ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.40

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીદૃ ધદૃપ્રેતકલ્પે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે સૂતકકાલાદિનિરૂપણં નામૈ કોનચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 40
તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ ।
ભગવન્બ્રાહ્મણાઃ કેચિદપમૃત્યુવશં ગતાઃ ।
કથં તેષાં ભવેન્માર્ગઃ કિં સ્થાનં કા ગતિર્ભવેત્

કિઞ્ચ યુક્તં ભવેત્તેષાં વિધાનં વાપિ કીદૃશમ્ ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ બ્રૂહિ મે મધુસૂદન

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
પ્રેતીભૂતાદ્વિજાતીનાં સમ્ભૂતે મૃત્યુવૈકૃતે ।
તેષાં માર્ગગતિસ્થાનં વિધાનં કથયામ્યહમ્

શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પરં ગોપ્યં જાતે દુર્મરણે સતિ ।
લઙ્ઘનૈર્યે મૃતા વિપ્રા દંષ્ટ્રિભિશ્ચાભિઘાતિતાઃ

કણ્ઠગ્રાહ વિમગ્નાનાં ક્ષીણાનાં તુણ્ડઘાતિનામ્ ।
વિષાગ્નિવૃષવિપ્રેભ્યો વિષૂચ્યા ચાત્મઘાતકાઃ

પતનોદ્વન્ધનજલૈર્મૃતાનાં શૃણુ સંસ્થિતિમ્ ।
યાન્તિ તે નરકેઘોરે યે ચ મ્લેચ્છાદિભિર્હતાઃ

શ્વશૃગાલાદિસંસ્પૃષ્ટા અદગ્ધાઃ કૃમિસંઙ્કુલાઃ ।
ઉલ્લઙ્ઘિતા મૃતા યે ચ મહારોગૈશ્ચ પીડિતાઃ

અભિસસ્તાસ્તથાવ્યઙ્ગા યે ચ પાપાન્નપોષિતાઃ ।
ચણ્ડાલાદુદકાત્સર્પાદ્બ્રાહ્મણાદ્વૈદ્યુતાગ્નિતઃ

દષ્ટ્રિભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચ વૃક્ષાદિપતનાન્મૃતાઃ ।
ઉદક્યામૂતકીશૂદ્રારજકીસઙ્ગદૂષિતાઃ

તેન પાપેન નરકાન્મુક્તાઃ પ્રેતત્વભાગિનઃ ।
ન તેષાં કારયેદ્દાહં સૂતકં નોદકક્રિયામ્

ન વિધાનં મૃતાદ્યં ચ ન કુર્યાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
તેષાં તાર્ક્ષ્ય પ્રકુર્વીત નારાયણબલિક્રિયામ્

સર્વલોકહિતાર્થાય શૃણુ પાપભયાપહામ્ ।
ષણ્માસં બ્રાહ્મણે દાહસ્ત્રિમાસં ક્ષત્ત્રિયે મતઃ

સાર્ધ માસં તુ વૈશ્યસ્ય સદ્યઃ શૂદ્રે વિધીયતે ।
ગઙ્ગાયાં યમુનાયાઞ્ચ નૈમિષે પુષ્કરે ઽથ ચ

તડાગે જલૂપૂર્ણે વા હ્રદે વા વિમલોદકે ।
વાપ્યાં કૂપે ગવાં ગોષ્ઠે ગૃહે વા પ્રતિમાલયે

કૃષ્ણાગ્રે કારયેદ્વિપ્ર બલિં નારાયણાહ્વયમ્ ।
પ્રેતાય તર્પણં કાર્યં મન્ત્રૈઃ પૌરાણવૈદિકૈઃ

સર્વૌષધ્યક્ષતૈર્મિશ્રૈર્વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય તર્પયેત્ ।
કાર્યં પુરુષસૂક્તેન મન્ત્રૈર્વા વૈષ્ણવૈરપિ

દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા પ્રેતં વિષ્ણુરિતિ સ્મરેત્ ।
અનાદિનિધનો દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

અવ્યયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રેતમોક્ષપ્રદો ભવેત્ ।
તર્પણસ્યાવસાને ચ વીતરાગો વિમત્સરઃ

જિતેન્દ્રિયમના ભૂત્વા શુચિપ્માન્ધર્મતત્પરઃ ।
દાનધર્મરતઃ શાન્તઃ પ્રણમ્ય વાગ્યતઃ શુચિઃ

યજમાનો ભબેત્તત્ર શુચિર્વન્ધુસમન્વિતઃ ।
ભક્ત્યા તત્ર પ્રકુર્વીત શ્રાદ્ધત્યેકાદશૈવ તુ

સર્વકર્મવિપાકેન એકૈકાગ્રે સમાહિતઃ ।
તોયવ્રીહિયવાન્ ષષ્ટ્યા ગોધૂમાંશ્ચ પ્રિયઙ્ગુકાન્

હવિષ્યાન્નં શુભં મુદ્રાં છત્રોષ્ણીષે ચ ચલેકમ્ ।
દાપયેત્સર્વસસ્યાનિ ક્ષીરક્ષૌદ્રયુતાનિ ચ

વસ્ત્રોપાનહસંયુક્તં દદ્યાદષ્ટવિધં પદમ્ ।
દાપયેત્સર્વવિપ્રેભ્યો ન કુર્યાત્પઙ્ક્તિબન્ધનમ્

ભૂમૌ સ્થિતેષુ પિણ્ડેષુ ગન્ધપુષ્પાક્ષતાન્વિતમ્ ।
શઙ્ખપાત્રે તથા તામ્રે તર્પણઞ્ચ પૃથક્પૃથક્

ધ્યાનધારણસંયુક્તો જાનુભ્યામવનિં ગતઃ ।
દાતવ્યં સર્વવિપ્રેભ્યો વેદશાસ્ત્રવિધાનતઃ

ઋચા વૈ દાપયેદર્ઘ્યમેકોદ્દિષ્ટે પૃથક્પૃથક્ ।
આપોદેવીર્મધુમતીરાદિપીઠે પ્રકલ્પિતમ્

ઉપયામગૃહીતો ઽસિ દ્વિતીયેર્ઽઘં નિવેદયેત્ ।
યેનાપાવકચક્ષુષા તૃતીયે ચ કસલ્પિતમ્

યે દેવાસશ્ચતુર્થે તુ સમુદ્રં ગચ્છ પઞ્ચમે ।
અગ્નિર્જ્યોતિ સ્તથા ષષ્ઠે હિરણ્યગર્ભઃ સપ્તમે

યમાય ત્વાષ્ટમે જ્ઞેયં યજ્જગ્રન્નવમે તથા ।
તશમે યાઃ ફલિનીતિ પિણ્ડે ચૈકાદશે તતઃ

ભદ્રં કર્ણેભિરિતિ ચ કુર્યાત્પિણ્ડવિસર્જનમ્ ।
કૃત્વૈકાદશદેવત્યં શ્રાદ્ધં કુર્યાત્પરે ઽહનિ

વિપ્રાનાવાહયેત્પઞ્ચ ચતુર્વેદવિશારદાન્ ।
વિદ્યાશીલગુણોપેતાન્સ્વ કીયાઞ્છીલસત્તમાન્ ।
અબ્યઙ્ગાન્સપ્રશસ્તાંશ્ચ ન ત્ વર્જ્યાન્કદાચન

વિષ્ણુઃ સ્વર્ણમયઃ કાર્યો રુદસ્તામ્રમયસ્તથા ।
બ્રહ્મા રૂપ્યમયસ્તદ્વદ્યમો લોહમયો ભવેત્

