ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.48

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશે આચારકાણ્ડે પ્રાસાદલિઙ્ગમણ્ડપાદિલક્ષણનિરૂપણંનામ સપ્તચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 48
સૂત ઉવાચ ।
પ્રતિષ્ઠાં સર્વદેવાનાં સંક્ષેપેણ વદામ્યહમ્ ।
સુતિથ્યાદૌ સુરમ્યાં ચ પ્રતિષ્ઠાં કારયેદ્ગુરુઃ

ઋત્વિગ્ભિઃ સહ ચાચાર્યં વરયેન્મધ્યદેશગમ્ ।
સ્વશાખોક્તવિધાનેન અથ વા પ્રણવેન તુ

પઞ્ચભિર્બહુભિર્વાથ કુર્યાત્પાદ્યાર્ઘ્યમેવ ચ ।
મુદ્રિકાભિસ્તથા વસ્ત્રૈર્ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ

મન્ત્રન્યાસં ગુરુઃ કૃત્વા તતઃ કર્મ સમારભેત્ ।
પ્રાસાદસ્યાગ્રતઃ કુર્યાન્મણ્ડપં દશહસ્તકમ્

કુર્યાદ્દ્વાદશહસ્તં વા સ્તમ્ભૈઃ ષોડશભિર્યુતમ્ ।
ધ્વજાષ્ટકૈશ્ચતુર્હસ્તાં મધ્યે વેદિં ચ કારયેત્

નદીસંગમતીરાત્થાં વાલુકાં તત્ર દાપયેત્ ।
ચતુરશ્રં કાર્મુકાભં વર્તુલં કમલાકૃતિ

પૂર્વાદિતઃ સમારભ્ય કર્તવ્યં કુણ્ડપઞ્ચકમ્ ।
અથવા ચતુરશ્રાણિ સર્વાણ્યેતાનિ કારયેત્

શાન્તિકર્મિધાનેન સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ।
શિરઃ સ્થાને તુ દેવસ્ય આચાર્યો હોમમાચરેત્

ઐશાન્યાં કેચિદિચ્છન્તિ ઉપલિપ્યાવનિં શુભામ્ ।
દ્વારાણિ ચૈવ ચત્વારિ કૃત્વા વૈ તોરણાન્તિકે

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થબૈલ્વપાલાશખાદિરાઃ ।
તોરણાઃ પઞ્ચહસ્તાશ્ચ વસ્ત્રપુષ્પાદ્યલઙ્કૃતાઃ

નિખનેદ્ધસ્તમેકકં ચત્વારશ્ચતુરો દિશઃ ।
પૂર્વદ્વારે મૃગેન્દ્રં તુ હયરાજં તુ દક્ષિણે

પશ્ચિમે ગોપતિર્નામ સુરશાર્દૂલમુત્તરે ।
અગ્નિમીલેતિ હિ મન્ત્રેણ પ્રથમં પૂર્વતો ન્યસેત્

ઈષેત્વેતિહિ મન્ત્રેણ દક્ષિણસ્યાં દ્વિતીયકમ્ ।
અગ્નાયાહિમન્ત્રેણ પશ્ચિમસ્યાં તૃતીયકમ્

શન્નોદેવીતિ મન્ત્રેણ ઉત્તરસ્યાં ચતુર્થકમ્ ।
પૂર્વે અમ્બુદવત્કાર્યા આગ્નોય્યાં ધૂમરૂપિણી

યામ્યાં વૈ કૃષ્ણરૂપા તુ નૈરૃત્યા શ્યામલા (ધૂસરા) ભવેત્ ।
વારુણ્યાં પાણ્ડુરા જ્ઞેયા વાયવ્યાં પીતવર્ણિકા

ઉત્તરે રક્તવર્ણા તુ શુક્લેશી ચ પતાકિકા ।
બહુરૂપા તથા મધ્યે ઇન્દ્રવિદ્યેતિ પૂર્વકે

આગ્નિં સંસુપ્તિમન્ત્રેણ યમોનાગેતિ દક્ષિણે ।
પૂજ્યા રક્ષોહનોવેતિ પશ્ચિમે ઉત્તરે ઽપિ ચ

