ઘેરણ્ડસંહિતા · અધ્યાય 3

મહામુદ્રા નભોમુદ્રા ઉડ્ડીયાનં જલંધરમ્
મૂલબન્ધં મહાબન્ધં મહાવેધશ્ ચ ખેચરી ॥

વિપરીતકરણી યોનિર્ વજ્રોલી શક્તિચાલની
તડાગી માણ્ડુકી મુદ્રા શાંભવી પઞ્ચધારણા ॥

અશ્વિની પાશિની કાકી માતઙ્ગી ચ ભુજંગિની
પઞ્ચવિંશતિમુદ્રાશ્ ચ સિદ્ધિદા ઇહ યોગિનામ્ ॥

મુદ્રાણાં પટલં દેવિ કથિતં તવ સંનિધૌ
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ સર્વસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥

ગોપનીયં પ્રયત્નેન ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્
પ્રીતિદં યોગિનાં ચૈવ દુર્લભં મરુતામ્ અપિ ॥

પાયુમૂલં વામગુલ્ફે સંપીડ્ય દૃઢયત્નતઃ
યામ્યપાદં પ્રસાર્યાથ કરાભ્યાં ધૃતપદાઙ્ગુલિઃ ॥

કણ્ઠસંકોચનં કૃત્વા ભ્રુવોર્ મધ્યે નિરીક્ષયેત્
પૂરકૈર્ વાયું સંપૂર્ય મહામુદ્રા નિગદ્યતે ॥

વલિતં પલિતં ચૈવ જરાં મૃત્યું નિવારયેત્
ક્ષયકાસં ગુદાવર્તં પ્લીહાજીર્ણં જ્વરં તથા
નાશયેત્ સર્વરોગાંશ્ ચ મહામુદ્રાભિસેવનાત્ ॥

યત્ર યત્ર સ્થિતો યોગી સર્વકાર્યેષુ સર્વદા
ઊર્ધ્વજિહ્વઃ સ્થિરો ભૂત્વા ધારયેત્ પવનં સદા
નભોમુદ્રા ભવેદ્ એષા યોગિનાં રોગનાશિની ॥

ઉદરે પશ્ચિમં તાનં નાભેર્ ઊર્ધ્વં તુ કારયેત્
ઉડ્ડીનં કુરુતે યસ્માદ્ અવિશ્રાન્તં મહાખગઃ
ઉડ્ડીયાનં ત્વ્ અસૌ બન્ધો મૃત્યુમાતંગકેસરી ॥

સમગ્રાદ્ બન્ધનાદ્ ધ્ય્ એતદ્ ઉડ્ડીયાનં વિશિષ્યતે
ઉડ્ડીયાને સમભ્યસ્તે મુક્તિઃ સ્વાભાવિકી ભવેત્ ॥

કણ્ઠસંકોચનં કૃત્વા ચિબુકં હૃદયે ન્યસેત્
જાલંધરે કૃતે બન્ધે ષોડશાધારબન્ધનમ્
જાલંધરમહામુદ્રા મૃત્યોશ્ ચ ક્ષયકારિણી ॥

સિદ્ધં જાલંધરં બન્ધં યોગિનાં સિદ્ધિદાયકમ્
ષણ્માસમ્ અભ્યસેદ્ યો હિ સ સિદ્ધો નાત્ર સંશયઃ ॥

પાર્ષ્ણિના વામપાદસ્ય યોનિમ્ આકુઞ્ચયેત્ તતઃ
નાભિગ્રન્થિં મેરુદણ્ડે સંપીડ્ય યત્નતઃ સુધીઃ ॥

મેઢ્રં દક્ષિણગુલ્ફેન દૃઢબન્ધં સમાચરેત્
નાભેર્ ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચાપિ તાનં કુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ
જરાવિનાશિની મુદ્રા મૂલબન્ધો નિગદ્યતે ॥

સંસારસાગરં તર્તુમ્ અભિલષતિ યઃ પુમાન્
વિરલે સુગુપ્તો ભૂત્વા મુદ્રામ્ એતાં સમભ્યસેત્ ॥

