ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.96

ઇતિ શ્રાગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે યાજ્ઞવલ્ક્યોક્તગૃહલ્થધર્મનિર્ણયો નામ પઞ્ચનવતિતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રાગરુડમહાપુરાણમ્- 96
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ।
વક્ષ્યે સઙ્કરજાત્યાદિગૃહસ્થાદિ વિધિં પરમ્ ।
વિપ્રાન્મૂર્ધાવષિક્તો હિ ક્ષાત્ત્રિયાયાં વિશઃ સ્ત્રિયામ્

જાતો ઽમ્બષ્ઠસ્તુ શૂદ્રાયાં નિષાદઃ પર્વતો ઽપિ વા ।
માહિષ્યઃ ક્ષત્ત્રિયાજ્જાતો વૈશ્યાયાં મ્લેચ્છસંજ્ઞિતઃ

શૂદ્રાયાં કરણો વૈશ્યાદ્વિન્નાસ્વેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્ત્રિયાત્સૂતો વૈશ્યાદ્વૈદેહકસ્તથા

શૂદ્રાજ્જાતસ્તુ ચાણ્ડાલઃ સર્વવર્ણવિગર્હિતઃ ।
ક્ષત્ત્રિયા માગધં વૈશ્યાચ્છૂદ્રા ક્ષત્તારમેવ ચ

શૂદ્રાદયોગવં વૈશ્યા જનયામાસ વૈ સુતમ્ ।
માહિષ્યેણ કરણ્યાં તુ રથકારઃ પ્રજાયતે

અસત્સન્તસ્તુ વૈ જ્ઞેયાઃ પ્રતિલોમાનુલોમજાઃ ।
જાત્યુત્કર્ષાદ્દ્વિજો જ્ઞેયઃ સપ્તમે પઞ્ચમે ઽપિ વા

વ્યત્યયે કર્મણાં સામ્યં પૂર્વવચ્ચોત્તરાવરમ્ ।
કર્મ સ્માર્તં વિવાહાગ્નૌ કુર્વીત પ્રત્યહં ગૃહી

દાયકાલાદૃતે વાપિ શ્રૌતં વૈતાનિકાગ્નિષુ ।
શરીરચિન્તાં નિર્વર્ત્ય કૃતશૌચવિધિર્દ્વિજઃ

પ્રાતઃ સન્ધ્યામુપાસીત દન્તધાવનપૂર્વકમ્ ।
હુત્વાગ્નૌ સર્યદેવત્યાઞ્જપેન્મન્ત્રાન્સમાહિતઃ

વેદાર્થાનધિગચ્છેચ્ચ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
યોગક્ષોમાદિસિદ્ધ્યર્થમુપેયાદીશ્વરં ગૃહી

સ્નાત્વા દેવાન્પિતૄંશ્ચૈવ તર્પયેદર્ચયેત્તથા ।
વેદાનથ પુરાણાનિ સેતિહાસાનિ શક્તિતઃ

જપયજ્ઞાનુસિદ્ધ્યર્થં વિદ્યાં ચાધ્યાત્મિકીં જપેત્ ।
બલિકર્મસ્વધાહોમસ્વાધ્યાયાતિથિસક્રિયાઃ

ભૂતપિત્રમરબ્રહ્મમનુષ્યાણાં મહામખાઃ ।
દેવેભ્યસ્તુ હુતં ચાગ્નૌ ક્ષિપેદ્ભૂતબલિં હરેત્

અન્નં ભૂમૌશ્વચાણ્ડાલવાયસેભ્યશ્ચ નિઃ ક્ષિપેત્ ।
અન્નં પિતૃમનુષ્યેભ્યો દેયમપ્યન્વહં જલમ્

સ્વાધ્યાયમન્વહં કુર્યાન્ન પચેચ્ચાન્નમાત્મને ।
બાલસ્વવાસિનીવૃદ્ધગર્ભિણ્યાતુરકન્યકાઃ

સંભોજ્યાતિથિભૃત્યાંશ્ચ દમ્પત્યોઃ શેષભોજનમ્ ।
પ્રાણાગ્નિહોત્રવિધિનાશ્રીયાદન્નમકુત્સયન્

મિતં વિપાકં ચ હિતં ભક્ષ્યં બાલાદિપૂર્વકમ્ ।
આપોશાનેનોપરિષ્ટાદધસ્તાચ્ચૈવ ભુજ્યતે

અનગ્નમમૃતં ચૈવ કાર્યમન્નં દ્વિજન્મના ।
અતિથિભ્યસ્તુ વર્ણેભ્યો દેયં શક્ત્યાનુપૂર્વશઃ

