ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.10

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીયાંશે ધર્મકાણ્ડે પ્રેતકલ્પે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે રાજકૃતવૃષોત્સર્ગક્રિયાદિનિરૂપણં નામ નવમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 10
ગરુડ ઉવાચ ।
સપિણ્ડીકરણ જાતે આબ્દિકે ચ સ્વકર્મભિઃ ।
દેવત્વં વા મનુષ્યત્વં પક્ષિત્વં વાપ્નુયુર્નરાઃ

તેષાં વિભિન્નાહારાણાં શ્રાદ્ધં વૈ તૃપ્તિદં કથમ્ ।
યદપ્યન્યૈર્દ્વિજૈર્ભુક્તં હૂયતે યદિ વાનલે

શુભાશુભાત્મકૈઃ પ્રેતસ્તદ્દત્તં ભુજ્યતે કથમ્ ।
શ્રાદ્ધસ્યાવશ્યકત્વન્તુ આમાવાસ્યાદિષુ શ્રુતમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ।
પ્રેતાનાં શૃણુ પક્ષીન્દ્ર યથા શ્રાદ્ધન્તુ તૃપ્તિદમ્ ।
દેવો યદપિ જાતો ઽયં મનુષ્યઃ કર્મયોગતઃ

તસ્યાન્નમમૃતં ભૂત્વા દેવત્વે ઽપ્યનુયાતિ ચ ।
ગાન્ધવ્યે ભોગરૂપેણ પશુત્વે ચ તૃણં ભવેત્

શ્રાદ્ધં હિ વાયુરૂપેણ નાગત્વે ઽપ્યનુગચ્છતિ ।
ફલં ભવતિ પક્ષિત્વે રાક્ષસેષુ તથામિષમ્

દાનવત્વે તથા માંસં પ્રેતત્વેરુધિરં તથા ।
મનુષ્યત્વે ઽન્નપાનાદિ બાલ્યે ભોગરસો ભવેત્

ગરુડ ઉવાચ ।
કથં કવ્યાનિ દત્તાનિ હવ્યાનિ ચ જનૈરિહ ।
ગચ્છન્તિ પિતૃલોકં વા પ્રાપકઃ કો ઽત્ર ગદ્યતે

મૃતાનામપિ જન્તૂનાં શ્રાદ્ધમાપ્યાયનં યદિ ।
નિર્વાણસ્ય પ્રદીપસ્ય તૈલં સંવર્ધયેચ્છિખામ્

મૃતાશ્ચ પુરુષાઃ સ્વામિન્ સ્વકર્મજનિતાં ગતિમ્ ।
ગાહન્તઃ કે કથં સ્વસ્ય સુતસ્ય શ્રેય આપ્નુયુઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
શ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષતસ્તાર્ક્ષ્ય પ્રામાણ્યં બલવત્તરમ્ ।
શ્રુત્યા તુઃ બોધિતાર્થસ્ય પીયૂષત્વાદિરૂપતા

નામગોત્રં પિતૄણાં વૈ પ્રાપકં હવ્યકવ્યયોઃ ।
શ્રાદ્ધસ્ય મન્ત્રાસ્તદ્વત્તુ પ્રાપકાશ્ચૈવ ભક્તિતઃ

અચેતનાનિ ચૈતાનિ પ્રાપયન્તિ કથન્ત્વિતિ ।
સુપર્ણ નાવગન્તવ્યં પ્રાપકં વચ્મિ તે ઽપરમ્

અગ્નિષ્વાત્તાદયસ્તેષા માધિપત્યે વ્યવસ્થિતાઃ ।
કાલે ન્યાયાગતં પાત્રે વિધિના પ્રતિપાદિતમ્

અન્નં નયન્તિ તત્રૈતે જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ।
નામ ગોત્રઞ્ચ મન્ત્રાશ્ચ દત્તમન્નં નયન્તિ તે

અપિ યોનિશતં પ્રાપ્તાંસ્તાંસ્તૃપ્તિરુપતિષ્ઠતિ ।
તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં વિવિધૈર્નામગોત્રકૈઃ

અપસવ્યં ક્ષિતૌ દર્ભે દત્તાઃ પિણ્ડાસ્ત્રયસ્તુ વૈ ।
યાન્તિ તાંસ્તર્પયન્ત્યેવં પ્રેતસ્થાનસ્થિતાન્પિતૄન્

