ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.9

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીયાંશે ધર્મકાણ્ડે પ્રેતકલ્પે શ્રીકૃષ્ણ ગરુડસંવાદે શ્રાદ્ધકર્ત્રાત્મશ્રાદ્ધયોર્નિરૂપણં નામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 9
ગરુડ ઉવાચ ।
ઉક્તમાદ્યાં ક્રિયાં યાવન્નૃપો ઽપીતિત્વયાનઘ ।
કસ્યચિત્કેનચિદ્રાજ્ઞા કિમાદ્યા સા કૃતા પુરા

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
સુપર્ણ શૃણુ વક્ષ્યામિ યથા રાજ્ઞા ક્રિયા કૃતા ।
આસીત્ કૃતયુગે રાજા વાઙ્ગો વૈ બભ્રુવાહનઃ

પૃથિવ્યાશ્ચતુરન્તાયા ગોપ્તા પક્ષીન્દ્ર ધર્મતઃ ।
ચતુર્ભાગાં ભુવં કૃત્સ્નાં સ ભુઙ્કે વસુધાધિપઃ

ન પાપકૃત્કશ્ચિદાસીત્તસ્મિન્રાજ્યં પ્રશાસતિ ।
નાસીચ્ચૌરભયં તાર્ક્ષ્ય ન ક્ષુદ્રભયમેવ હિ

નાસીદ્વ્યાધિભયઞ્ચાપિ તસ્મિઞ્જનપદેશ્વરે ।
સ્વધર્મે રેમિરે ચાસીત્તેજસા ભાસ્કરોપમઃ

અક્ષુબ્ધત્વેર્ઽચલસમઃ સહિષ્ણુત્વે ધરાસમઃ ।
સ કદાચિન્મહાબાહુઃ પ્રભૂતબલવાહનઃ

વનં જગામ ગહનં હયાનાઞ્ચ શતૈર્વૃતઃ ।
સિંહનાદૈશ્ચ યોધાનાં શઙ્ખદુન્દુભિનિઃ સ્વનૈઃ

આસીત્કિલકિલાશબ્દસ્તસ્મિન્ ગચ્છતી પાર્થિવે ।
તત્રતત્ર ચ વિપ્રેન્દ્રૈઃ સ્તૂયમાનઃ સમન્તતઃ

નિર્યયૌ પરયા પ્રીત્યા વનં મૃગજિઘાંસયા ।
સ ગચ્છન્દદૃશે ધીમાન્નન્દનપ્રતિમં વનમ્

બિલ્વાર્કખદિરાકીર્ણં કપિત્થધ્વજસંયુતમ્ ।
વિષમૈઃ પર્વતૈશ્ચૈવ સર્વતશ્ચ સમન્વિતમ્

નિર્જલં નિર્મનુષ્યઞ્ચ બહુયોજનમાયતમ્ ।
મૃગસિંહૈર્મહાઘોરૈન્યૈશ્ચાપિ વનેચરૈઃ

તદ્વનં મનુજ વ્યાઘ્રઃ સભૃત્યબલવાહનઃ ।
લીલયા લોડયામાસ સૂદયન્વિવિધાન્મૃગાન્

મૃગસ્ય કસ્યચિત્કુક્ષિં તતો વિવ્યાધ ભૂમિપઃ ।
રાજા મૃગપ્રસઙ્ગેન તમનુ પ્રાવિશદ્વનમ્

એકાકી વૈ હૃતબલઃ ક્ષુત્પ્રિપાસાસમન્વિતઃ ।
સ વનસ્યાન્તમાસાદ્ય મહચ્ચારણ્યમાસદત્

તૃષયા પરયાવિષ્ટો ઽન્વિષ્યજ્જલમિતસ્તતઃ ।
સ દૂરાત્પૂરચક્રાહ્વં હંસસારસનાદિતૈઃ

સૂચિતં સર આગત્ય સાશ્વ એવ વ્યગાહત ।
પદ્માનાઞ્ચ પરાગેણ ઉત્પલાનાં રજેન ચ

સુગન્ધમમલં શીતં પીત્વામ્ભો નિર્જગામ હ ।
માર્ગશ્રમપરિશ્રાન્તસ્તડાગતટમણ્ડપમ્

ન્યગ્રોધં વીક્ષ્ય તસ્યાશુ જટાસ્વશ્વં બબન્ધ હ ।
સ તત્રાસ્તરમાસ્તીર્ય ખેટકાનુપધાય ચ

