ઘટકર્પરકાવ્ય (ટીકા સહિત) · શ્લોક 21-21

ભાવાનુરક્તલલનાસુરતૈઃ શપેયમ્ આલભ્ય ચામ્બુ તૃષિતઃ કરકોશપેયમ્ ।
જીયેય યેન કવિના યમકૈઃ પરેણ તસ્મૈ વહેયમ્ ઉદકં ઘટકર્પરેણ

કવિના ઔદ્ધત્યપ્રકટનાય સહૃદયજનમાનસરઞ્જનાય પ્રતિજ્ઞા ઇયમ્ ઉપનિબધ્યતે । સઞ્જાતપિપાસઃ કરકોશેન હસ્તસમ્પુટેન પેયં પાનાર્હં તાવદ્ અવસરપ્રાપ્તમ્ અપિ જલમ્ અત્યન્તાભિલાષૌત્સુક્યપાત્રમ્ અદ્રોહયોગ્યમ્ અપિ પ્રત્યુત આલભ્ય દ્રુગ્ધ્વા સહજપ્રેમપ્રણયિનીસમ્ભોગરસૈશ્ ચ શપેયમ્ । અત્ર શરીરસ્પર્શનાખ્યસ્ય ઉપાલમ્ભસ્ય ન અતીવ સ્પષ્ટતેતિ "શપ ઉપલામ્ભને" (વા-911) ઇતિ આત્મનેપદાભાવઃ । યેન પરેણ કવિના યમકૈર્ જીયેય, તસ્મૈ ઘટકર્પરેણ જલં વહેયમ્ । કર્પરશબ્દેન સાતિશયક્લેશસમુદ્વહત્વમ્ આત્મનિ ઉચ્યતે । અત્ર ચ યમકાનાં વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારરસાતિશયવિઘ્નભૂતાનામ્ અપિ મયા તથા અપૃથગ્યત્નનિર્વર્ત્યતયા નિબન્ધઃ કૃતઃ, યેન પ્રત્યુત રસપરિપોષકવિશિષ્ટવ્યાખ્યાભિધાયિપદપરમ્પરાલાભો યમકૈઃ સમ્પન્નઃ । તદ્ ઉક્તં
"રસાક્ષિપ્તતયા યસ્ય બન્ધઃ શક્યક્રિયો ભવેત્ ।
અપૃથગ્યત્નનિર્વર્ત્યઃ સો ઽલઙ્કારો ધ્વનૌ મતઃ ॥ (ધ્વ્- 2.16) ॥"
ઇતિ । એતયા ચ પ્રતિજ્ઞયા એતત્ પરિહૃતં
"ધ્વન્યાત્મભૂતે શૃઙ્ગારે યમકાદિનિબન્ધનમ્ ।
શક્તાવ્ અપિ પ્રમાદિત્વં વિપ્રલમ્ભે વિશેષતઃ ॥ (ધ્વ્- 2.15) ॥"
ઇતિ । ન હિ ઇયં રાજાજ્ઞા, અપિ તુ રસબન્ધવિઘ્નકારિત્વપ્રમાદઃ પરિહાર્યઃ । અત્ર ચ પ્રત્યુત આત્મપરિપોષકત્વમ્ એવ ઉક્તેન પ્રકારેણ યમકાનામ્ ઇતિ । કવીનાં શક્તિર્ એવ બલીયસી, સા એવ લોકોત્તરા વ્યુત્પત્તિર્ ઇતિ અભિધીયતે; ન તુ અન્યા કવિશક્તેર્ વ્યુત્પત્તિર્ નામ કાચિત્ । યદ્ ઉક્તં મયા એવ રૌરવે વિચારે
"ન વૈ દોષા દોષા ન ચ ખલુ ગુણા એવ ચ ગુણા
નિબન્ધુઃ સ્વાતન્ત્ર્યં સપદિ ગુણદોષાન્ વિભજતે ।
ઇયં સા વૈદગ્ધી પ્રકૃતિમધુરા તસ્ય સુકવેર્
યદ્ અત્રોત્પાદાદ્ અપ્ય્ અતિસુભગભાવઃ પરિણતઃ ॥"
ઇતિ શિવમ્