ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.50

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે વર્ણાશ્રમધર્મનિરૂપણં નામૈકોનપઞ્ચાશત્તમોધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 50
બ્રહ્મોવાચ ।
અહન્યહનિ યઃ કુર્યાત્ક્રિયાં સ જ્ઞાનમાપ્નુયાત્ ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય ધર્મમર્થં ચ ચિન્તયેત્

ચિન્તયેદ્ધૃદિ પદ્મસ્થમાનન્દમજરં હરિમ્ ।
ઉષઃ કાલે તુ સંપ્રાપ્તે કૃત્વા ચાવશ્યકં બુધઃ

સ્ત્રાયાન્નદીષુ શુદ્ધાસુ શૌચં કૃત્વા યથાવિધિ ।
પ્રતઃ સ્નાનેન પૂયન્તે યે ઽપિ પાપકૃતો જનાઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પ્રાતઃ સ્નાનં સમાચરેત્ ।
પ્રાતઃ સ્નાનં પ્રશંસન્તિ દૃષ્ટાદૃષ્ટષ્ટકરં હિ તત્

સુખાત્સુપ્તસ્ય સતતં લાલાદ્યાઃ સંસ્ત્રવન્તિ હિ ।
અતો નૈવાચરેત્કર્માણ્યકૃત્વા સ્નાનમાદિતઃ

અલક્ષ્મીઃ કાલકર્ણો ચ દુઃ સ્વપ્નં દુર્વિચિન્તિતમ્ ।
પ્રતઃ સ્નાનેન પાપાનિ ધૂયન્તે નાત્ર સંશયઃ

ન ચ સ્નાનં વિના પુંસાં પ્રાશસ્ત્યં કર્મ સંસ્મૃતમ્ ।
હોમે જપ્યે વિશેષેણ તસ્માત્સ્નાનં સમાચરેત્

અશક્તાવશિરસ્કં તુ સ્નાનમસ્ય વિધીયતે ।
આર્દ્રેણ વાસસા વાપિ માર્જનં કાયિકં સ્મૃતમ્

બ્રાહ્મમાગ્નેયમુદ્દિષ્ટં વાયવ્યં દિવ્યમેવ ચ ।
વારુણં યૌગિકં તદ્વત્ષડઙ્ગં સ્નાનમાચરેત્

બ્રાહ્મં તુ માર્જનં મન્ત્રૈઃ કુશૈઃ સોદકબિન્દુભિઃ ।
આગ્રેયં ભસ્મનાઽપાદમસ્તકાદ્દેહધૂનનમ્

ગવાં હિ રજસા પ્રોક્તં વાયવ્યં સ્નાનમુત્તમમ્ ।
યત્તુ સાતપવર્ષેણ સ્નાનં તદ્દિવ્યમુચ્યતે

વારુણં ચાવગાહં ચ માનર્સ ત્વાત્મવેદનમ્ ।
યૌગિકં સ્નાનમાખ્યાતં યોગેન હરિચિન્તનમ્

આત્મતીર્થમિતિ ખ્યાતં સેવિતં બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
ક્ષીરવૃક્ષસમુદ્ભૂતં માલતીસમ્ભવં શુભમ્

અપામાર્ગં ચ વિલ્વં ચ કરવીરં ચ ધાવને ।
ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા ભક્ષયેદ્દન્તધાવનમ્

પ્રક્ષાલ્ય ભુક્ત્વા તજ્જહ્યાચ્છુચૌ દેશે સમાહિતઃ ।
સ્નાત્વા સન્તર્પયેદ્દેવાનૃષીન્પિતૃગણાંસ્તથા

આચમ્ય વિધિવન્નિત્યં પુનરાચમ્ય વાગ્યતઃ ।
સંમાર્જ્ય મન્ત્રૈ રાત્માનં કુશૈઃ સોદકબિન્દુભૈઃ

આપોહિષ્ઠાવ્યાહૃતિભિઃ સાવિત્ર્યા વારુણૈઃ શુભૈઃ ।
ઓઙ્કારવ્યાહૃતિયુતાં ગાયત્ત્રીં વેદમાતરમ્