અપ્રાપ્તયાતનાસ્થાનાઃ શ્રેષ્ઠા યે ભુવિ પઞ્ચધા ।
નાનારૂપાસ્તુ જાતા યે તિર્યગ્યોન્યાદિજાતિષુ

યદાહારા ભવન્ત્યેતે પિતરો યત્ર યોનિષુ ।
તાસુતાસુ તદાહારઃ શ્રાદ્ધા અવતિષ્ઠતિ

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ ।
તથાન્નં નયતે વિપ્ર જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે

પિતરઃ શ્રાદ્ધમોક્તારો વિશ્વેર્દેવૈઃ સદા સહ ।
એતે શ્રાદ્ધં સદા ભુક્ત્વા પિતૄન્સન્તર્પયન્ત્યતઃ

વસુરુદ્રાદિતિસુતાઃ પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ ।
પ્રીણયાતે મનુષ્યાણાં પિતૄઞ્શ્રાદ્ધેષુ તર્પિતાઃ

આત્માનં ગુર્વિણી ગર્ભમપિ પ્રીણાતિ વૈ યથા ।
દોહદેન તથા દેવાઃ શ્રાદ્ધૈઃ સ્વાંશ્ચ પિતૄન્નૃણામ્

હૃષ્યન્તિ પિતરઃ શ્રુત્વા શ્રાદ્ધકાલમુપસ્થિતમ્ ।
અન્યોન્યં મનસા ધ્યાત્વા સમ્પતન્તિ મનોજવમ્

બ્રાહ્મણૈઃ સહ ચાશ્રન્તિ પિતરો હ્યન્તરિક્ષગાઃ ।
વાયુભૂતાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ ભુક્ત્વા યાન્તિ પરાં ગતિમ્

નિમન્ત્રિતાસ્તુ યે વિપ્રાઃ શ્રાદ્ધપૂર્વદિનેઃ ખગ ।
પ્રવિશ્ય પિતરસ્તેષુ ભુક્ત્વા યાન્તિ સ્વમાલયમ્

શ્રાદ્ધકર્ત્રા તુ યદ્યેકઃ શ્રાદ્ધે વિપ્રો નિમન્ત્રિતઃ ।
ઉદરસ્થઃ પિતા તસ્ય વામપાર્શ્વે પિતામહઃ

પ્રપિતામહો દક્ષિણતઃ પૃષ્ઠતઃ પિણ્ડભક્ષકઃ ।
શ્રાદ્ધકાલે યમઃ પ્રેતાન્પિતૄંશ્ચાપિ યમાલયાત્

વિસર્જયતિ માનુષ્યે નિરયસ્થાંશ્ચ કાશ્યપ ।
ક્ષુધાર્તાઃ કીર્તયન્તશ્ચ દુષ્કૃતઞ્ચ સ્વયઙ્કૃતમ્

કાઙ્ક્ષન્તિ પુત્રપૌત્રેભ્યઃ પાયસં મધુસંયુતમ્ ।
તસ્માત્તાંસ્તત્ર વિધિના તર્પયેત્પાયસેન તુ

ગરુડ ઉવાચ ।
સ્વામિન્કેનાપિ તે દૃષ્ટા આગતાઃ પિતરો દ્વિજ ।
લોકાદમુષ્માદાગત્ય ભુઞ્જન્તો ભુવિ માનદ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
ગરુત્મઞ્છૃણુ વક્ષ્યામિ યથા દૃષ્ટાસ્તુ સીતયા ।
પિતરો વિપ્રદેહે વૈ શ્વશુરાદ્યાસ્ત્રયઃ ક્વચિત્

ગૃહીત્વા પિતુરાજ્ઞાં વૈ રામો વનમુપાગમત્ ।
તતઃ પુષ્કરયાત્રાર્થં રામો ઽયાત્સીતયા સહ

તીર્થં ચાપિ સમાગત્ય શ્રાદ્ધં પ્રારબ્ધ વાંસ્તુ સઃ ।
ફલં પક્વન્તુ જાનક્યા સિદ્ધં રામે નિવેદિતમ્