વાત ઇત્યભિષિચ્યાથ આપ્યાયસ્વેતિ ચોત્તરે ।
તમીશાનમતશ્ચૈવ વિષ્ણોર્નુકેતિ મધ્યમે

કલશૌ તુ તતો દ્વૌદ્વૌ નિવેશ્યૌ તોરણાન્તિકે ।
વસ્ત્રયુગ્મસમાયુક્તાશ્ચન્દનાદ્યૈઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ

પુષ્પૈર્વિતાનૈર્બહુલૈરાદિવર્ણાભિમન્ત્રિતાઃ ।
દિક્પાલાશ્ચ તતઃ પૂજ્યાઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા

ત્રાતારમિન્દ્રભન્ત્રેણ અગ્નિર્મૂર્ધેતિ ચાપરે ।
અસ્મિન્વૃક્ષ ઇતં ચૈવ પ્રચારીતિ પરા સ્મૃતા

કિઞ્ચેદધાતુ આચત્વાભિત્વાદેતિ ચ સપ્તમી ।
ઇમારુદ્રેતિ દિક્યાલાન્પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ

હોમદ્રવ્યાણિ વાયવ્યે કુર્યાત્સોપસ્કરાણિ ચ ।
શઙ્ખાઞ્છાસ્ત્રોદિતાઞ્છ્વેતાન્નેત્રાભ્યાં વિન્યસેદ્ગુરુઃ

આલોકનેન દ્રવ્યાણિ શુદ્ધિં યાન્તિ ન સંશયઃ ।
ત્દૃદયાદીનિ ચાઙ્ગાનિ વ્યાહૃતિપ્રણવેન ચ

અસ્ત્રં ચૈવ સમસ્તાનાં ન્યાસો ઽયં સર્વકામિકઃ ।
અક્ષતાન્વિષ્ટરં ચૈવ અસ્ત્રેણૈવાભિમન્ત્રિતાન્

વિષ્ટરેણ સ્પૃશેદ્દુવ્યાન્યાગમણ્ડપસંભૃતાન્ ।
અક્ષતાન્વિકિરેત્પશ્ચાદસ્ત્રપૂતાન્સમન્તતઃ

શક્રીં દિશમથારભ્ય યાવદીશાનગોચરમ્ ।
અવકીર્યાક્ષતાર્ન્સંવાંલ્લેપયેન્મણ્ડપં તતઃ

ગન્ધાદ્યૈરર્ઘ્યપાત્રે ચ મન્ત્રગ્રામં ન્યસેદ્ગુરુઃ ।
તેનાર્ઘ્યપાત્રતોયેન પ્રોક્ષયેદ્યાગમણ્ડપમ્

પ્રતિષ્ઠા યસ્ય દેવસ્ય તદાખ્યં કલશં ન્યસેત્ ।
ઐશાન્યાં પૂજયેદ્યામ્યે અસ્ત્રેણૈવ ચ બર્ધનીમ્

કલશં વર્ધનીં ચૈવ ગ્રહાન્વાસ્ત્તોષ્પતિં તથા ।
આસનેતાનિ સર્વાણિ પ્રણવાખ્યં જપેદ્ગુરુઃ

સૂત્રગ્રીવં રત્નગર્ભં વસ્ત્રયુગ્મેન વેષ્ટિતમ્ ।
સર્વૌષધીગન્ધલિપ્તં પૂજયેત્કલશં ગુરુઃ

દેવસ્તુ કલશે પૂજ્યો વર્ધન્યા વસ્ત્રમુત્તમમ્ ।
વર્ધન્યા તુ સમાયુક્તં કલશં ભ્રામયેદનુ

વર્ધનીધારયા સિઞ્ચન્નગ્રતો ધારયેત્તતઃ ।
અભ્યર્ચ્ય વર્ધનીકુમ્ભં સ્થણ્ડિલે દેવમર્ચયેત્

ઘટં ચાવાહ્ય વાયવ્યાં ગણાનાં ત્વેતિ સદ્ગણમ્ ।
દેવમીશાનકોણે તુ જપેદ્વાસ્તોષ્પતિં બુધઃ