જપ્ત્વા જલાઞ્જલિં દદ્યાદ્ભારસ્કરં પ્રતિ તન્મનાઃ ।
પ્રાક્કૂલેષુ તતઃ સ્થિત્વા દર્ભેષુ સુસમાહિતઃ

પ્રાણાયામં તતઃ કૃત્વા ધ્યાયેત્સન્ધ્યામિતિ શ્રુતિઃ ।
યા સન્ધ્યા સા જગત્સૂતિર્માયાતીતા હિ નિષ્કલા

ઐશ્વરી કેવલા શક્તિસ્તત્ત્વત્રયસમુદ્ભવા ।
ધ્યાત્વા રક્તાં સિતાં કૃષ્ણાં ગાયત્ત્રીં વૈ જપેદ્વુધઃ

પ્રાઙ્મુખઃ સતતં વિપ્રઃ સન્ધ્યોપાસનમાચરેત્ ।
સન્ધ્યાહીનો ઽશુચિર્નિત્યમનર્હઃ સર્વકર્મસુ

યદન્યત્કુરુતે કિઞ્ચિન્ન તસ્ય ફલભાગ્ભવેત્ ।
અનન્યચેતસઃ સન્તો બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ

ઉપાસ્ય વિધિવત્સન્ધ્યાં પ્રાપ્તાઃ પૂર્વપરાં ગતિમ્ ।
યો ઽન્યત્ર કુરુતે યત્નં ધર્મ કાર્યે દ્વિજોત્તમઃ

વિહાય સન્ધ્યાપ્રણતિં સ યાતિ નરકાયુતમ્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સન્ધ્યોપાસનમાચરેત્

ઉપાસિતો ભવેત્તેન દેવો યોગતનુઃ પરઃ ।
સહસ્રપરમાં નિત્યાં શતમધ્યાં દશાવરામ્

ગાયત્ત્રીં વૈ જપેદ્વિદ્વાન્પ્રાઙ્મુખઃ પ્રયતઃ શુચિઃ ।
અથોપતિષ્ઠેદાદિત્યમુદયસ્થં સમાહિતઃ

મન્ત્રૈસ્તુ વિવિધૈઃ સૌરૈઃ ઋગ્યજુઃસામસંજ્ઞિતૈઃ ।
ઉપસ્થાય મહાયોગં દેવદેવં દિવાકરમ્

કુર્વીત પ્રણતિં ભૂમૌ મૂર્ધાનમભિમન્ત્રિતઃ ।
ઓં ખખોલ્કાય શાન્તાય કારણત્રયહેતવે

નિવેદયામિ ચાત્માનં નમસ્તે જ્ઞાનરૂપિણે ।
ત્વમેવ બ્રહ્મ પરમમાપો જ્યોતી રસો ઽમૃતમ્

ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્ત્વમોઙ્કારઃ સર્વો રુદ્રઃ સનાતનઃ ।
એતદ્વૈ સૂર્યહૃદયં જપ્ત્વા સ્તવનમુત્તમમ્

પ્રાતઃ કાલે ચ મધ્યાહ્ને નમસ્કુર્યાદ્દિવાકરમ્ ।
અથાગમ્ય ગૃહં વિપ્રઃ (પશ્ચાત્) સમાચમ્ય યથાવિધિ

પ્રજ્વાલ્ય વહ્નિં વિધિવજ્જુહુયાજ્જાતવેદસમ્ ।
ઋત્વિક્ પુત્રો ઽથ પત્ની વા શિષ્યો વાપિ સહોદરઃ

પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં વિશેષેણ જુહુયાદ્વા યથાવિધિ ।
વિના મ (ત) ન્ત્રેણ યત્કર્મ નામુત્રેહ ફલપ્રદમ્

દૈવતાનિ નમસ્કુર્યાદુપહારાન્નિવેદયેત્ ।
ગુરું ચૈવાપ્યુપાસીત હિતં ચાસ્ય સમાચરેત્

વેદાભ્યાસં તતઃ કુર્યાત્પ્રયત્નાચ્છક્તિતો દ્વિજઃ ।
જપેદ્વાધ્યાપયેચ્છિષ્યાન્ધારયેદ્વૈ વિચારયેત્