સીસકં તુ ભવેત્પ્રેતં ત્વથ વા દર્ભકં તથા ।
શન્નોદેવીતિ મન્ત્રેણ ગોવિન્દં પશ્ચિમે ન્યસેત્

અગ્ન આયાહીતિ રુદ્રમુત્તરત્રૈવ વિન્યસેત્ ।
અગ્નિમીળેતિ મન્ત્રેણ પૂર્વેણૈવ પ્રજાપતિમ્

ઇષેત્વોર્જોતિ મન્ત્રેણ દક્ષિણે સ્થાપયેદ્યમમ્ ।
મધ્યે મણ્ડલકં કૃત્વા સ્થાપ્યો દર્ભમયો નરઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રો યમઃ પ્રેતશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
પૃથક્કુમ્ભે તતઃ સ્થાપ્યાઃ પઞ્ચરત્નસમન્વિતાઃ

વસ્ત્રયજ્ઞોપવીતાનિ પૃથઙ્મુદ્રાપરાણિ ચ ।
જપં કર્યાત્પૃથક્તત્ર બ્રહ્માદૌ દેવતાસુ ચ

પઞ્ચ શ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત દેવતાનાં યથાવિધિ ।
જલધારાં તતો દદ્યત્પીઠેપીઠે પૃથક્પૃથક્

શઙ્ખે વા તામ્રપાત્રે વા અલાભે મૃન્મયે ઽપિ વા ।
તિલોદકં સમાદાય સર્વૌષધિસમન્વિતમ્

આસનોપાનહૌ ચ્છત્રં મુદ્રિકા ચ કમણ્ડલુઃ ।
ભાજનં ભાજનાધારં વસ્ત્રાણ્યષ્ટવિધં પદમ્

તામ્રપાત્રં તિલૈઃ પૂર્ણં સહિરણ્યં સદક્ષિણમ્ ।
દદ્યાદ્બ્રાહ્મણમુખ્યાય વિધિયુક્તં ખગેશ્વર

ઋગ્વેદપારગે દદ્યાજ્જાતસસ્યાં વસુન્ધરામ્ ।
યજુર્વેદમયે વિપ્રે ગાઞ્ચ દદ્યાત્પયસ્વિનીમ્

સામગાય શિવોદ્દેશાત્પ્રદદ્યાત્કલધૌતકમ્ ।
યમોદ્દેશાત્તિલાંલ્લોહં તતો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્

પશ્ચાત્પુત્તલકં કાર્યં સર્વૌષધિસમન્વિતમ્ ।
પલાશસ્ય ચ વૃન્તાનાં વિભાગં શૃણુ કાશ્યપ

કૃષ્ણાજિનં સમાસ્તીર્ય કુશૈશ્ચ પુરુષાકૃતિમ્ ।
શતત્રયેણ ષષ્ટ્યા ચ વૃન્તૈઃ પ્રોક્તો ઽસ્થિસઞ્ચયઃ

વિન્યસ્ય તાનિ વૃન્તાનિ અઙ્ગેષ્વેષુ પૃથક્પૃથક્ ।
ચત્વારિંશચ્છિરોદેશે ગ્રીવાયાં દશ વિન્યસેત્

વિંશત્યુરઃ સ્થલે દદ્યાદ્વિંશતિં જઠરે ઽપિ ચ ।
બાહુયુગ્મે શતં દદ્યાત્કટિ દેશે ચ વિંશતિમ્

ઊરુદ્વયે શતઞ્ચાપિ ત્રિંશજ્જઙ્ઘાદ્વયે ન્યસેત્ ।
દદ્યાચ્ચતુષ્ટયં શિશ્રે ષડ્ દદ્યાદ્ વૃષણદ્વયે ।
દશ પાદાઙ્ગુલીભાગે એવમસ્થીનિ વિન્યસેત્

નારિકેલં શિરઃ સ્થાને તુમ્બં દદ્યાચ્ચ તાલુકે ।
પઞ્ચરત્નં મુખે દદ્યાજ્જિહ્વાયાં કદલીફલમ્