અપ્રણોદ્યો ઽતિથિઃ સાયમપિ નાત્ર વિચારણા ।
સત્કૃત્ય ભિક્ષવે ભિક્ષા દાતવ્યા સુવ્રતાય ચ

આગતાન્ ભોજયેત્સર્વાન્મહોક્ષં શ્રોત્રિયાય ચ ।
પ્રતિસંવત્સરં ત્વર્ચ્યાઃ સ્નાતકાચાર્યપાર્થિવાઃ

પ્રિયો વિવાહ્યશ્ચ તથા યજ્ઞં પ્રત્યૃર્ત્વિજઃ પુનઃ ।
અધ્વનીનો ઽતિથિઃ પ્રોક્તઃ શ્રોત્રિયો વેદપારગઃ

માન્યાવેતૌ ગૃહસ્થસ્ય બ્રહ્મલોકમભીપ્સતઃ ।
પરપાકરુચિર્ન સ્યાદનિન્દ્યામન્ત્રણાદૃતે

વાક્પાણિપાદચાપલ્યં વર્જયચ્ચાતિભોજનમ્ ।
શ્રોત્રિયં વાતિથિં તૃપ્તમાસીમાન્તાદનુવ્રજેત્

અહઃ શેષં સહાસીત શિષ્ટૈરિષ્ટૈશ્ચ બન્ધુભિઃ ।
ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં હુત્વાગ્નૌ ભોજનં તતઃ

કુર્યાદ્ભત્યૈઃ સમાયુક્તૈશ્ચિન્તયેદાત્મનો હિતમ્ ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય માન્યો વિપ્રો ધનાદિભિઃ

વૃદ્ધાર્તાનાં સમાદેયઃ પન્થા વૈ ભારવાહિનામ્ ।
ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ વૈશ્યસ્ય ક્ષત્ત્રિયસ્ય ચ

પ્રતિગ્રહો ઽધિકો વિપ્રે યાજનાધ્યાપને તથા ।
પ્રધાનં ક્ષત્ત્રિયે કર્મ પ્રજાનાં પરિપાલનમ્

કુસીદકૃષિવાણિજ્યં પાશુપાલ્યં વિશઃ સ્મૃતમ્ ।
શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા દ્વિજો યજ્ઞાન્ન હાપયેત્

અહિંસા સત્યમસ્તેયં શૌચમિન્દ્રિયસંયમઃ ।
દમઃ ક્ષમાર્જવં દાનં સર્વેષાં ધર્મસાધનમ્

આચરેત્સદૃશીં વૃત્તિમજિહ્મામશઠાન્તથા ।
ત્રૈવાર્ષિકા ધિકાન્નો યઃ સ સોમં પાતુમર્હતિ

સ્યાદન્નં વાર્ષિકં યસ્ય કુર્યાત્પ્રકસૌમિકીં ક્રિયામ્ ।
પ્રતિસંવત્સરં સોમઃ પશુઃ પ્રત્યયનં તથા

કર્તવ્યાઽગ્રહણેષ્ટિશ્ચ ચાતુર્માસ્યાનિ યત્નતઃ ।
એષામસમ્ભવે કુર્યાદિષ્ટિં વૈશ્વાનરીં દ્વિજઃ

હીનકલ્પં ન કુર્વીત સતિ દ્રવ્યે ફલપ્રદમ્ ।
ચણ્ડાલો જાયતે યજ્ઞકરણાચ્છૂદ્રભિક્ષિતાત

યજ્ઞાર્થલબ્ધં નાદદ્યાદ્ભાસઃ કાકો ઽપિ વા ભવેત્ ।
કુસૂતકુમ્ભીધાન્યો વા ત્ર્યાહિકઃ શ્વસ્તનો ઽપિ વા

જીવેદ્વાપિ શિલોઞ્છેન શ્રેયાનેષાં પરઃ પરઃ ।
ન સ્વાધ્યાયવિરોધ્યર્થમીહેત ન યતસ્તતઃ

રાજાન્તેવાસિયાજ્યેભ્યઃ સીદન્નિચ્છેદ્ધનં ક્ષુધા ।
દમ્ભહૈતુકપાષણ્ડિબકવૃત્તીંશ્ચ વર્જયેત્