સ્નાતપ્રિયોક્તવાક્યાત્તુ સુસ્નાતા નમપાલયત્ ।
નભોમધ્યગતે સૂર્યે કાલે કુતુપ આગતે

અયાતા ઋઃષયઃ સર્વે યે રામેણ નિમન્ત્રિતાઃ ।
તાન્મુનીનાગતાન્દૃષ્ટ્વા વૈદેહી જનકાત્મકા

રામાજ્ઞયાન્નમાદાય પરિવેષ્ટુમુપાગતા ।
અપાસર્પત્તતો દૂરે વિપ્રમધ્યે તુ સંસ્થિતા

ગુલ્મૈરાચ્છાદ્ય ચાત્માનં નિગૂઢં સા સ્થિતા તદા ।
એકાન્તે તુ તદા સીતાં જ્ઞાત્વા રાઘવનન્દનઃ

વિમૃશ્ય સુચિરં કાલમિદં કિમિતિ સત્વરમ્ ।
કિઞ્ચિત્ક્વચિદ્ગતા સાધ્વી ત્રપાયાઃ કારણેન હિ

કિં વા ન ભોજયન્વિપ્રાન્સી તામન્વેષયામ્યહમ્ ।
વિમૃશન્નેવમેવં સ સ્વયં વિપ્રાનભોજયત્

ગતેષુ દ્વિજમુખ્યેષુ પ્રિયાં રામો ઽબ્રવીદિદમ્ ।
કથં તલાસુ લીના ત્વં મુનીન્દૃષ્ટ્વા સમાગતાન્

તત્સર્વં મમ તન્વઙ્ગિ કારણં વદ મા ચિરમ્ ।
એવમુક્તા તદા ભર્ત્રા સીતા સાધોમુખી સ્થિતા ।
મુઞ્ચન્તી ચાશ્રુસંઘાતં રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્

સીતોવાચ ।
શૃણુ ત્વં નાથ યદ્દૃષ્ટમાશ્ચર્યમિહ યાદૃશમ્

પિતા તવ મયા દૃષ્ટો બ્રાહ્મણાગ્રે તુ રાઘવઃ ।
સર્વાભરણસંયુક્તોદ્વૌ ચાન્યૌ ચ તથાવિધૌ

દૃષ્ટ્વા ત્વત્પિતરઞ્ચાહમપક્રાન્તા તવાન્તિકાત્ ।
વલ્કલાજિનસંવીતા કથં રાજ્ઞઃ પુરઃ પ્રભો

ભવામિ રિપુવીરઘ્ન સત્યમેતદુહાહૃતમ્ ।
સ્વહસ્તેન કથં દેયં રાજ્ઞે વા ભોજનં મયા

દાસાનામપિ યે દાસા નોપભુઞ્જન્તિ કર્હિચિત્ ।
તૃણપાત્રે કથં તસ્મૈ અન્નં દાતું હિ શક્રુયામ્

યાહં રાજ્ઞા પુરા દૃષ્ટા સર્વાભરણભૂષિતા ।
સા સ્વેદમલદિગ્ધાઙ્ગી કથં યાસ્યામિ ભૂપતિમ્ ।
અપકૃષ્ટાસ્મિ તેનાહં ત્રપયા રઘુનન્દન ।
શ્રીભાગવાનુવાચ

ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યં રામો વિસ્મિતમાનસઃ

આશ્ચર્યમિતિ તજ્જ્ઞાત્વા તદા સ્વસ્થાનમાગમત્ ।
સીતયા પિતરો દૃષ્ટા યથા તત્તે નિવેદિતમ્

અપરં શ્રાદ્ધમાહાત્મ્યં કિઞ્ચિચ્છૃણુ સમાસતઃ ।
અમાવસ્યાદિને પ્રાપ્તે ગૃહદ્વારે સમાસ્થિતાઃ

વાયુભૂતાઃ પ્રવાઞ્છન્તિ શ્રાદ્ધં પિતૃગણા નૃણામ્ ।
યાવદસ્તમયં ભાનોઃ ક્ષુત્પિપાસાસમાકુલાઃ

તતશ્ચાસ્તં ગતે સૂર્યે નિરાશા દુઃ ખસંયુતાઃ ।
નિઃ શ્વસન્તશ્ચિરં યાન્તિ ગર્હયન્તસ્તુ વંશજમ્