અભ્યાસાદ્ બન્ધનસ્યાસ્ય મરુત્સિદ્ધિર્ ભવેદ્ ધ્રુવમ્
સાધયેદ્ યત્નતસ્ તર્હિ મૌની તુ વિજિતાલસઃ ॥

વામપાદસ્ય ગુલ્ફેન પાયુમૂલં નિરોધયેત્
દક્ષપાદેન તદ્ ગુલ્ફં સંપીડ્ય યત્નતઃ સુધીઃ ॥

શનૈઃ શનૈશ્ ચાલયેત્ પાર્ષ્ણિં યોનિમ્ આકુઞ્ચયેચ્ છનૈઃ
જાલંધરે ધારયેત્ પ્રાણં મહાબન્ધો નિગદ્યતે ॥

મહાબન્ધઃ પરો બન્ધો જરામરણનાશનઃ
પ્રસાદાદ્ અસ્ય બન્ધસ્ય સાધયેત્ સર્વવાઞ્છિતમ્ ॥

રૂપયૌવનલાવણ્યં નારીણાં પુરુષં વિના
મૂલબન્ધમહાબન્ધૌ મહાવેધં વિના તથા ॥

મહાબન્ધં સમાસાદ્ય ઉડ્ડાનકુમ્ભકં ચરેત્
મહાવેધઃ સમાખ્યાતો યોગિનાં સિદ્ધિદાયકઃ ॥

મહાબન્ધમૂલબન્ધૌ મહાવેધસમન્વિતૌ
પ્રત્યહં કુરુતે યસ્ તુ સ યોગી યોગવિત્તમઃ ॥

ન મૃત્યુતો ભયં તસ્ય ન જરા તસ્ય વિદ્યતે
ગોપનીયઃ પ્રયત્નેન વેધો યં યોગિપુંગવૈઃ ॥

જિહ્વાધો નાડીં સંછિત્ય રસનાં ચાલયેત્ સદા
દોહયેન્ નવનીતેન લૌહયન્ત્રેણ કર્ષયેત્ ॥

એવં નિત્યં સમભ્યાસાલ્ લમ્બિકા દીર્ઘતાં વ્રજેત્
યાવદ્ ગચ્છેદ્ ભ્રુવોર્ મધ્યે તદા સિધ્યતિ ખેચરી ॥

રસનાં તાલુમધ્યે તુ શનૈઃ શનૈઃ પ્રવેશયેત્
કપાલકુહરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા
ભ્રુવોર્ મધ્યે ગતા દૃષ્ટિર્ મુદ્રા ભવતિ ખેચરી ॥

ન ચ મૂર્ચ્છા ક્ષુધા તૃષ્ણા નૈવાલસ્યં પ્રજાયતે
ન ચ રોગો જરા મૃત્યુર્ દેવદેહં પ્રપદ્યતે ॥

ન ચાગ્નિર્ દહતે ગાત્રં ન શોષયતિ મારુતઃ
ન દેહં ક્લેદયન્ત્ય્ આપો દંશયેન્ ન ભુજંગમઃ ॥

લાવણ્યં ચ ભવેદ્ ગાત્રે સમાધિર્ જાયતે ધ્રુવમ્
કપાલવક્ત્રસંયોગે રસના રસમ્ આપ્નુયાત્ ॥

નાનાવિધિસમુદ્ભૂતમ્ આનન્દં ચ દિને દિને
આદૌ લવણક્ષારં ચ તતસ્ તિક્તકષાયકમ્ ॥

નવનીતં ઘૃતં ક્ષીરં દધિતક્રમધૂનિ ચ
દ્રાક્ષારસં ચ પીયૂષં જાયતે રસનોદકમ્ ॥

નાભિમૂલે વસેત્ સૂર્યસ્ તાલુમૂલે ચ ચન્દ્રમાઃ
અમૃતં ગ્રસતે સૂર્યસ્ તતો મૃત્યુવશો નરઃ ॥

ઊર્ધ્વં ચ યોજયેત્ સૂર્યં ચન્દ્રં ચ અધ આનયેત્
વિપરીતકરી મુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ॥