વાસ્તોષ્પતીતિ મન્ત્રેણ વાસ્તુદોષોપશાન્તયે ।
કુમ્ભસ્ય પૂર્વતો ભૂતં ગણદેવં બલિં હરેત્

પઠેદિતિ ચ વિદ્યાશ્ચ કુર્યાદાલમ્ભનં બુધઃ ।
યોગેયોગેતિ મન્ત્રેણાસ્તરણં શાદ્વલૈઃ કુશૈઃ

ઋત્વિગ્ભિઃ સાર્ધમાચાર્યઃ સ્નાનપીઠે ગુરુસ્તદા ।
વિવિધૈર્બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ પુણ્યાહજયમઙ્ગલૈઃ

કૃત્વા બ્રહ્મરથે દેવં પ્રતિષ્ઠન્તિ તતો દ્વિજાઃ ।
ઐશાન્યામાનયેત્પીઠમણ્ડપે વિન્યસેદ્ગુરુઃ

ભદ્રઙ્કર્ણેત્યથ સ્નાત્વા સૂત્રવલ્કલજેન તુ ।
સંસ્નાપ્ય લક્ષણોદ્ધારં કુર્યાત્તૂર્યાદિ (દૂરાભિ) વાદનૈઃ

મધુસર્પિઃ સમાયુક્તં કાંસ્યે વા તામ્રભાજને ।
અક્ષિણી ચાઞ્જયેચ્ચાસ્ય સુવર્ણસ્ય શલાકયા

અગ્નિર્જ્યોતીતિ મન્ત્રેણ નેત્રોદ્વાટં તુ કારયેત્ ।
લક્ષણે ક્રિયમાણે તુ નામૈકં સ્થાપકો વ(દ) દેત્

ઇમંમેગઙ્ગેમન્ત્રેણ નેત્રયોઃ શીતલક્રિયા ।
અગ્નિર્મૂર્ધેતિ મન્ત્રેણ દદ્યાદ્વલ્મી કમૃત્તિકામ્

બિલ્વોદુમ્બરમશ્વત્થં વટં પાલાશમેવ ચ ।
યજ્ઞાયજ્ઞેતિ મન્ત્રેણ દદ્યાત્પઞ્ચકષાયકમ્

પઞ્ચગવ્યં સ્નાપયેચ્ચ સહદેવ્યાદિ ભિસ્તતઃ ।
સહદેવી બલા ચૈવ શતમૂલી શતાવરી

કુમારી ચ ગુડૂચી ચ સિંહી વ્યાઘ્રી તથૈવ ચ ।
યા ઓષધીતિ મન્ત્રેણ સ્નાનમોષધિમજ્જલૈઃ

યાઃ ફલિનીતિ મન્ત્રેણ ફલસ્નાનં વિધીયતે ।
દ્રુપદાદિવેતિ મન્ત્રેણ કાર્યમુદ્વર્તનં બુધૈઃ

કલશેષુ ચ વિન્યસ્ય ઉત્તરાદિષ્વનુક્રમાત્ ।
રત્નાનિ ચૈવ ધાન્યાનિ ઓષધીં શતપુષ્પિકામ્

સમુદ્રાંશ્ચૈવ વિન્યસ્ય ચતુરશ્ચતુરો દિશઃ ।
ક્ષીરં દધિ ક્ષીરોદસ્ય ઘૃતોદસ્યેતિ વા પુનઃ

આપ્યાયસ્વ દધિક્રાવ્ણો યા ઔષધીરિતીતિ ચ ।
તેજો ઽસીતિ ચ મન્ત્રૈશ્ચ કુમ્ભં ચૈવાભિમન્ત્રયેત્

સમુદ્રાખ્યૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ સ્નાપયેત્કલશૈઃ પુનઃ ।
સ્નાતશ્ચૈવ સુવેષશ્ચ ધૂપો દેયશ્ચ ગુગ્ગુલુઃ

અભિષેકાય કુમ્ભેષુ તત્તત્તીર્થાનિ વિન્યસેત્ ।
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ સરિતઃ સાગરાસ્તથા