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રયત્નેન અમાયાં કર્તુમર્હતિ ।
યદિ શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વન્તિ પુત્રાદ્યાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ

ઉદ્ધૃતા યે ગયાશ્રાદ્ધે બ્રહ્મલોકઞ્ચ તૈઃ સહ ।
ભજન્તે ક્ષુત્પિપાસા વા ન તેષાં જાયતે ક્વચિત્

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રયત્નેન સમ્યક્કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
તસ્માચ્છ્રાદ્ધં ચરેદ્ભક્ત્યા શાકૈરપિ યથાવિધિ

કુર્વીત સમયે શ્રાદ્ધં કુલે કશ્ચિન્ન સીદતિ ।
આયુઃ પુત્રાન્યશઃ સ્વર્ગં કીર્તિં પુષ્ટિં બલં શ્રિયમ્

પશૂન્સારૈવ્યં ધનં ધાન્યં પ્રાપ્નુયાત્પિતૃપૂજનાત્ ।
દેવકાર્યાદપિ સદા પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે

દેવતાભ્યઃ પિતૄણાં હિ પૂર્વમાપ્યાયનં શુભમ્ ।
યે યજન્તિ પિતૄન્દેવાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચ હુતાશનમ્

સર્વભૂતાન્તરાત્માનં મામેવ હિ યજન્તિ તે ।
સ્માર્તેન વિધિના શ્રાદ્ધં કૃત્વા સ્વવિભવોચિતમ્

આબ્રાહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં જગત્પ્રીણાતિ માનવઃ ।
અન્નપ્રકિરણં યત્તુ મનુષ્યૈઃ ક્રિયતે ભુવિ

તેન તુપ્તિમુપાયાન્તિ યે પિશાચત્વમાગતાઃ ।
યચ્ચામ્બુઃ સ્નાનવસ્ત્રેભ્યો ભૂમૌ પતતિ ખેચર

તેન યે તરુતાં પ્રાપ્તાસ્તેષાં તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે ।
યાનિ ગન્ધામ્બૂનિ ચૈવ પતન્તિ ધરણીતલે

તેન ચાપ્યાયનં તેષાં યે દેવત્વમુપાગતાઃ ।
યે ચાપિ સ્વકુલાદ્બાહ્યાઃ ક્રિયાયોગ્યા હ્યસંસ્કૃતાઃ

વિપન્નાસ્તે તુ વિકિરસંમાર્જનજલાશિનઃ ।
ભુક્ત્વા ચાચમનં યચ્ચ જલં યચ્ચાહ્નિ સેવિતમ્

બ્રાહ્મણાનાં તથૈવાન્યત્તેન તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ વૈ ।
પિશાચત્વમનુપ્રાપ્તાઃ કૃમિકીટત્વમેવ યે

ઉદ્ધૃતેષ્વન્નપિણ્ડેષુ ભુવિ યે ચાન્નકાઙ્ક્ષિણઃ ।
તૈરેવાપ્યાયનં તેષાં યે મનુષ્યત્વમાગતાઃ

એવં વૈ ક્રિયમાણાનાં તેષાં ચૈવ દ્વિજન્મનામ્ ।
કશ્ચિજ્જલાન્નવિક્ષેપઃ શુચિરુચ્છિષ્ટ એવ વા

તેનાન્નેન કુલે તેષાં યે વૈ જાત્યન્તરં ગતાઃ ।
ભવત્યાપ્યાયનં તેષાં સમ્યક્ શ્રાદ્ધે કૃતે સતિ

અન્યાયોપાર્જિતૈર્દ્રવ્યૈર્યચ્છ્રાદ્ધં ક્રિયતે નરૈઃ ।
તકૃપ્યન્તિ તેન ચણ્ડાલાઃ પુક્કસાદ્યુપયોનિષુ

એવં સંપ્રાપ્યતે પક્ષિન્ યદ્દત્તમિહ બાન્ધવૈઃ ।
શ્રાદ્ધં કુર્વદ્ભિરન્નામ્વુશાકૈસ્તૃપ્તિર્હિ જાયતે

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
સદ્યો દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્વિલંબેનાવનીતલે