ભૂમૌ શિરશ્ ચ સંસ્થાપ્ય કરયુગ્મં સમાહિતઃ
ઊર્ધ્વપાદઃ સ્થિરો ભૂત્વા વિપરીતકરી મતા ॥

મુદ્રેયં સાધયેન્ નિત્યં જરાં મૃત્યું ચ નાશયેત્
સ સિદ્ધઃ સર્વલોકેષુ પ્રલયે ઽપિ ન સીદતિ ॥

સિદ્ધાસનં સમાસાદ્ય કર્ણાક્ષિનાસિકામુખમ્
અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીમધ્યા નામાદિભિશ્ ચ ધારયેત્ ॥

કાકીભિઃ પ્રાણં સંકૃષ્ય અપાને યોજયેત્ તતઃ
ષટ્ ચક્રાણિ ક્રમાદ્ ધૃત્વા હુંહંસમનુના સુધીઃ ॥

ચૈતન્યમ્ આનયેદ્ દેવીં નિદ્રિતા યા ભુજંગિની
જીવેન સહિતાં શક્તિં સમુત્થાપ્ય પરામ્બુજે ॥

શક્તિમયં સ્વયં ભૂત્વા પરં શિવેન સંગમમ્
નાનાસુખં વિહારં ચ ચિન્તયેત્ પરમં સુખમ્ ॥

શિવશક્તિસમાયોગાદ્ એકાન્તં ભુવિ ભાવયેત્
આનન્દમાનસો ભૂત્વા અહં બ્રહ્મેતિ સંભવેત્ ॥

યોનિમુદ્રા પરા ગોપ્યા દેવાનામ્ અપિ દુર્લભા
સકૃત્તદ્ભાવસંસિદ્ધઃ સમાધિસ્થઃ સ એવ હિ ॥

બ્રહ્મહા ભ્રૂણહા ચૈવ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ
એતૈઃ પાપૈર્ ન લિપ્યતે યોનિમુદ્રાનિબન્ધનાત્ ॥

યાનિ પાપાનિ ઘોરાણિ ઉપપાપાનિ યાનિ ચ
તાનિ સર્વાણિ નશ્યન્તિ યોનિમુદ્રાનિબન્ધનાત્
તસ્માદ્ અભ્યસનં કુર્યાદ્ યદિ મુક્તિં સમિચ્છતિ ॥

ધરામ્ અવષ્ટભ્ય કરદ્વયાભ્યામ્ $
ઊર્ધ્વં ક્ષિપેત્ પાદયુગં શિરઃ ખે &
શક્તિપ્રબોધાય ચિરજીવનાય %
વજ્રોલિમુદ્રાં મુનયો વદન્તિ ॥

અયં યોગો યોગશ્રેષ્ઠો યોગિનાં મુક્તિકારણમ્
અયં હિતપ્રદો યોગો યોગિનાં સિદ્ધિદાયકઃ ॥

એતદ્ યોગપ્રસાદેન બિન્દુસિદ્ધિર્ ભવેદ્ ધ્રુવમ્
સિદ્ધે બિન્દૌ મહાયત્ને કિં ન સિધ્યતિ ભૂતલે ॥

ભોગેન મહતા યુક્તો યદિ મુદ્રાં સમાચરેત્
તથાપિ સકલા સિદ્ધિસ્ તસ્ય ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

મૂલાધારે આત્મશક્તિઃ કુણ્ડલી પરદેવતા
શયિતા ભુજગાકારા સાર્ધત્રિવલયાન્વિતા ॥

યાવત્ સા નિદ્રિતા દેહે તાવજ્ જીવઃ પશુર્ યથા
જ્ઞાનં ન જાયતે તાવત્ કોટિયોગં સમભ્યસેત્ ॥

ઉદ્ઘાટયેત્ કવાટં ચ યથા કુઞ્ચિકયા હઠાત્
કુણ્ડલિન્યાઃ પ્રબોધેન બ્રહ્મદ્વારં વિભેદયેત્ ॥

નાભિં બૃહદ્વેષ્ટનં ચ ન ચ નગ્નં બહિઃ સ્થિતમ્
ગોપનીયગૃહે સ્થિત્વા શક્તિચાલનમ્ અભ્યસેત્ ॥