યા ઓષધીતિ મન્ત્રેણ કુમ્ભં ચૈવાભિમન્ત્રયેત્ ।
તેન તોયેન યઃ સ્નાયાત્સ મુચ્યેત્સર્વપાતકૈઃ

અભિષિચ્ય સમુદ્રૈશ્ચ ત્વર્ઘ્યં દદ્યાત્તતઃ પુનઃ ।
ગન્ધદ્વારેતિ ગન્ધં ચ ન્યાસં વૈ વેદમન્ત્રકૈઃ

સ્વશાસ્ત્રવિહિતૈઃ પ્રાપ્તૈર્યુવંવસ્ત્રેતિ વસ્ત્રકમ્ ।
કવિહાવિતિ મન્ત્રેણ આનયેન્મણ્ડપં શુભમ્

શમ્ભવાયેતિ મન્ત્રેણ શય્યાયાં વિનિવેશયેત્ ।
વિશ્વતશ્ચક્ષુર્મન્ત્રેણ કુર્યાત્સકલનિષ્કલમ્

સ્થિત્વા ચૈવ પરે તત્ત્વે મન્ત્રન્યાસં તુ કારયેત્ ।
સ્વશાસ્ત્રવિહિતો મન્ત્રો ન્યાસસ્તસ્મિંસ્તથોદિતઃ

વસ્ત્રેણાચ્છાદયિત્વા તુ પૂજનીયઃ સ્વભાવતઃ ।
યથાશાસ્ત્રં નિવેદ્યાનિ પાદમૂલે તુ દાપયેત્

અથ પ્રણવસંયુક્તં વસ્ત્રયુગ્મેન વેષ્ટિતમ્ ।
કલશં સહિરણ્યં ચ શિરઃ સ્થાને નિવેદયેત્

સ્થિત્વા કુણ્ડસમીપે ઽથ અગ્નેઃ સ્થાપનમાચરેત્ ।
સ્વશાસ્ત્રવિહિતૈર્મન્ત્રૈર્વેદોક્તૈર્વાથ વા ગુરુઃ

શ્રીસૂક્તં પાવમાન્યં ચ વાસદામ્યસવાજિનમ્ ।
વૃષાકપિં ચ મિત્રં બહ્વચઃ પૂર્વતો જપેત્

રુદ્રં પુરુષસૂક્તં ચ શ્લોકાધ્યાયં ચ શુક્રિયમ્ ।
બ્રહ્માણં પિતૃમૈત્રં ચ અધ્વર્યુર્દક્ષિણે જપેત્

વેદવ્રતં વામદેવ્યં જ્યેષ્ઠસામ રથન્તરમ્ ।
ભેરુણ્ડાનિ ચ સામાનિ છન્દોગઃ પશ્ચિમે જપેત્

અથર્વશિરસં ચૈવ કુમ્ભસૂક્તમથર્વણઃ ।
નીલરુદ્રાંશ્ચ મૈત્રં ચ અથર્વશ્ચોત્તરે જપેત્

કુણ્ડં ચાસ્ત્રેણ સંપ્રોક્ષ્ય આચાર્યસ્તુ વિશેષતઃ ।
તામ્રપાત્રે શરાવે વા યથાવિભવતો ઽપિ વા

જાતવેદસમાનીય અગ્રતસ્તં નિવેશયેત્ ।
અસ્ત્રેણ જ્વાલયેદ્વહ્નિં કવચેન તુ વેષ્ટયેત્

અમૃતીકૃત્ય તં પશ્ચાન્મન્ત્રૈઃ સર્વૈશ્ચ દેશિકઃ ।
પાત્રં ગૃહ્ય કરાભ્યાં ચ કુણ્ડં ભ્રામ્ય તતઃ પુનઃ

વૈષ્ણવેન તુ યોગેન પરં તેજસ્તુ નિઃ ક્ષિપેત્ ।
દક્ષિણે સ્થાપયેદ્બ્રહ્મ પ્રણીતાઞ્ચોત્તરેણ તુ

સાધારણેન મન્ત્રેણ સ્વસૂત્રવિહિતેન વા ।
દિક્ષુદિક્ષુ તતો દદ્યાત્પરિધિં વિષ્ટરૈઃ સહ

