ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.49

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે દેવપ્રતિષ્ઠાદિનિરૂપણં નામાષ્ટચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 49
ઇતિ પ્રતિષ્ઠાપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
સર્ગાદિકૃદ્ધરિશ્ચૈવ પૂજ્યઃ સ્વાયમ્ભુવાદિભિઃ ।
વિપ્રાદ્યૈઃ સ્વેન ધર્મેણ તદ્ધર્મં વ્યાસ ! વૈ શૃણુ

યજનં યાજનં દાનં બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિગ્રહઃ ।
અધ્યાપનં ચાધ્યયનં ષટ્ કર્માણિદ્વિજોત્તમે

દાનમધ્યયનં યજ્ઞો ધર્મઃ ક્ષત્ત્રિયવૈશ્યયોઃ ।
દણ્ડસ્તસ્ય કૃષિર્વૈશ્યસ્ય શસ્યતે

શુશ્રૂષૈવ દ્વિજાતીનાં શૂદ્રાણાં ધર્મસાધનમ્ ।
કારુકર્મ તથાઽજીવો પાકયજ્ઞો ઽપિ ધર્મતઃ

ભિક્ષાચર્યાથ શુશ્રૂષા ગુરોઃ સ્વાધ્યાય એવ ચ ।
સન્ધ્યાકર્માગ્નિકાર્યઞ્ચ ધર્મો ઽયં બ્રહ્મચારિણઃ

સર્વેષામાશ્રમાણાં ચ દ્વૈવિધ્યં તુ ચતુર્વિધમ્ ।
બ્રહ્મચાર્યુપકુર્વાણો નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મતત્પરઃ

યો ઽધીત્ય વિધિવદ્વેદાન્ ગૃહસ્થાશ્રમમાવ્રજેત્ ।
ઉપકુર્વાણકો જ્ઞેયો નૈષ્ઠિકો મરણાન્તિકઃ

અગ્નયો ઽતિથિશુશ્રૂષા યજ્ઞો દાનં સુરાર્ચનમ્ ।
ગૃહસ્થસ્ય સમાસેન ધર્મો ઽયં દ્વિજસત્તમ !

ઉદાસીનઃ સાધકશ્ચ ગૃહસ્થો દ્વિવિધો ભવેત્ ।
કુટુમ્બભરણે યુક્તઃ સાધકો ઽસૌ ગૃહી ભવેત્

ઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય ત્યક્ત્વા ભાર્યાધનાદિકમ્ ।
એકાકી યસ્તુ વિચરેદુદાસીનઃ સ મૌક્ષિકઃ

ભૂમૌ મૂલફલાશિત્વં સ્વાધ્યાયસ્તપ એવ ચ ।
સંવિભાગો યથાન્યાયં ધર્મો ઽયં વનવાસિનઃ

તપસ્તપ્યતિ યો ઽરણ્યે યજેદ્દેવાઞ્જુહોતિ ચ ।
સ્વાધ્યાયે ચૈવ નિરતો વનસ્થસ્તાપસોત્તમઃ

તપસા કર્શિતો ઽત્યર્થં યસ્તુ ધ્યાનપરો ભવેત્ ।
સન્યાસી સ હિ વિજ્ઞેયો વાનપ્રસ્થાશ્રમે સ્થિતઃ

યોગાભ્યાસરતો નિત્યમારુરુક્ષુર્જિતેન્દ્રિયઃ ।
જ્ઞાનાય વર્તતે ભુક્ષુઃ પ્રોચ્યતે પારમેષ્ઠિકઃ

યસ્ત્વાત્મરતિરેવ સ્યાન્નિત્યતૃપ્તો મહામુનિઃ ।
સમ્યક્ ચ દમસમ્પન્નઃ સ યોગી ભિક્ષુરુચ્યતે

ભૈક્ષ્યં શ્રુતં ચ મૌનિત્વં તપો ધ્યાનં વિશેષતઃ ।
સમ્યક્ ચ જ્ઞાનવૈરાગ્યં ધર્મો ઽયં ભિક્ષુકે મતઃ

જ્ઞાનસન્યાસિનઃ કેચિદ્વેદસન્યાસિનો ઽપરે ।
કર્મસન્યાસિનઃ કેચિત્ત્રિવિધઃ પારમેષ્ઠિકઃ

યોગી ચ ત્રિવિધો જ્ઞેયો ભૌતિકઃ ક્ષત્ત્ર એવચ ।
તૃતીયો ઽન્ત્યાશ્રમી પ્રોક્તો યોગમૂર્તિંસમાસ્થિતઃ