સૂષ્વાપ વાયુના તત્ર સેવ્યામાતસ્તદા ક્ષણમ્ ।
ક્ષણં સુપ્તે નૃપે તત્ર પ્રેતો વૈ પ્રેતવાહનઃ

કશ્ચિદત્રાજગામાથ યુક્તઃ પ્રેતશતેન ચ ।
અસ્થિચર્મશિરાશેષશરીરઃ પરિવિભ્રમન્

ભક્ષ્યંપેયં માર્ગમાણો ન બધ્નાતિ ધૃતિં ક્વચિત્ ।
તમપૂર્વં નૃપો દૃષ્ટ્વાકરોદસ્ત્રં શરાસને

દૃષ્ટ્વા સો ઽપિ ચિરં ભૂપં તસ્થૌ સ્થાણુપિવાગ્રતઃ ।
તમવસ્થિતમાલોક્ય રાજા પ્રાપ્તકુતૂહલઃ

પપ્રચ્છ તઞ્ચ કો ઽસીતિ કુતો વા વિકૃતિં ગતઃ ।
પ્રેત ઉવાચ ।
પ્રેતભાવો મયા ત્યક્તો ગતિં પ્રાપ્તો ઽરમ્યહં પરામ્

ત્વત્સંયોગાન્મહાબાહો નાસ્તિ ધન્યતરો મયા ।
બભ્રુવાહન ઉવાચ ।
કિમેતત્દિપિને ઘોરે સર્વત્રાતિભયાનકે

દોધૂયમાને વાતેન વાત્યારૂપેણ કોણપ ।
પતઙ્ગા મશકાઃ ક્ષુદ્રાઃ કવન્ધાશ્ચ શિરાંસિ ચ

મત્સ્યાઃ કૂર્માઃ કૃકલાસા વૃશ્ચિકા ભ્રમરાહયઃ ।
અધોમુખોર્ધ્વપાદાસ્તે ક્રન્દમાનાઃ સુદારુણમ્

પ્રવાન્તિ વાયવો રૂક્ષા જ્વલન્તો વિદ્યુદગ્નયઃ ।
ઇતસ્તતો ભ્રમન્તીવ વાયુના તૃણસન્તતિઃ

દૃશ્યન્તે વિવિધા જીવા નાગાશ્ચ શલભવ્રજાઃ ।
શ્રૂયન્તે બહુધા રાવા ન દૃશ્યન્તે ક્વચિત્ક્વચિત્

દૃષ્ટ્વેદં વિકૃતં સર્વં વેપતે હૃદયંમમ ।
પ્રતે ઉવાચ ।
યેષાં નૈવાગ્નિસંસ્કારો ન શ્રાદ્ધં નોદકક્રિયાઃ

ષટ્ પિણ્ડા દશ ગાત્રાણિ સપિણ્ડીકરણં ન હિ ।
વિશ્વાસઘાતિનો યે ચ સુરાપાઃ સ્વર્ણહારિણઃ

મૃતા દુર્મરણાદ્યે ચ યે ચાસૂયાપરા જનાઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તવિહીના યે અગમ્યાગમને રતાઃ

કર્મભિર્ભ્રામ્યમાણાસ્તે પ્રાણિનઃ સ્વકૃતૈરિહ ।
દુર્લભાહારપાનીયા દૃશ્યન્તે પીડિતા ભૃશમ્

એતેષાં કૃપયા રાજંસ્ત્વં કુરુષ્વૌર્ધ્વદેહિકમ્ ।
યેષાં ન માતા ન પિતા ન પુત્રો ન ચ બાન્ધવાઃ

તેષા રાજા સ્વયં કુર્યાત્કર્માણિ તુ યતો નૃપઃ ।
આત્મનશ્ચ શુભં કર્મ કર્તવ્યં પારલૌકિકમ્

વિમુક્તઃ સર્વદુઃ ખેભ્યો યેનાઞ્જો દુર્ગાતિં તરેત્ ।
ભ્રાતરઃ કસ્ય કે પુત્રાસ્ત્રિયો ઽપિ સ્વાર્થકોવિદાઃ

ન કાર્યસ્તેષુ વિશ્રમ્ભ સ્વકૃતં ભુજ્યતેયતઃ ।
ગૃહેષ્વર્થા નિવર્ન્ત્તન્તે શ્મશાને ચૈવ બાન્ધવાઃ