શુક્લામ્બરધરો નીચકેશશ્મશ્રુનખઃ શુચિઃ ।
ન ભાર્યાદર્શને ઽશ્રીયાન્નૈકવાસા ન સંસ્થિતઃ

અપ્રિયં ન વદેજ્જાતુ બ્રહ્મસૂત્રી વિનીતવાન્ ।
દેવપ્રદક્ષિણાઙ્કુર્યાદ્યષ્ટિમાન્સકમણ્ડલુઃ

ન તુ મેહેન્નદીચ્છાયાભસ્મગોષ્ટામ્બુવર્ત્મસુ ।
ન પ્રત્યગ્ન્યર્કગોસોમસન્ધ્યામ્બુસ્ત્રીદ્વિજન્મનામ્

નેક્ષેતાગ્ન્યર્કનગ્નાં સ્ત્રીં ન ચ સંસૃષ્ટમૈથુનામ્ ।
ન ચ મૂત્રં પુરીષં વા સ્વપેત્પ્રત્યકૂશિરા ન ચ

ષ્ટીવનાસૃક્શકૃન્મૂત્રવિષાણ્યપ્સુ ન સંક્ષિપેત્ ।
પાદૌ પ્રતાપયેન્નાગ્નૌ ન ચૈનમભિલઙ્ઘયેત્

પિબેન્નાઞ્જલિના તોયં ન શયાનં પ્રબોધયેત્ ।
નાક્ષૈઃ ક્રીજેચ્ચ કિતવૈર્વ્યાધિતૈશ્ચ ન સંવિશેત્

વિરુદ્ધં વર્જયેત્કમ પ્રેતધૂમં નદીતરમ્ ।
કેશભસ્મતુષાઙ્ગારકપાલેષુ ચ સંસ્થિતિમ્

નાચક્ષીત ધયન્તીં ગાં નાદ્વારેણાવિશેત્ક્રચિત્ ।
ન રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણાયાલ્લુબ્ધસ્યોચ્છાસ્ત્રવર્તિનઃ

અધ્યાયાનામુપાકર્મ શ્રાવણ્યાં શ્રવણેન વા ।
હસ્તેનૌષધિભાવે વા પઞ્ચમ્યાં શ્રાવણસ્ય ચ

પૌષમાસસ્ય રોહિણ્યામષ્ટકાયામથાપિ વા ।
જલાન્તે છન્દસાં કુર્યાદુત્સર્ગં વિધિવદ્વહિઃ

અનધ્યાયસ્ત્ર્યહં પ્રેતે શિષ્યર્ત્વિગ્ગુરુબન્ધુષુ ।
ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગે સ્વશાખશ્રોત્રિયે મૃતે

સન્ધ્યાગર્જિતનિર્ઘાતભૂકમ્પોલ્કાનિપાતને ।
સમાપ્ય વેદં દ્યુનિશમારણ્યકમધીત્ય ચ

પઞ્ચદશ્યાં ચતુર્દશ્યામષ્ટમ્યાં રાહુસૂતકે ।
ઋતુસન્ધિષુ ભુક્ત્વા વા શ્રાદ્ધિકં પ્રતિગૃહ્ય ચ

પશુમણ્ડૂકનકુલશ્વાહિમાર્જારસૂકરૈઃ ।
કૃતે ઽન્તરે ત્વહોરાત્રં શક્રપાતે તથોચ્છ્રયે

શ્વક્રોષ્ટુગર્દભોલૂકસામબાણાર્તનિઃ સ્વને ।
અમેધ્યશવશૂદ્રાન્ત્યશ્મશાનપતિતાન્તિકે

દેશે ઽશુચાવાત્મનિ ચ વિદ્યુત્સ્તનિતસંપ્લવે ।
ભુક્ત્વાર્દ્રપાણિરમ્ભો ઽન્તરર્ધરાત્રે ઽતિમારુતે

દિગ્દાહે પાંસુવર્ષેષુ સન્ધ્યાની હારભીતિષુ ।
ધાવતઃ પૂતિગન્ધે ચ શિષ્ટે ચ ગૃહમાગતે

ખરોષ્ટ્રયાનહસ્ત્યશ્વનૌવૃક્ષગિરિરોહણે ।
સપ્તત્રિંશદનધ્યાયાનેતાંસ્તાત્કાલિકાન્વિદુઃ

