ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.47

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે વાસ્તુમાનલક્ષણં નામ ષટ્ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 47
સૂત ઉવાચ ।
પ્રાસાદાનાં લક્ષણં ચ વક્ષ્યે શૌનક તચ્છૃણુ ।
ચતુઃ ષષ્ટિપદં કૃત્વા દિગ્વિદિક્ષૂપલક્ષિતમ્

ચતુષ્કોણં ચતુર્ભિશ્ચ દ્વારાણિ સૂર્યસંખ્યયા ।
ચત્વારિંશાષ્ટબિશ્ચૈવ ભિત્તીનાં કલ્પના ભવેત્

ઊર્ધ્વક્ષેત્રસમા જઙ્ઘા જઙ્ઘાર્ધદ્વિગુણં ભવેત્ ।
ગર્ભવિસ્તારવિસ્તીર્ણઃ શુકાઙ્ઘ્રિશ્ચ વિધીયતે

તત્ત્રિભાગેન કર્તવ્યઃ પઞ્ચભાગેન વા પુનઃ ।
નિર્ગમસ્તુ શુકાઙ્ઘ્રેશ્ચ ઉચ્છ્રાયઃ શિખરાર્ધગઃ

ચતુર્ધા શિખરં કૃત્વા ત્રિભાગે વેદિબન્ધનમ્ ।
ચતુર્થે પુનરસ્યૈવ કણ્ઠમામૂલસાધનમ્

અથ વાપિ સમં વાસ્તું કૃત્વા ષોડશભાગિકમ્ ।
તસ્ય મધ્યે ચતુર્ભાગમાદૌ ગર્ભં તુ કારયેત્

ચતુર્ભાગેન ભિત્તીનામુચ્છ્રાયઃ સ્યાત્પ્રમાણતઃ

દ્વિગુણઃ શિખરોચ્છ્રાયો ભિત્ત્યુચ્છાયાચ્ચ માનતઃ ।
શિખરાર્ધસ્ય ચૈર્ધેન વિધેયાસ્તુ પ્રદક્ષિણાઃ

ચતુર્દિક્ષુ તથા જ્ઞેયો નિર્ગમસ્તુઃ તથા બુધૈઃ ।
પઞ્ચભાગેન સંભજ્ય ગર્ભમાનં વિચક્ષણઃ

ભાગમેકં ગૃહીત્વા તુ નિર્ગમં ક્લપયેત્પુનઃ ।
ગર્ભસૂત્રસમો ભાગાદગ્રતો મુખમણ્ડપઃ

એતત્સામાન્યમુદ્દિષ્ટં પ્રાસાદસ્ય હિ લક્ષણમ્ ।
લિઙ્ગમાનમથો વક્ષ્યે પીઠો લિઙ્ગસમો ભવેત્

દ્વિગુણેન ભવેદ્રર્ભઃ સમન્તાચ્છૌનક ધ્રુવમ્ ।
તદ્દ્વિધા ચ ભવેદ્ભીતિર્જઙ્ઘા તદ્વિસ્તરાર્ધગા

દ્વિગુણં શિખરં પ્રોક્તં જઙ્ઘાયાશ્ચૈવ શૌનક ।
પીઠગર્ભાવરં કર્મ તન્માનેન શુકાઙ્ઘ્રિકમ્

નિર્ ગમસ્તુ સમાખ્યાતઃ શેષં પૂર્વવદેવ તુ ।
લિઙ્ગમાનં સ્મૃતં હ્યેતદ્દ્વારમાનમથોચ્યતે

કરાગ્રં વેદવત્કૃત્વા દ્વારં ભાગાષ્ટમં ભવેત્ ।
વિસ્તરેણ સમાખ્યાતં દ્વિગુણંસ્વેચ્છયા ભવેત્

દ્વારવત્પીઠમધ્યે તુ શેષં સુષિરકં ભવેત્ ।
પાદિકં શેષિકં ભિત્તિર્દ્વારાર્ધેન પરિગ્રહાત્

તદ્વિસ્તારસમા જઙ્ઘા સિખરં દ્વિગુણં ભવેત્ ।
શુકાઙ્ઘ્રિઃ પૂર્વવજ્જ્ઞેયા નિર્ગમોચ્છ્રાયકં ભવેત્

મણ્ડપે માનમેતત્તુ સ્વરૂપં ચાપરં વદે ।
ત્રૈવેદં કારયેત્ક્ષેત્રં યત્ર તિષ્ઠન્તિ દેવતાઃ

ઇત્થં કૃતેન માનેન બાહ્યભાગવિનિર્ગતમ્ ।
નેમિઃ પાદેન વિસ્તીર્ણા પ્રાસાદસ્ય સમન્તતઃ

ગર્ભં તુ દ્વિગુણં કુર્યાન્નેમ્યા માનં ભવેદિહ ।
સ એવ ભિત્તેરુત્સેધો શિખરો દ્વિગુણો મતઃ

પ્રાસાદાનાં ચ વક્ષ્યામિ માનં યોનિં ચ માનતઃ ।
વૈરાજઃ પુષ્પકાખ્યશ્ચ કૈલાસો માલિકાહ્વયઃ

ત્રિવિષ્ટપં ચ પઞ્ચૈતે પ્રાસાદાઃ સર્વયોનયઃ ।
પ્રથમશ્ચતુરશ્રો હિ દ્વિતીયસ્તુ તદાયતઃ

વૃત્તો વૃત્તાયતશ્ચાન્યો ઽષ્ટાશ્રશ્ચેહ ચ પઞ્ચમઃ ।
એતેભ્ય એવ સમ્ભૂતાઃ પ્રાસાદાઃ સુમનોહરાઃ