પ્રથમા ભાવના પૂર્વે મોક્ષે ત્વક્ષ(દુષ્ક) રભાવના ।
તૃતીયે ચાન્તિમા પ્રોક્તા ભાવના પારમેશ્વરી

ધર્માત્સંજાયતે મોક્ષો હ્યર્થાત્કામો ઽભિજાયતે ।
પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ દ્વિવિધં કર્મ વૈદિકમ્

જ્ઞાનં પૂર્વં નિવૃત્તં સ્યાત્પ્રવૃત્તં ચાગ્નિદેવકૃત્ ।
ક્ષમા દમો દયા દાનમલોભા (ભો) ભ્યાસ એવ ચ

આર્જવં ચાન્સૂયા ચ તીર્થાનુસરણં તથા ।
સત્યં સંતોષ આસ્તિક્યં તથા ચેન્દ્રિયનિગ્રહઃ

દેવતાભ્યર્ચનં પૂજા બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ ।
અહિંસા પ્રિયવાદિત્વમપૈશુન્યમરૂક્ષતા

એતે આશ્રમિકા ધર્માશ્ચતુર્વર્ણ્યં બવીમ્યતઃ ।
પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્

સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્ત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્ ।
વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધરમમનુવર્તતામ્

ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચારે ચ વર્તતામ્ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્

સ્મૃતં તેષાં તુ યત્સ્થાનં તદેવ વન (ગુરુ) વાસિનામ્ ।
સપ્તર્ષીણાં તુ યત્સ્થાનં સ્થાનં તદ્વૈ વનૌકસામ્

યતીનાં યતચિત્તાનાં ન્યાસિનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ।
આનન્દં બ્રહ્મ તત્સ્થાનં યસ્માન્નાવર્તતે મુનિઃ

યોગિનામમૃતસ્થાનં વ્યોમાખ્યં પરમાક્ષરમ્ ।
આનન્દમૈશ્વરં યસ્માન્મુક્તો નાવર્તતે નરઃ

મુક્તિરષ્ટાઙ્ગવિજ્ઞાનાત્સંક્ષેપાત્તદ્વદે શૃણુ ।
યમાઃ પઞ્ચ ત્વહિંસાદ્યા અહિંસા પ્રાણ્યહિંસનમ્

સત્યં ભૂતહિતં વાક્યમસ્તેયં સ્વાગ્રહં પરમ્ ।
અમૈથુનં બ્રહ્મચર્યં સર્વત્યાગો ઽપરિગ્રહઃ

નિયમાઃ પઞ્ચ સત્યાદ્યા બાહ્મમાભ્યન્તરં દ્વિધા ।
શૌચં તુષ્ટિશ્ચ સન્તોષસ્તપશ્ચોન્દ્રિયનિગ્રહઃ

સ્વાધ્યાયઃ સ્યાન્મન્ત્રજાપઃ પ્રણિધાનં હરેર્યજિઃ ।
આસનં પદ્મકાદ્યુક્તં પ્રાણાયામો મરુજ્જયઃ

મન્ત્રધ્યાન તો ગર્ભો વિપરીતો હ્યગર્ભકઃ ।
એવં દ્વિધા ત્રિધાપ્યુક્તં પુરણાત્પૂરકઃ સ ચ

કુમ્ભકો નિશ્ચલત્વાચ્ચ રેચનાદ્રેચકસ્ત્રિધા ।
લઘુર્દ્વાદશમાત્રઃ સ્યાચ્ચતુર્વિંશતિકઃ પરઃ

ષટ્ત્રિંશન્માત્રિકઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રત્યાહારશ્ચ રોધનમ્ ।
બ્રહ્માત્મચિન્તા ધ્યાનં સ્યાદ્ધારણા મનસો ધૃતિઃ

અહં બ્રહ્મેત્યવસ્થાનં સમાધિર્બ્રહ્મણઃ સ્થિતિઃ ।
અહમાત્મા પરં બ્રહ્મ સત્યં જ્ઞાનમનન્તકમ્

બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમાનન્દઃ સ તત્ત્વમસિ કેવલમ્ ।
અહં બ્રહ્માસ્મ્યહં બ્રહ્મ અશરીરમાનિન્દ્રિયમ્

અહંમનોબુદ્ધિમહદહઙ્કારાદિવર્જિતમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિયુક્તજ્યોતિસ્તદીયકમ્

નિત્યં શુદ્ધં બુદ્ધમુક્તં સત્યમાનન્દમદ્વયમ્ ।
યો ઽસાવાદિત્યપુરુષઃ સો ઽસાવહમખણ્ડિતમ્ ।
ઇતિ ધ્યાયન્વિમુચ્યેત્ બ્રાહ્મણો ભવબન્ધનાત્