વેદદિષ્ટં તથાચાર્યં રાજચ્છાયાં પરસ્ત્રિયમ્ ।
નાક્રામેદ્રક્તવિણ્મૂત્રષ્ઠીવનોદ્વર્તનાનિ ચ

વિપ્રાહિક્ષત્ત્રિયાત્માનો નાવજ્ઞેયાઃ કદાચન ।
દૂરાદુચ્છિષ્ટવિણ્મૂત્રપાદામ્ભાંસિ સમુત્સૃજેત્

શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તમાચારં કુર્યાન્મર્મણિ ન સ્પૃશેત્ ।
ન નિન્દાતાડને કુર્યાત્સુતં શિષ્યં ચ તાડયેત્

આચરેત્સર્વદા ધર્મં તદ્વિરુદ્ધં તુ નાચરેત્ ।
માતાપિત્રતિથીભ્યાઢ્યૈર્વિવાદં નાચરેદ્ગૃહી

પઞ્ચ પિણ્ડાનનુદ્ધૃત્ય ન સ્નાયાત્પરવારિષુ ।
સ્નાયાન્નદીપ્રસ્ત્રવણદેવખાતહ્રદેષુ ચ

વર્જયેત્પરશય્યાદિ ન ચાશ્રીયાદનાપદિ ।
કદર્યબદ્ધચો (વૈ) રાણાં તથા ચાનમ્નિકસ્ય ચ

વૈણાભિશસ્તવાર્ધુષ્યગણિકાગણદીક્ષિણામ્ ।
ચિકિત્સકાતુરક્રુદ્ધક્લીબરઙ્ગોપજીવિનામ્

ક્રૂરોગ્રપતિતવ્રાત્યદામ્ભિકોચ્છિષ્ટભોજિનામ્ ।
શાસ્ત્રવિક્રયિણશ્ચૈવ સ્ત્રીજિતગ્રામયાજિનામ્

નૃશંસરાજરજકકૃતઘ્નવધજીવિનામ્ ।
પિશુનાનૃતિનોશ્ચૈવ સોમવિક્રયિણસ્તથા

બન્દિનાં સ્વર્ણકારાણામન્નમેષાં કદાચન ।
ન ભોક્તવ્યં વૃથા માંસં કેશકીટસમન્વિતમ્

ભક્તં પર્યુષિતોચ્છિષ્ટં શ્વસ્પૃષ્ટં પતિતો (તે) ક્ષિતમ્ ।
ઉદક્યાસ્પૃષ્ટસંઘુષ્ટમપર્યાપ્તં ચ વર્જયેત્

ઘોઘ્રાતં શકુનોચ્છિષ્ટં પાદસ્પૃષ્ટ ચ કામતઃ ।
શૂદ્રેષુ દાસગોપાલકુલમિત્રાર્ધસીરિણઃ

ભોજ્યાન્નો નાપિતશ્ચૈવ યશ્ચાત્માનં નિવેદયેત્ ।
અન્નં પર્યુષિતં ભોજ્યં સ્નેહાક્તં ચિરસંભૃ (સ્થિ) તમ્

અસ્નેહા અપિ ઘોધૂમયવગોરસવિક્રિયાઃ ।
ઔષ્ટ્રમૈકશફં સ્ત્રીણાં પયશ્ચ પરિવર્જયેત્

ક્રવ્યાદપક્ષિદાત્યૂહશુકમાંસાનિ વર્જયેત્ ।
સારસૈકશફાન્હંસાન્બલાકબકટિટ્ટિભાન્

વૃથા કૃસરસંયાવ પાયસાપૂપશષ્કુલીઃ ।
કુરરં જાલપાદં ચ ખઞ્જરીટમૃગદ્વિજાન્

ચાષાન્મત્સ્યાત્રક્તપાદઞ્ચગ્દ્ધ્વા વૈ કામતો નરઃ ।
બલ્લૂરં કામતો જગ્દ્ધ્વા સોપ વાસસ્ત્ર્યહં ભવેત્

પલાણ્ડુલશુનાદીનિ જગ્દ્ધ્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ।
શ્રાદ્ધે દેવાન્પિતૄન્પ્રાર્ચ્ય ખાદન્માંસં ન દોષભાક્

વસેત્સ નરકે ઘોર દિનાનિ પશુરોમતઃ ।
સંમિતાનિ દુરાચારો યો હન્ત્યવિધિના પશૂન્ ।
માંસં સન્ત્યજ્ય સંપ્રાર્થ્ય કામાન્યાતિ તતો હરિમ્