અન્ત્રેષુ નાલકં દદ્યાદ્બાલકં પ્રાણ એવ ચ ।
વસાયીં મેદકં દદ્યાદ્ગોમૂત્રેણ તુ મૂત્રકમ્

ગન્ધકં ધાતવો દેયો હરિતાલં મનઃ શિલા ।
રેતઃ સ્થાને પારદઞ્ચ પુરીષે પિત્તલં તથા

મનઃ શિલાં તથા ગાત્રે તિલકલ્કઞ્ચ સન્ધિષુ ।
યવપિષ્ટં તથા માંસે મધુ વૈ ક્ષૌદ્રમેવ ચ

કેશેષુ વૈ વટજટાત્વચિ દદ્યાન્મૃગત્વચમ્ ।
કર્ણયોસ્તાલપત્ત્રઞ્ચ સ્તનયોશ્ચૈવ ગુઞ્જિકાઃ

નાસાયાં શતપત્ત્રં ચ કમલં નાભિમણ્ડલે ।
વૃન્તાકં વૃષણદ્વન્દ્વે લિઙ્ગે સ્યાદ્ગૃઞ્જનં શુભમ્

ઘૃતં નાભ્યાં પ્રદેયં સ્યાત્કૌપીને ચ ત્રપુ સ્મૃતમ્ ।
મૌક્તિકં સ્તનયોર્મૂર્ધ્નિ કુઙ્કુમેન વિલેપનમ્

કર્પૂરાગુરુધૂપૈશ્ચ શુભૈર્માલ્યૈઃ સુગન્ધિભિઃ ।
પરિધાનં પટ્ટસૂત્રં હૃદયે રુક્મકં ન્યસેત્

ઋદ્ધિવૃદ્ધી ભુજૌ દ્વૌ ચ ચક્ષુષોશ્ચ કપર્દકૌ ।
સિન્દૂરં નેત્રકોણે ચ તામ્બૂલાદ્યુપહારકૈઃ

સર્વૌષધિયુતં પ્રેતં કૃત્વા પૂજા યથોદિતા ।
સાગ્નિકે (કૈશ્ચા) ચાપિ વિધિના યજ્ઞપાત્રં ન્યસેત્ક્રમાત્

શિરોમે શ્રીરિતિ ઋચા પુનન્તુ વરુણેતિ ચ ।
પ્રેતસ્ય પાવનં કૃત્વા શાલિશાલશિલોદકૈઃ

વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય દાતવ્યા સુશીલાગૌઃ પયસ્વિની

(તિલા લોહં હિરણ્યં ચ કાર્પાસં લવણં તથા ।
સપ્તધાન્યં ક્ષિતિર્ગાવ એકૈકં પાનં સમૃતમ્

તિલપાત્રં તતો દત્ત્વા પદદાનં તથૈવ ચ ॥ ગર્પ્_2,40.61*1 ॥
મહાદાનાનિ દેયાનિ તિલપાત્રં તથેતિ ચ ।
તતો વૈતરણી દેયા સર્વાભરણભૂષિતા

કર્તવ્યં વૈષ્ણવં શ્રાદ્ધં પ્રેતમુક્ત્યર્થ માત્મવાન્ ।
પ્રેતંમોક્ષં તતઃ કુર્યાદ્ધૃદિ વિષ્ણું પ્રકલ્પ્ય ચ

ઓં વિષ્ણુરિતિ સંસ્મૃત્ય પ્રેતં તન્મૃત્યુમેવ ચ ।
અગ્નિદાહં તતઃ કુર્યાત્સૂતકન્તુ દિનત્રયમ્

દશાહકર્ત્રા પિણ્ડાશ્ચ કર્તવ્યાઃ પ્રેતભુક્તયે ।
સર્વં વર્ષવિધિં કુર્યાદેવં પ્રેતશ્ચ મુક્તિભાક્