અવેક્ષેત ચ શાસ્ત્રાણિ ધર્માદીનિ દ્વિજોત્તમઃ ।
વૈદિકાંશ્ચૈવ નિગમાન્વેદાઙ્ગાનિ ચ સર્વશઃ

ઉપયાદીશ્વરં ચૈવ યોગક્ષેમપ્રાસિદ્ધયે ।
સાધયેદ્વિવિધાનર્થાન્કુટુમ્બાર્થં તતો દ્વિજઃ

તતો મધ્યાહ્નસમયે સ્નાનાર્થં મૃદમાહરેત્ ।
પુષ્પાક્ષતાંસ્તિલકુશાન્ ગોમયં શુદ્ધમેવ ચ

નદીષુ દેવખાતેષુ તડાગેષુ સરઃ સુ ચ ।
સ્નાનં સમાચરેન્નૈવ પરકીયે કદાચન

પઞ્ચ પિણ્ડાનનુદ્ધૃત્ય સ્નાનં દુષ્યન્તિ નિત્યશઃ ।
મૃદૈકયા શિરઃ ક્ષાલ્યં દ્વાભ્યાં નાભેસ્તથોપરિ

અધશ્ચ તિસૃભિઃ ક્ષાલ્યં પાદૌ ષટ્ભિસ્તથૈવ ચ ।
મૃત્તિકા ચ સમુદ્દિષ્ટા વૃદ્ધામલકમાત્નિકા

ગોમયસ્ય પ્રમાણં તુ તેનાઙ્ગં લેપયેત્તતઃ ।
પ્રક્ષાલ્યાચમ્ય વિધિવત્તતઃ સ્નાયાત્સમાહિતઃ

લેપયિત્વા તુ તીરસ્થસ્તલ્લિઙ્ગૈરેવ મન્ત્રતઃ ।
અભિમન્ત્ર્ય જલં મન્ત્રૈરાલિઙ્ગૈર્વારુણૈઃ શુભૈઃ

ત્નાનકાલે સ્મરેદ્વિષ્ણમાપો નારાયણો યતઃ ।
પ્રેક્ષ્ય ઓઙ્કારમાદિત્યં ત્રિર્નિમજ્જેજ્જલાશયે

આચાન્તઃ પુનરાચામેન્મન્ત્રેણાનેન મન્ત્રવિત્ ।
અન્તશ્ચરસિ ભૂતેષુ ગુહાયાં વિશ્વતોમુખઃ

ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કાર આપો જ્યોતી રસો ઽમૃતમ્ ।
દ્રુપદાં વા ત્રિરભ્યસ્યેવ્દ્યાહૃતિપ્રણવાન્વિતામ્

સાવિત્રીં વા જપે દ્વિદ્વાંસ્તથા ચૈવાઘમર્ષણમ્ ।
તતઃ સંમાર્જનં કુર્યાદાપોહિષ્ઠામયોભુવઃ

ઇદમાપઃ પ્રવહતવ્યાહૃતિભિસ્તથૈવ ચ ।
તતો ઽભિમન્ત્રિતં તોપમાપો હિષ્ઠાદિમન્ત્રકૈઃ

અન્તર્જલમવાઙ્મગ્નો જપેત્ત્રિરઘમર્ષણમ્ ।
દ્રુપદાં વાથ સાવિત્રરિં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

આવર્તયેદ્વા પ્રણવં દેવદેવં રમરેદ્ધરિમ્ ।
અપઃ પાણૌ સમાદાય જપ્ત્વા વૈ માર્જને કૃતે

વિન્યસ્ય મૂર્ધ્નિ તત્તોયં મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ ।
સન્ધ્યામુપાસ્ય ચાચમ્ય સંસ્મરેન્નિત્યમીશ્વરમ્

અથોપતિષ્ઠેદાદિત્યમૂર્ધ્વપુષ્પાન્વિતાઞ્જલિમ્ ।
પ્રક્ષિપ્યાલોકયેદ્દેવમુદયન્તં ન શક્યતે