સર્વપ્રકૃતિભૂતેભ્યશ્ચત્વારિંશત્તથૈવ ચ ।
મેરુશ્ચ મન્દરશ્ચૈવ વિમાનશ્ચ તથાપરઃ

ભદ્રકઃ સર્વતા ભદ્રો રુચકો નન્દનસ્તથા ।
નન્દિવર્ધનસંજ્ઞશ્ચ શ્રીવત્સશ્ચ નવેત્યમી

ચતુરશ્રાઃ સમુદ્ભૂતા વૈરાજાદિતિ ગમ્યતામ્ ।
વલભી ગૃહરાજશ્ચ શા લાગૃહં ચ મન્દિરમ્

વિમાનં ચ તથા બ્રહ્મમન્દિરં ભવનં તથા ।
ઉત્તમ્ભં શિબિકા વેશ્મ નવૈતે પુષ્પકોદ્ભવાઃ

વલયો દુન્દુભિઃ પદ્મો મહાપદ્મસ્તથાપરઃ ।
મુકુલી ચાસ્ય ઉષ્ણીષી શઙ્ખશ્ચ કલશસ્તથા

ગુવાવૃક્ષસ્તથાન્યશ્ચ વૃત્તાઃ કૈલાસસમ્ભવાઃ ।
ગજો ઽથ વૃષભો હંસો ગરુડઃ સિંહનામકઃ

ભૂમુખો ભૂધરશ્ચૈવ શ્રીજયઃ પૃથિવીધરઃ ।
વૃત્તાયતાઃ સમુદ્ભૂતા નવૈતે મણિકાહ્વયાત્

વજ્રં ચક્રં તથાન્યચ્ચ મુષ્ટિકં વભ્રુસંજ્ઞિતમ્ ।
વક્રઃ સ્વસ્તિકખડ્ગૌ ચ ગદા શ્રીવૃક્ષ એવ ચ

વિજયો નામતઃ શ્વેતસ્ત્રિવિષ્ટિપસમુદ્ભવાઃ ।
ત્રિકોણં પદ્મમર્ધેન્દુશ્ચતુષ્કોણં દ્વિરષ્ટકમ્

યત્ર તત્ર વિધાતવ્યં સંસ્થાનં મણ્ડપસ્ય તુ ।
રાજ્યં ચ વિભવશ્ચૈવઃ હ્યાયુર્વર્દ્વનમેવ ચ

પુત્રલાભઃ સ્ત્રિયઃ પુષ્ટિસ્ત્રિકોણાદિક્રમાદ્ભવેત્ ।
કુર્યાદ્ધજાદિકં ખ્યાતદ્વારિ ગર્ભગૃહં તથા

મણાડપઃ સમસંખ્યાભિર્ગુણિતઃ સૂત્રકસ્તથા ।
મણ્ડપસ્ય ચતુર્થાંશાદ્ભદ્રઃ કાર્યો વિજાનતા

સ્પર્ધાગવાક્ષકોપેતો નિર્ગવાક્ષો ઽથ વા ભવેત્ ।
સાર્ધભિત્તિપ્રમાણેન ભિતિમાનેન વા પુનઃ

ભિત્તેર્દ્વૈગુણ્યતો વાપિ કર્તવ્યા મણ્ડપાઃ ક્રચિત્ ।
પ્રાસાદે મઞ્ચરી કાર્યા ચિત્રા વિષમભૂમિકા

પરિમાણવિરોધેન રેખાવૈષમ્યભૂષિતા ।
આધારસ્તુ ચતુર્ધારશ્ચતુર્મણ્ડપશોભિતઃ

શતશૃઙ્ગસમાયુક્તો મેરુઃ પ્રાસાદ ઉત્તમઃ ।
મણ્ડપાસ્તસ્ય કર્તવ્યા ભદ્રૈસ્ત્રિભિરલઙ્કૃતાઃ

ઘચનાકારમાનાનાં ભિન્નાભિન્ના ભવન્તિ તે ।
કિયન્તો યેષુ ચાધારા નિરાધારાશ્ચ કેચન

પ્રતિચ્છન્દકભેદેન પ્રાસાદાઃ સમ્ભવન્તિ તે ।
અન્યોન્યાસંકરાસ્તેષાં ઘટનાનામભેદતઃ

દેવતાનાં વિશેષાય પ્રાસાદા બહવઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રાસાદે નિયમો નાસ્તિ દેવતાનાં સ્વયમ્ભુવામ્

તાનેવ દેવતાનાં ચ પૂર્વમાનેન કારયેત્ ।
ચતુરશ્રાયતાસ્તત્ત્ર ચતુષ્કોણસમન્વિતાઃ

ચન્દ્રશાલાન્વિતા કાર્યા ભેરીશિખરસંયુતા ।
પુરતો વાહનાનાં ચ કર્તવ્યા લગ્ન(ઘુ) મણ્ડપાઃ

નાટ્યશાલા ચ કર્તવ્યા દ્વારદેશસમાશ્રયા ।
પ્રસાદે દેવતાનાં ચ કાર્યા દિક્ષુ વિદિક્ષ્વપિ

દ્વારપાલાશ્ચ કર્તવ્યા મુખ્યા ગત્વા પૃથક્પૃથક્ ।
કિઞ્ચિદદૂરતઃ કાર્યા મઠાસ્તત્રોપજીવિનામ્

પ્રાવૃતા જગતી કાર્યા ફલપુષ્પજલાન્વિતા ।
પ્રસાદેષુ સુરાંસ્થાપ્ય પૂજાભિઃ પૂજયેન્નરઃ ।
વાસુદેવઃ સર્વદેવઃ સર્વભાક્ તદ્ગૃહાદિકૃત્