શરીરં કાષ્ઠામાદત્તે પાપં પુણ્યં સહ વ્રજેત્ ।
તસ્માદાશુ ત્વયા સમ્યગાત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા

અસ્થિરેણ શરીરેણ કર્તવ્યઞ્ચૌર્ધ્વદોહિકમ્ ।
રાજોવાચ ।
કૃશરૂપઃ કરાલાક્ષસ્ત્વં પ્રેત ઇવ લક્ષ્યસે

કથયસ્વઃ મમ પ્રીત્યા પ્રેતરાજ યથાતથમ્ ।
તથા પૃષ્ટઃ સ વૈ રાજ્ઞા ઉવાચ સકલં સ્વકમ્

પ્રેત ઉવાચ ।
કથયામિ નૃપશ્રેષ્ઠ સર્વમેવાદિતસ્તવ ।
પ્રેતત્વે કારણં શ્રુત્વા દયાં કર્તુમિહાર્હસિ

વૈદિશં નામ નગરં સર્વસમ્પત્સુખાવહમ્ ।
નાનાજનપદાકીર્ણં નાનારત્નસમાકુલમ્

નાનાપુષ્પવનાકીર્ણં નાનાપુણ્યજનાવૃતમ્ ।
તત્રાહં ન્યવસં ભૂપ દેવાર્ચનરતઃ સદા

વૈશ્યજાતિઃ સુદેવો ઽહં નામ્ના વિદિતમસ્તુ તે ।
હવ્યેન તર્પિતા દેવાઃ કવ્યેન પિતરો મયા

વિવિધૈર્દાનયોગૈશ્ચ વિપ્રાઃ સન્તર્પિતા મયા ।
આહારશ્ચ વિહારશ્ચ મયા વૈ સુનિવેશિતઃ

દીનાનાથવિશિષ્ટેભ્યો મયા દત્તમનેકધા ।
તત્સર્વં નિષ્ફલં જાતં મમ દૈવાદુપાગતમ્

ન મે ઽસ્તિ સન્તતિસ્તાત ન સુહૃન્ન ચ બાન્ધવાઃ ।
ન ચ મિત્રં હિતસ્તાદૃગ્યઃ કુર્યાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્

પ્રેતત્વં સુસ્થિરં તેન મમ જાતં નૃપોત્તમ ।
એકાદશં ત્રિપક્ષઞ્ચ ષાણ્માસિકમથાબ્દિકમ્

પ્રતિમાસ્યાનિ ચાન્યા નિ હ્યેવં શ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ।
યસ્યૈતાનિ ન દીયન્તે પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ ભૂપતે

પ્રેતત્વં સુસ્થિરં તસ્યઃ દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ।
એવં જ્ઞાત્વા મહારાજ પ્રેતત્વાદુદ્ધરસ્વ મામ્

વર્ણાનાઞ્ચૈવ સર્વેષાં રાજા બન્ધુરિહોચ્યતે ।
તન્માં તારય રાજેન્દ્ર મણિરત્નં દદામિ તે

યથા મમ શુભાવાપ્તિર્ભવેન્નૃપવરોત્તમ ।
તથા કાર્યં મહીપાલ દયાં કૃત્વા મયિ પ્રભો

સપિણ્ડૈર્વા સગોત્રૈર્વા નિષ્ટુરૈર્ન કૃતો હિમે ।
વૃષોત્સર્ગસ્તતો દુષ્ટં પ્રેતત્વં પ્રાપ્તવાનહમ્

ક્ષુત્તૃષાવિષ્ટદેહશ્ચ ભક્ષ્યં પાનં ન ચાપ્નુયામ્ ।
અતો વિકૃતિરેષા વૈ કૃશાત્વાદિરમાંસકા

ક્ષુત્તૃડ્જન્યં મહાદુઃ ખમનુભવામિ પુનઃ પુનઃ ।
અકલ્યાણં હિ પ્રેતત્વં વૃષોત્સર્ગં વિના કૃતમ્

તસ્માદ્રાજન્દયાસિન્ધો પ્રાર્થયામિ તવાગ્રતઃ ।
રાજોવાચ ।
વર્તતે મત્કુલે પ્રેત ઇતિ જ્ઞેયં કથં નરૈઃ