ઉદુત્યં ચિત્રમિત્યેવં તચ્ચક્ષુરિતિ મન્ત્રતઃ ।
હંસઃ શુચિષદેતેન સાવિત્ર્યા ચ વિશેષતઃ

અન્યૈઃ સૌરૈર્વૈદિકૈશ્ચ ગાયત્ત્રીં ચ તતો જપેત્ ।
મન્ત્રાંશ્ચ વિવિધાન્પશ્ચાત્પ્રાક્કૂલે ચ કશાસને

તિષ્ઠંશ્ચ વીક્ષ્યમાણોર્ઽકં જપં કુર્યાત્સમાહિતઃ ।
સ્ફટિકાબ્જાક્ષરુદ્રાક્ષૈઃ પુત્રજીવસમુદ્ભવૈઃ

કર્તવ્યા ત્વક્ષાલા સ્યાદન્તરા તત્ર સા સ્મૃતા ।
યદિ સ્યાત્ક્લિન્નવાસા વૈ વારિમધ્યગતશ્ચરેત્

અન્યથા ચ શુચૌ ભૂમ્યાં દર્ભેષુ ચ સમાહિતઃ ।
પ્રદક્ષિણં સમાવૃત્ય નમસ્કૃત્ય તતઃ ક્ષિતૌ

આચમ્ય ચ યથાશાસ્ત્રં શક્ત્યા સ્વાધ્યાયમાચરેત્ ।
તતઃ સન્તર્પયેદ્દેવાનૃષીન્પિતૃગણાંસ્તથા

આદાવોઙ્કારમુચ્ચાર્ય નમો ઽન્તે તર્પયામિ ચ ।
દેવાન્બ્રહ્મઋષીંશ્ચૈવ તર્પયેદક્ષતોદકૈઃ

પિતૄન્દેવાન્મુનીન્ ભક્ત્યા સ્વસૂત્રોક્તવિધાનતઃ

દેવર્ષોંસ્તર્પયેદ્ધીમાનુદકાઞ્જલિભિઃ પિતૄત્ ।
યજ્ઞોપવીતી દેવાનાં નિવીતી ઋષિતર્પણે

પ્રાચીનાવીતી પિત્ર્યે તુ તેન તીર્થેન ભારત ।
નિષ્પીડ્ય સ્નાનવસ્ત્રં વૈ સમાચમ્ય ચ વાગ્યતઃ

સ્વૈર્મન્ત્રૈરર્ચયેદ્દેવાન્પુષ્પૈઃ પત્રૈસ્તથામ્બુભિઃ ।
બ્રહ્માણં શઙ્કરં સૂર્યં તથૈવ મધુસૂદનમ્

અન્યાંશ્ચાભિમતાન્દેવાન્ ભક્ત્યા ચાક્રોધનો હર ! ।
પ્રદદ્યાદ્વાથ પુષ્પાદિ સૂક્તેન પુરુષેણ તુ

આપો વા દેવતાઃ સર્વાસ્તેન સમ્યક્ સમર્ચિતાઃ ।
ધ્યાત્વા પ્રણવપૂર્વં વૈ દેવં વારિસમાહિતઃ

નમસ્કારેણ પુષાપાણિ વિન્યસેદ્વૈ પૃથક્પૃથક્ ।
નર્તે હ્યારાધનાત્પુણ્યં વિદ્યતે કર્મ વૈદિકમ્

તસ્માત્તત્રાદિમધ્યાન્તે ચેતસા ધારયેદ્ધરિમ્ ।
તદ્વિષ્ણોરિતિ મન્ત્રેણ સૂક્તેન પુરુષેણ તુ

નિવેદયેચ્ચ આત્માનં વિષ્ણવે ઽમલતેજસે ।
તદાધ્યાત્મમનાઃ શાન્તસ્તદ્વિષ્ણોરિતિ મન્ત્રતઃ

અપ્રેતે સશિરા વેતિયજેત્વા પુષ્પકે હરિમ્ ।
દેવયજ્ઞં પિતૃયજ્ઞં તથૈવ ચ ।
માનુષં બ્રહ્મયજ્ઞં ચ પઞ્ચ યજ્ઞાન્સમાચરેત્