બ્રહ્મવિષ્ણુહરેશાનાઃ પૂજ્યાઃ સાધારણેન તુ ।
દર્ભેષુ સ્થાપયેદ્વહ્નિં દર્ભૈશ્ચ પરિવેષ્ટિતમ્

દર્ભતોયેન સંસ્પૃષ્ટો મન્ત્રહીનો ઽપિ શુધ્યતિ ।
પ્રાગગ્રૈરુદગગ્રૈશ્ચ પ્રત્યગગ્રૈરખણ્ડિતૈઃ

વિતતૈર્વેષ્ટિતો વહ્નિઃ સ્વયં સાન્નિધ્યમાવ્રજેત્ ।
અગ્નેસ્તુ રક્ષણાર્થાય યદુક્તં કર્મ ન્ત્રવિત્

આચાર્યાઃ કેચિદિચ્છન્તિ જાતકર્માદ્યનન્તરમ્ ।
પવિત્રં તુ તતઃ કૃત્વા કુર્યાદાજ્યસ્ય સંસ્કૃતિમ્

આચાર્યો ઽથ નિરીક્ષ્યાપિ નીરાજ્યમભિમન્ત્રિતમ્ ।
આજ્યભાગાભિઘારાન્તમવેક્ષેતાજ્યસિદ્ધયે

પઞ્ચપઞ્ચાહુતીર્હુત્વા આજ્યેન તદનન્તરમ્ ।
ગર્ભાધાનાદિતસ્તાવદ્યાવદ્ગૌદાનિકં ભવેત્

સ્વશાસ્ત્રવિહિતૈર્મન્ત્રૈઃ પ્રણવેનાથ હોમયેત્ ।
તતઃ પૂર્ણાહુતિં દત્ત્વા પૂર્ણાત્પૂર્ણમનારેથઃ

એવમુત્પાદિતો વહ્નિઃ સર્વકર્મસુ સિદ્ધિદઃ ।
પૂજયિત્વા તતો વહ્નિં કુણ્ડેષુ વિહરેત્તથા

ઇન્દ્રાદીનાં સ્વમન્ત્રૈશ્ચ તથાહુતિશતંશતમ્ ।
પુર્ણાહુતિં શતસ્યાન્તે સર્વેષાં ચૈવ હોમયેત્

સ્વામાહુતિમથાજ્યેષુ હોતા તત્કલશે ન્યસેત્ ।
દેવતાશ્ચૈવ મન્ત્રાંશ્ચ તથૈવ જાતવેદસમ્

આત્માનમેકતઃ કૃત્વા તતઃ પૂર્ણાં પ્રદાપયેત્ ।
નિષ્કૃષ્ય બહિરાચાર્યો દિક્પાલાનાં બલિં હરેત્

ભૂતાનાં ચૈવ દેવાનાં નાગાનાં ચ પ્રયોગતઃ ।
તિલાશ્ચ સમિધશ્ચૈવ હોમદ્રવ્યં દ્વયં સ્મૃતમ્

આજ્યં તયોઃ સહકારિ તત્પ્રધાનં યદઙ્ક(ક્ષ)યોઃ ।
પરુષસુક્તં પૂર્વેણૈવ રુદ્રચૈવ તુ દક્ષિણે

જ્યેષ્ઠસામ ચ ભારુણ્ડં તન્નયામીતિ પશ્ચિમે ।
નીલરુદ્રો મહામન્ત્રઃ કુમ્ભસૂક્તમથર્વણઃ

હુત્વા સહસ્રમેકૈકં દેવં શિરસિ કલ્પયેત્ ।
એવં મધ્યે તથા પાદે પૂર્ણાહુત્યા તથા પુનઃ

શિરઃ સ્થાનેષુ જુહુયાદાવિશેચ્ચાપ્યનુક્રમાત્ ।
વેદાનામાદિમન્ત્રૈર્વા મન્ત્રૈર્વા દેવનામભિઃ

સ્વશાસ્ત્રવિહિતૈર્વાપિ ગાયત્ત્ર્યા વાથ તે દ્વિજાઃ ।
ગાયત્ત્ર્યા વાથવાચાર્યો વ્યાહૃતિપ્રણવેન તુ