વિતસ્તિપ્રમિતં દીર્ઘં વિસ્તારે ચતુરઙ્ગુલમ્
મૃદુલં ધવલં સૂક્ષ્મ વેષ્ટનામ્બરલક્ષણમ્
એવમ્ અમ્બરમ્ ઉક્તં ચ કટિસૂત્રેણ યોજયેત્ ॥

ભાસ્મના ગાત્રસંલિપ્તં સિદ્ધાસનં સમાચરેત્
નાસાભ્યાં પ્રાણમ્ આકૃષ્ય અપાને યોજયેદ્ બલાત્ ॥

તાવદ્ આકુઞ્ચયેદ્ ગુહ્યં શનૈર્ અશ્વિનિમુદ્રયા
યાવદ્ ગચ્છેત્ સુષુમ્ણાયાં વાયુઃ પ્રકાશયેદ્ ધઠાત્ ॥

તાવદ્ વાયુપ્રભેદેન કુમ્ભિકા ચ ભુજંગિની
બદ્ધશ્વાસસ્ તતો ભૂત્વા ચ ઊર્ધ્વમાત્રં પ્રપદ્યતે
શબ્દદ્વયં ફલૈકં તુ યોનિમુદ્રાં ચ ચાલયેત્ ॥

વિના શક્તિચાલનેન યોનિમુદ્રા ન સિધ્યતિ
આદૌ ચાલનમ્ અભ્યસ્ય યોનિમુદ્રાં સમભ્યસેત્ ॥

ઇતિ તે કથિતં ચણ્ડ પ્રકારં શક્તિચાલનમ્
ગોપનીયં પ્રયત્નેન દિને દિને સમભ્યસેત્ ॥

મુદ્રેયં પરમા ગોપ્યા જરામરણનાશિની
તસ્માદ્ અભ્યસનં કાર્યં યોગિભિઃ સિદ્ધિકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥

નિત્યં યો ઽભ્યસતે યોગી સિદ્ધિસ્ તસ્ય કરે સ્થિતા
તસ્ય વિગ્રહસિદ્ધિઃ સ્યાદ્ રોગાણાં સંક્ષયો ભવેત્ ॥

ઉદરે પશ્ચિમં તાનં કૃત્વા ચ તડાગાકૃતિ
તડાગી સા પરા મુદ્રા જરામૃત્યુવિનાશિની ॥

મુખં સંમુદ્રિતં કૃત્વા જિહ્વામૂલં પ્રચાલયેત્
શનૈર્ ગ્રસેદ્ અમૃતં તન્ માણ્ડુકીં મુદ્રિકાં વિદુઃ ॥

વલિતં પલિતં નૈવ જાયતે નિત્યયૌવનમ્
ન કેશે જાયતે પાકો યઃ કુર્યાન્ નિત્ય માણ્ડુકીમ્ ॥

નેત્રાઞ્જનં સમાલોક્ય આત્મારામં નિરીક્ષયેત્
સા ભવેચ્ છાંભવી મુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ॥

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ સામાન્યગણિકા ઇવ
ઇયં તુ શાંભવી મુદ્રા ગુપ્તા કુલવધૂર્ ઇવ ॥

સ એવ આદિનાથશ્ ચ સ ચ નારાયણઃ સ્વયમ્
સ ચ બ્રહ્મા સૃષ્ટિકારી યો મુદ્રાં વેત્તિ શાંભવીમ્ ॥

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં સત્યમ્ ઉક્તં મહેશ્વર
શાંભવીં યો વિજાનીયાત્ સ ચ બ્રહ્મ ન ચાન્યથા ॥