યદિ સ્યાત્તર્પણાદર્વાગ્બ્રયજ્ઞં કુતો ભવેત્ ।
કૃત્વા મનુષ્યયજ્ઞં વૈ તતઃ સ્વાધ્યાયમાચરેત્

વૈશ્વદેવસ્તુ કર્તવ્યો દેવયજ્ઞઃ સ તુ સ્મૃતઃ ।
ભૂતયજ્ઞઃઋ સ વૈ જ્ઞેયો ભૂતેભ્યો યસ્ત્વયં બલિઃ

શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ પતિતાદિભ્ય એવ ચ ।
દદ્યાદ્ભૂમૌ બહિસ્ત્વન્નં પક્ષિભ્યશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ

એકં તુ ભોજયેદ્વિપ્રં પિતૄનુદ્દિશ્ય સત્તમાઃ ।
નિત્યશ્રાદ્ધં તદુદ્દિશ્ય પિતૃયજ્ઞો ગતિપ્રદઃ

ઉદ્ધૃત્ય વા યથાશક્તિ કિઞ્ચિદન્નં સમાહિતઃ ।
વેદતત્ત્વાર્થવિદુષે દ્વિજાયૈવોપપાદયેત્

પૂજયેદતિથિં નિત્યં નમસ્યેદર્ચયોદ્દ્વિજમ્ ।
મનોવાક્કર્મભિઃ શાન્તં સ્વાગતૈઃ સ્વગૃહં તતઃ

ભિક્ષામાહુર્ગ્રાસમાત્રમન્નં તત્સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ ।
પુષ્કલં હન્તકારં તુ તચ્ચતુર્ગુણમુચ્યતે

ગોદોહમાત્રકાલં વૈ પ્રતીક્ષ્યો હ્યતિથિઃ સ્વયમ્ ।
અભ્યાગતાન્યથાશક્તિ પૂજયેદતિથિં તથા

ભિક્ષાં વૈ ભિક્ષવે દદ્યાદ્વિધિવદ્બ્રહ્યચારિણે ।
દદ્યાદન્નં યથાશક્તિ અર્થિભ્યો લોભવર્જિતઃ

ભુઞ્જતિ બન્ધુભિઃ સાર્ધં વાગ્યતો ઽન્નમકુત્સયન્ ।
અકૃત્વા તુ દ્વિજઃ પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્ દ્વિજોત્તમઃ

ભુઞ્જતે ચેત્સ મૂઢાત્મા તિર્યગ્યોનિં ચ ગચ્છતિ ।
વેદાભ્યાસો ઽન્વહં શક્ત્યા મહાયજ્ઞક્રિયાક્ષમાઃ

નાશયન્ત્યાશુ પાપાનિ દેવાનામર્ચનં તથા ।
યો મોહાદથ વાલસ્યાદકૃત્વા દેવતાર્ચનમ્

ભુઙ્ક્તે સ યાતિ નરકાન્ત્સૂંકરેષ્વેવ જાયતે ।
અશૌચં સંપ્રવક્ષ્યામિ અશુચિઃ પાતકી સદા

અશૌચં ચૈવ સંસર્ગાચ્છુદ્ધિઃ સંસર્ગવર્જનાત્ ।
દશાહં પ્રાહુરાશૌચં સર્વેવિપ્રા વિપશ્ચિતઃ

મૃતેષુ વાથ જાતેષુ બ્રાહ્મણાનાં દ્વિજોત્તમ ।
આદન્તજનનાત્ સદ્ય આચૂડાદેકરાત્રકમ્

ત્રિરાત્રમૌપનયનાદ્દશરાત્રમતઃ પરમ્ ।
ક્ષત્ત્રિયો દ્વાદશહેન દશભિઃ પઞ્ચભિર્વિશઃ

શુધ્યેન્માસેન વૈ શૂદ્રો યતીનાં નાસ્તિ પાતકમ્ ।
રાત્રિભિર્માસતુલ્યાભિર્ગર્ભસ્ત્રાવેષુ શૌચકમ્