એવં હોમવિધિં કૃત્વા ન્યસેન્મન્ત્રાંસ્તુ દેશિકઃ ।
ચરણાવગ્નિમીળે તુ ઇષેત્વો ગુલ્ફયોઃ સ્થિતાઃ

અગ્ન આયાહિ જઙ્ઘે દ્વે શન્નોદેવીતિ જાનુની ।
બૃહદ્રથન્તરે ઊરૂ ઉદરેષ્વાતિલો (સ્વાતિનો) ન્યસેત્

દીર્ઘાયુષ્ટ્વાય હૃદયે શ્રીશ્ચતે ગલકે ન્યસેત્ ।
ત્રાતારમિન્દ્રમુરસિ નેત્રાભ્યાં તુ ત્રિયમ્બકમ્

મૂર્ધાભવ તથા મૂર્ધ્નિ આલગ્નાદ્ધોમમાચરેત્ ।
ઉત્થા પયેત્તતો દેવમુત્તિષ્ઠબ્રહ્મણસ્પતે !

વેદપુણ્યાહશબ્દેન પ્રાસાદાનાં પ્રદક્ષિણમ્ ।
પિણ્ડિકાલંભનં કૃત્વા દેવસ્યત્વેતિ મન્ત્રવિત્

દિક્પા લાન્સહ રત્નૈશ્ચ ધાતૂનોષધયસ્તથા ।
લૌહબીજાનિ સિદ્ધાનિ પશ્ચાદ્દેવં તુ વિન્યસેત્

ન ગર્ભે સ્થાપયેદ્દેવં ન ગર્ભં તુ પરિત્યજેત્ ।
ઈષન્મધ્યં પરિત્યજ્ય તતો દોષાપહં તુ તત્

તિલસ્ય તુષમાત્રં તુ ઉત્તરં કિઞ્ચિદાનયેત્ ।
ઓં સ્થિરો ભવ શિવો ભવ પ્રજાભ્યશ્ચ નમોનમઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુર્વઃ ષડ્ભ્યો વૈ વિન્યસેદ્ગુરુઃ ।
તત્ત્વવર્ણકલામાત્રં પ્રજાનિ ભુવનાત્મજે

ષડ્ભ્યો વિન્યસ્ય સિદ્ધાર્થં ધ્રુવાર્થૈરભિમન્ત્રયેત્ ।
સમ્પાતકલશેનૈવ સ્નાપયેત્સુપ્રતિષ્ઠિતમ્

દીપધૂપસુગન્ધૈશ્ચ નૈવેદ્યૈશ્ચ પ્રપૂજયેત્ ।
અર્ઘ્યં દત્ત્વા નમસ્કૃત્ય તતો દેવં ક્ષમાપયેત્

પાત્રં વસ્ત્રયુગં છત્રં તથા દિવ્યાઙ્ગુલીયકમ્ ।
ઋત્ત્વિગ્ભ્યશ્ચ પ્રદાતવ્યા દક્ષિણા ચૈવ શક્તિતઃ

ચતુર્થૌ જુહુયાત્પશ્ચાદ્યજમાનઃ સમાહિતઃ ।
આહુતીનાં શતં હુત્વા તતઃ પૂર્ણાં પ્રદાપયેત્

નિષ્ક્રમ્ય બહિરાચાર્યો દિક્પાલાનાં બલિં હરેત્ ।
આચાર્યઃ પુષ્પહસ્તસ્તુ ક્ષમસ્વેતિ વિસર્જયેત્

યાગાન્તે કપિલાં દદ્યાદાચાર્યાય ચ ચામરમ્ ।
મુકુટં કુણ્ડલં છત્રં કેયૂરં કટિસૂત્રકમ્

વ્યજનં ગ્રામવસ્ત્રાદીન્સોપસ્કારં સુમણ્ડપમ્ ।
ભોજનં ચ મહાત્કુર્યાત્કૃતકૃત્યશ્ચ જાયતે ।
યજમાનો વિમુક્તઃ સ્યાત્સ્થાપકસ્ય પ્રસાદતઃ