પૃષ્ટવાનસિ તત્તે ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ ।
સદ્યો વિલમ્બતઞ્ચૈવોભયથાપિ કલેવરમ્

યતો હિ મર્ત્યઃ પ્રાપ્નોતિ તદ્વિશેષઞ્ચ મે શૃણુ ।
અધૂમકજ્યોતિરિવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુમાંસ્તતઃ

દેહમેકં સદ્ય એવ વાયવીયં પ્રપદ્યતે ।
યથા નૃણજલૌકા હિ પશ્ચત્પાદં તદોદ્ધરેત્

સ્થિતિરગ્ર્યસ્ય પાદસ્ય યદા જાતા દૃઢા ભવેત્ ।
એવં દેહી પૂર્વદેહં સમુત્સૃજતિ તં યદા

ભોગાર્થમગ્રે સ્યાદ્દેહો વાયવીય ઉપસ્થિતઃ ।
વિષયગ્રાહકં યદ્વન્મ્રિયમાણસ્ય ચેન્દ્રિયમ્

નિર્વ્યાપારં તચ્ચ દેહે વાયુનૈવ સ ગચ્છતિ ।
શરીરં યદવાપ્નોતિ તચ્ચાપ્યુત્ક્વમ્યતિ સ્વયમ્

ગૃહીત્વા સ્વં વિનિર્યાતિ જીવો ગર્ભ ઈવાશયાત્ ।
ઉત્ક્રામન્તં સ્થિતં વાપિ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતમ્

વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તિ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ ।
આતિવાહિકમિત્યેવં વાયવીયં વદન્તિ હિ

એવં તુ યાતુધાનાનાં તમેવ ચ વદન્તિ હિ ।
સુપર્ણ ઈદૃશો દેહો નૃણાં ભવતિ પિણ્ડજઃ

પુત્રાદિભિઃ કૃતાશ્ચેત્સ્યુઃ પિણ્ડા દશ દશાહિકાઃ ।
પિણ્ડજેન તુ દેહેન વાયુજશ્ચૈકતાં વ્રજેત્

પિણ્ડજો યદિ નૈવ સ્યાદ્વાયુજોર્ઽહતિ યાતનામ્ ।
દેહિનો ઽસ્મિન્યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા ।
તથા દેહાન્તરપ્રાપ્તિઃ પક્ષીન્દ્રેત્યવધારય

વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરોપરાણિ ।
તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાન્યન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી

નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ ।
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્યાપો ન શોષયતિ મારુતઃ

વાયવીયાં તનું યાતિ સદ્ય ઇત્યુક્તમેવ તે ।
પ્રાપ્તિર્વિલંબતો યસ્ય તં દેહં ખલુ મે શૃણુ

ક્વચિદ્વિલંબતો દેહં પિણ્ડજં સ સમાપ્નુયાત્ ।
અથો ગતો યામ્યલોકં સ્વીયકર્માનુસારતઃ

ચિત્રગુપ્તસ્યવાક્યેન નિરયાણિ ભુનક્તિ સઃ ।
યાતનાઃસમવાપ્યાથ પશુપક્ષ્યાદિકીં તનુમ્

યા ગૃહ્ણાતિ નરઃ સા સ્યાન્મોહેન મમતાસ્પદમ્ ।
શુભાશુભં કર્મફલં ભુક્ત્વા મુચ્યતે માનવઃ

ગરુડ ઉવાચ ।
તીર્ત્વા દુઃ ખભવામ્ભોધિં ભવન્તં કથમાપ્નુયાત્ ।
બહુપાતકયુક્તો ઽપિ તદ્વદસ્વ દયાનિધે

ભૂયો દુઃ ખસ્ય સંસર્ગો નરસ્ય ન ભવેદ્યથા ।
બ્રૂહિ શુશ્રૂષમાણસ્ય પૃચ્છતો મે રમાપતે

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
સ્વેસ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ ।
સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ

કર્મવિભ્રષ્ટકાલુષ્યો વાસુદેવાનુચિન્તયા ।
બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ

શબ્દાદીન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ ।
વિરક્તસેવી લબ્ધ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ

ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરગ્યં સમુપાશ્રિતઃ ।
અહઙ્કારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્

વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ।
અતઃ પરં નૃણાં કૃત્યં નાસ્તિ કશ્યપનન્દન