કથિતા શાંભવી મુદ્રા શૃણુષ્વ પઞ્ચધારણામ્
ધારણાનિ સમાસાદ્ય કિં ન સિધ્યતિ ભૂતલે ॥

અનેન નરદેહેન સ્વર્ગેષુ ગમનાગમમ્
મનોગતિર્ ભવેત્ તસ્ય ખેચરત્વં ન ચાન્યથા ॥

યત્ તત્ત્વં હરિતાલદેશરચિતં ભૌમં લકારાન્વિતં $
વેદાસ્રં કમલાસનેન સહિતં કૃત્વા હૃદિ સ્થાયિનમ્ &
પ્રાણં તત્ર વિનીય પઞ્ચઘટિકાશ્ ચિત્તાન્વિતં ધારયેદ્ %
એષા સ્તમ્ભકરી સદા ક્ષિતિજયં કુર્યાદ્ અધોધારણા ॥

પાર્થિવીધારણામુદ્રાં યઃ કરોતિ ચ નિત્યશઃ
મૃત્યુંજયઃ સ્વયં સો ઽપિ સ સિદ્ધો વિચરેદ્ ભુવિ ॥

શઙ્ખેન્દુપ્રતિમં ચ કુન્દધવલં તત્ત્વં કિલાલં શુભં $
તત્ પીયૂષવકારબીજસહિતં યુક્તં સદા વિષ્ણુના &
પ્રાણં તત્ર વિનીય પઞ્ચઘટિકાશ્ ચિત્તાન્વિતં ધારયેદ્ %
એષા દુઃસહતાપપાપહરિણી સ્યાદ્ આમ્ભસી ધારણા ॥

આમ્ભસીં પરમાં મુદ્રાં યો જાનાતિ સ યોગવિત્
જલે ચ ગભીરે ઘોરે મરણં તસ્ય નો ભવેત્ ॥

ઇયં તુ પરમા મુદ્રા ગોપનીયા પ્રયત્નતઃ
પ્રકાશાત્ સિદ્ધિહાનિઃ સ્યાત્ સત્યં વચ્મિ ચ તત્ત્વતઃ ॥

યન્ નાભિસ્થિતમ્ ઇન્દ્ર=ગોપસદૃશં બીજત્રિકોણાન્વિતં $
તત્ત્વં તેજમયં પ્રદીપ્તમ્ અરુણં રુદ્રેણ યત્ સિદ્ધિદમ્ &
પ્રાણં તત્ર વિનીય પઞ્ચઘટિકાશ્ ચિત્તાન્વિતં ધારયેદ્ %
એષા કાલગભીરભીતિહરણી વૈશ્વાનરી ધારણા ॥

પ્રદીપ્તે જ્વલિતે વહ્નૌ યદિ પતતિ સાધકઃ
એતન્મુદ્રાપ્રસાદેન સ જીવતિ ન મૃત્યુભાક્ ॥

યદ્ ભિન્નાઞ્જનપુઞ્જસંનિભમ્ ઇદં ધૂમ્રાવભાસં પરં $
તત્ત્વં સત્ત્વમયં યકારસહિતં યત્રેશ્વરો દેવતા &
પ્રાણં તત્ર વિનીય પઞ્ચઘટિકાશ્ ચિત્તાન્વિતં ધારયેદ્ %
એષા ખે ગમનં કરોતિ યમિનાં સ્યાદ્ વાયવી ધારણા ॥

ઇયં તુ પરમા મુદ્રા જરામૃત્યુવિનાશિની
વાયુના મ્રિયતે નાપિ ખે ચ ગતિપ્રદાયિની ॥

શઠાય ભક્તિહીનાય ન દેયા યસ્ય કસ્યચિત્
દત્તે ચ સિદ્ધિહાનિઃ સ્યાત્ સત્યં વચ્મિ ચ ચણ્ડ તે ॥

યત્ સિન્ધૌ વરશુદ્ધવારિસદૃશં વ્યોમં પરં ભાસિતં $
તત્ત્વં દેવસદાશિવેન સહિતં બીજં હકારાન્વિતમ્ &
પ્રાણં તત્ર વિનીય પઞ્ચઘટિકાશ્ ચિત્તાન્વિતં ધારયેદ્ %
એષા મોક્ષકવાટભેદનકરી તુ સ્યાન્ નભોધારણા ॥

આકાશીધારણાં મુદ્રાં યો વેત્તિ સ ચ યોગવિત્
ન મૃત્યુર્ જાયતે તસ્ય પ્રલયે નાવસીદતિ ॥

