીકુર્વન્, ભક્તિ-ભરાસક્તિ-પૃક્તીકૃત-પુલક-સઙ્કુલતયા સ્વાપરાધ-મય-બાધા-વ્યકુલતયા ચ ત્રિઃ પરિક્રમ્ય બહુશઃ પ્રણમ્ય ચ નિજ-હર્મ્યમ્ એવ જગામ ।
[48] શ્રી-કૃષ્ણશ્ ચ મનસિ તસ્યાપરાધં મનાગ્ અપ્ય્ અનાગમયન્ન્ આગમયમાનઃ પ્રાગ્-દિષ્ટ-સદિષ્ટ-દ્વેષ-વેશ-ક્રિયાનતિક્રમિ-ક્રમતયાવસ્થિતાંસ્ તાન્ વત્સાંસ્ તત્-સદૃગ્-અવસ્થૈર્ વત્સ-પાલૈર્ મેલયામાસ । [49] તથૈવ હિ તેષાં કાલ-દેશ-વિપર્યયા પર્યાલોચનાય દ્રુહિણ-દેવેન સ્નેહ-દેહન્ય્ અનવદ્ય-વિદ્યેયમ્ ઉદ્ભાવિતા । એતદ્ એવોક્તમ્-
તતોઽ નુજ્ઞાપ્ય ભગવાન્ સ્વ-ભુવં પ્રાગ્-અવસ્થિતાન્ ।
વત્સાન્ પુલિનમ્ આનિન્યે યથા પૂર્વ-સખં સ્વકમ્ ॥[ભ્પ્ 10.14.42] ઇતિ ।
[50] અથ તે,
ઊચુશ્ ચ સુહૃદં કૃષ્ણં, સ્વાગતં તેઽ તિરંહસા ।
નૈકોઽ પ્ય્ અભોજિ કવલ, એહીતઃ સાધુ ભુજ્યતામ્ ॥
તતો હસન્ હૃષીકેશોઽ ભ્યવહૃત્ય સહાર્ભકૈઃ ।
દર્શયંશ્ ચર્માજગરં ન્યવર્તત વનાદ્ વ્રજમ્ ॥[ભ્પ્ 10.14.45-46] ઇતિ ।
[51] ચર્મ ચેદમ્ એતાવન્તં સમયં યથાવદ્ એવ યોગમાયયાન્તર્ધાપિતમ્ ઇતિ ગમ્યમ્ ।
[52] તતશ્ ચ સંવત્સર-પ્રસર-વત્સ-વત્સપાલ-બાલ-વિરહ-વિરહાન્ મહતાનન્દેન મહિતસ્ તૈર્ એવ સહિતઃ સંહિત-સમ્પદ્-વ્રજં વ્રજં પ્રવિશન્, તત્-તદ્-ઉન્મર્યાદ-વત્સ-પરાવર્તનાય નિદિશન્, પૂર્વ-પૂર્વતોઽ પ્ય્ અપૂર્વં પર્વ પર્વતિ સ્મ । તથા હ્ય્ ઉક્તમ્-
બર્હ-પ્રસૂન-વન-ધાતુ-વિચિત્રિતાઙ્ગઃ
પ્રોદ્દામ-વેણુ-દલ-શૃઙ્ગ-રવોત્સવાઢ્યઃ ।
વત્સાન્ ગૃણન્ન્ અનુગ-ગીત-પવિત્ર-કીર્તિર્
ગોપી-દૃગ્-ઉત્સવ-દૃશિઃ પ્રવિવેશ ગોષ્ઠમ્ ॥[ભ્પ્ 10.14.47] ઇતિ ।
[53] તતશ્ ચ પિતૃ-સમ્બન્ધિભિર્ નન્દ-સૂનુર્ ઇતિ માતૃ-સમ્બન્ધિભિર્ યશોદા-સૂનુર્ ઇતિ તસ્ય નામાનૂદ્ય, સદ્ય એવ સિદ્ધમ્ ઇતિ ચિરન્તનમ્ અપિ તચ્-ચરિતં જગે । તદ્ યથા-
નન્દ-તનૂજનુર્ અદ્ય વ્યાલમ્ । હતવાન્ હૃતવાન્ અસ્મત્-કાલમ્ ॥ઇતિ ધ્રુ ॥
અદ્ય યશોદા-સૂનુર્ વ્યાલમ્ । હતવાન્ હૃતવાન્ અસ્મત્-કાલમ્ ॥ઇતિ વા ॥
ઓષ્ઠાધરમ્ ઇહ જલદ-તટાલિઃ । દમ્ભાવલિર્ અપિ દન્તક-પાલિઃ ॥
શ્વાસ-ભરઃ ખરદાવજ-વાતઃ । જિહ્વા-યુગમ્ અપિ વર્ત્મ-નિપાતઃ ॥
ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષિતતમ-વિવિધાઙ્ગાન્ । વ્યતિહાસાન્ આચરતઃ સાઙ્ગાન્ ॥
અહિમ્ અન્વ્ અહિતાં કલ્પયમાનાન્ । ગિરિર્ ઇતિ તં વિશતઃ કૃત-માનાન્ ॥
તદ્-ઉદર-મધ્ય-કૃતાભ્યનુવેશાન્ । નિજ-વિરહાદિ-વિમૂર્ચ્છિત-વેશાન્ ॥
સ્નેહ-ભરાદ્ અથ સ્વેન સમેતાન્ । સ્વક-નેત્રામૃત-વૃષ્ટિ-સચેતાન્ ॥
તસ્માદ્ બહિર્ અથ નિષ્કાસિતવાન્ । પુનર્ ઇહ નિખિલં બત દર્શિતવાન્ ॥
પ્રાણાદ્ અધિકઃ સોઽ યં પ્રાણાન્ । રક્ષન્ન્ અસ્માન્ કુરુતે ત્રાણાન્

[માત્રા-સમક]
[54] ઇતિ શ્રુત્વા ચ તે વ્રજસ્થાશ્ ચિન્તયામાસુઃ, સાધુ-ઘાતુકાનાં પાતુકાનામ્ આમીષાં કથમ્ ઇવ જાતુ કામાઃ સિધ્યેયુઃ? ઇતિ ।
[55] તદ્ એવં સિદ્ધે, સુખાનુબિદ્ધે તેષાં સમે સમાગમે પ્રાતસ્ તુ બૃહદ્-ભ્રાતરમ્ અનુગમ્ય પ્રણય-મય-રમ્ય-રોષમ્ અનુનીય દીયમાન-વિસ્મયતયા તાન્ આનીય તેન ચૈકત્ર પ્રણીય શ્રીવત્સ-વત્સઃ પૂર્વવદ્ એવ વત્સ-પાલનમ્ આરેભે ।
[56] અથ પુનર્ મધુકણ્ઠઃ સમાપનાય સ-વિસ્મયમ્ ઇવાહ સ્મ-
ઈદૃશસ્ તનયો જાતસ્ તવ ગોષ્ઠાધિનાયક ।
બ્રહ્માણ્ડ-ગ્રામણીર્ યસ્ય બ્રહ્માપિ ગ્રામણીર્ ઇવ