તન્મમાચક્ષ્વ હિ પ્રેત પ્રેતત્વાન્મુચ્યતે કથમ્ ।
પ્રેત ઉવાચ ।
લિઙ્ગેન પીડયા પ્રેતો ઽનુમાતવ્યો નરૈઃ સદા

વક્ષ્યામિ પીડાસ્તા રાજન્યા વૈ પ્રેતકૃતા ભુવિ ।
ઋતુઃ સ્યાદફલઃ સ્ત્રીણાં યદા વંશો ન વર્ધતે

મિયન્તે ચાલ્પવયસઃ સા પીડા પેતસમ્ભવા ।
અકસ્માદ્વૃત્તિહરણમપ્રતિષ્ઠા જનેષુ વૈ

અકસ્માદ્ગહદાહઃ સ્યાત્સા પીડા પ્રેતસમ્ભવા ।
સ્વગેહે કલહો નિત્યં સ્યાચ્ચ મિથ્યાભિશંસનપ

ગજયક્ષ્માદિસમ્ભૂતિઃ સા પીડા પ્રેતસમ્ભવા ।
અપિ સ્વયં ધનં મુક્તં પ્રયત્નાદનવે પથિ

નૈવ લભ્યેત નશ્યેતઃ સા પીડા પ્રેતસંમવા ।
સુવૃષ્ટૌ કૃષિનાશઃ સ્યાદ્વાણિજ્યાદ્વૃત્તિનાશનમ્

કલત્રં પતિકૂલં સ્યાત્સા પીડા પ્રેતસમ્ભવા ।
એવન્તુ પીડયા રાજન્પ્રેતજ્ઞાનં ભવેન્નૃણામ્

વૃષોત્સર્ગો યદિ ભવેત્પ્રેતત્વાન્મુચ્યતે તદા ।
તસ્માન્નપ ત્વમપ્યેવં વૃષોત્સર્ગં કુરુ પ્રભો

મામુદ્દિશ્ય નૃપે ઽપ્યત્રાધિકારો ઽત્યનુકમ્પયા ।
રાજપુત્રો હતઃ કશ્ચિન્મયૈવાપ્તસ્તતો મયા

કુરુષ્વ ત્વં ગૃહીત્વા મે તદ્ધનેન વૃષોત્સવમ્ ।
કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વાઽશ્વયુઙ્મધ્યે ઽથવા નૃપ

રેવતીયુક્તદિવસે કૃષીષ્ઠા મે વૃષોત્સવમ્ ।
પુણ્યાન્વિપ્રાન્સમાહૂય વહ્નિં સ્થાપ્ય વિધાનતઃ

મન્ત્રૈર્હેમસ્તથા કાર્યઃ ષડ્ભિર્નૃપ વિધાનતઃ ।
બહૂન્વિપ્રાન્ ભોજયેથાસ્તદ્રત્નાપ્તધનેન વૈ ।
એવં કૃતે મહીપાલ મમ મુક્તિર્ભવિષ્યતિ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
તથેતિ પ્રતિજગ્રાહ મણિં રાજા તતઃ ખગ

ક્રિયાધિકારસ્તસ્યૈવ યો ધનગ્રાહકો ભવેત્ ।
કુર્વતોસ્તુ તયોર્વાર્તામેવં પ્રેતમહીક્ષિતોઃ

ઝણત્કારસ્તુ ઘણ્ટાનાં ભેરીણાં ભાઙ્કૃતિસ્તથા ।
જાતસ્તદા રાજસેના ચતુરઙ્ગા સમાપતત્

તસ્યામાગતમાત્રાયાં પ્રેતશ્ચાદૃશ્યતાં ગતઃ ।
તસ્માદ્વનાદ્વિનિઃ સૃત્ય રાજાપિ પુરમાગમત્

સ કાર્તિક્યાં પૂર્ણિમાયાં પ્રેતમુદ્દિશ્ય સંવ્યધાત્ ।
વૃષોત્સર્ગં વિધાનેન તન્મણ્યાપ્તધનેન ચ

પ્રેતો ઽપ્યયં સપદિલબ્ધસુવર્ણદેહઃ કર્માન્ત આગત ઇતિ પ્રણનામ ભૂપમ્ ।
દેવ ત્વદીયમહિમાયમિતિ સ્તુવન્ સ યાતો દિવં ગરુડ ભૂપતિના કૃતજ્ઞઃ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા ભૂપતિનાપિ સઃ ।
ઉદ્ધૃતઃ પ્રેતભાવાદ્વૈ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