આકુઞ્ચયેદ્ ગુદદ્વારં પ્રકાશયેત્ પુનઃ પુનઃ
સા ભવેદ્ અશ્વિની મુદ્રા શક્તિપ્રબોધકારિણી ॥

અશ્વિની પરમા મુદ્રા ગુહ્યરોગવિનાશિની
બલપુષ્ટિકરી ચૈવ અકાલમરણં હરેત્ ॥

કણ્ઠપૃષ્ટે ક્ષિપેત્ પાદૌ પાશવદ્ દૃઢબન્ધનમ્
સા એવ પાશિની મુદ્રા શક્તિપ્રબોધકારિણી ॥

પાશિની મહતી મુદ્રા બલપુષ્ટિવિધાયિની
સાધનીયા પ્રયત્નેન સાધકૈઃ સિદ્ધિકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥

કાકચઞ્ચુવદ્ આસ્યેન પિબેદ્ વાયું શનૈઃ શનૈઃ
કાકી મુદ્રા ભવેદ્ એષા સર્વરોગવિનાશિની ॥

કાકીમુદ્રા પરા મુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા
અસ્યાઃ પ્રસાદમાત્રેણ ન રોગી કાકવદ્ ભવેત્ ॥

કણ્ઠમગ્નજલે સ્થિત્વા નાસાભ્યાં જલમ્ આહરેત્
મુખાન્ નિર્ગમયેત્ પશ્ચાત્ પુનર્ વક્ત્રેણ ચાહરેત્ ॥

નાસાભ્યાં રેચયેત્ પશ્ચાત્ કુર્યાદ્ એવં પુનઃ પુનઃ
માતઙ્ગિની પરા મુદ્રા જરામૃત્યુવિનાશિની ॥

વિરલે નિર્જને દેશે સ્થિત્વા ચૈકાગ્રમાનસઃ
કુર્યાન્ માતઙ્ગિનીં મુદ્રાં માતઙ્ગ ઇવ જાયતે ॥

યત્ર યત્ર સ્થિતો યોગી સુખમ્ અત્યન્તમ્ અશ્નુતે
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સાધયેન્ મુદ્રિકાં પરામ્ ॥

વક્ત્રં કિંચિત્સુપ્રસાર્ય ચાલિનં ગલયા પિબેત્
સા ભવેદ્ ભુજગી મુદ્રા જરામૃત્યુવિનાશિની ॥

યાવચ્ ચ ઉદરે રોગમ્ અજીર્ણાદિ વિશેષતઃ
તત્ સર્વં નાશયેદ્ આશુ યત્ર મુદ્રા ભુજંગિની ॥

ઇદં તુ મુદ્રાપટલં કથિતં ચણ્ડ તે શુભમ્
વલ્લભં સર્વસિદ્ધાનાં જરામરણનાશનમ્ ॥

શઠાય ભક્તિહીનાય ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્
ગોપનીયં પ્રયત્નેન દુર્લભં મરુતામ્ અપિ ॥

ઋજવે શાન્તચિત્તાય ગુરુભક્તિપરાય ચ
કુલીનાય પ્રદાતવ્યં ભોગમુક્તિપ્રદાયકમ્ ॥

મુદ્રાણાં પટલં હ્ય્ એતત્ સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્
નિત્યમ્ અભ્યાસશીલસ્ય જઠરાગ્નિવિવર્ધનમ્ ॥

ન તસ્ય જાયતે મૃત્યુર્ નાસ્ય જરાદિકં તથા
નાગ્નિજલભયં તસ્ય વાયોર્ અપિ કુતો ભયમ્ ॥

કાસઃ શ્વાસઃ પ્લીહા કુષ્ઠં શ્લેષ્મરોગાશ્ ચ વિંશતિઃ
મુદ્રાણાં સાધનાચ્ ચૈવ વિનશ્યન્તિ ન સંશયઃ ॥

બહુના કિમ્ ઇહોક્તેન સારં વચ્મિ ચ ચણ્ડ તે
નાસ્તિ મુદ્રાસમં કિંચિત્ સિદ્ધિદં ક્ષિતિમણ્ડલે ॥