ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.236

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે બ્રહ્મવિજ્ઞાનસ્વરૂપણં નામ પઞ્ચત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 236
શ્રીભગવાનુવાચ ।
આત્મજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ ।
અદ્વૈતં સાઙ્ખ્યમિત્યાહુર્યોગસ્તત્રૈકચિત્તતા

અદ્વૈતયોગસમ્પન્નાસ્તે મુચ્યન્તે ઽતિબન્ધનાત્ ।
અતીતારબ્ધમાગામિ કર્મ નશ્યતિ બોધતઃ

સદ્વિચારકુઠારેણ ચ્છિન્નસંસારપાદપઃ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યતીર્થેન લભતે વૈષ્ણવં પદમ્

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તં ચ માયા ત્રિપુરમુચ્યતે ।
અત્રૈવાન્તર્ગતં સર્વં શાશ્વતે નાદ્વયે પદે

નામરૂપક્રિયાહીનં સર્વં તત્પરમં પદમ્ ।
જગત્કૃત્વેશ્વરો ઽનન્તં સ્વયમત્ર પ્રવિષ્ટવાન્

વેદાહમેતં પુરુષં ચિદ્રૂપં તમસઃ પરમ્ ।
સો ઽહમસ્મીતિ મોક્ષાય નાન્યઃ પન્થા વિમુક્તયે

શ્રવણં મનનં ધ્યાનં જ્ઞાનાનાં ચૈવ સાધનમ્ ।
યજ્ઞદાનતપસ્તીર્થવેદૈર્મુક્તિર્ન લભ્યતે

ત્યાગેન કેનચિદ્ધ્યાનપૂજાકર્માદિભિર્યથા ।
દ્વિવિધં વેદવચનં કુરુ કર્મ ત્યજેતિ ચ

યજ્ઞાદયો વિમુક્તાનાં નિષ્કામાનાં વિમુક્તયે ।
અન્તઃ કરણશુદ્ધ્યર્થમૂચુરેવાત્ર કેચન

એકેન જન્મના જ્ઞાનન્મુક્તિર્ન દ્વૈતભાવિનામ્ ।
યોગભ્રષ્ટાઃ કુયોગાશ્ચ વિપ્રા યોગિકુલોદ્ભવાઃ

કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્જ્ઞાનાન્મુક્તો ભવાદ્ભવેત્ ।
આત્મજ્ઞાનન્ત્વાશ્રયેદ્વૈ અજ્ઞાનં યદતો ઽન્યથા

યદા સર્વે વિમુચ્યન્તે કામા યેસ્યહૃદિ સ્થિતાઃ ।
તદામૃતત્વમાપ્નોતિ જીવન્નેવ ન સંશયઃ

વ્યાપકત્વાત્કથં યાતિ કો યાતિ ક્વ સ યાતિ ચ ।
અનન્તત્વાન્નદેશો ઽસ્તિ અમૂર્તિત્વાદ્ગતિઃ કુતઃ

અદ્વયત્વાન્ન કો ઽપ્યસ્તિ બોધત્વાજ્જડતા કુતઃ ।
એકોદ્દિષ્ટં યદન્યસ્ય મતિવાગ્ગતિસંસ્થિતિ (મ્)

કથમાકાશકલ્પસ્ય ગતિરાગતિસંસ્થિતિ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તં ચ માયયા પરિકલ્પિતમ્

વસ્તુ તૈજસકં પ્રાજ્ઞે યત્તુ પુણ્યમખણ્ડકમ્ ।
યથા તે પ્રિયાત્મા નઃ સર્વેષાં ચ તથા પ્રિયઃ

બોધમાર્ગે યથા ચિત્તં સર્વેષાં ચ તથા મતે ।
સર્વદા સર્વભૂતાનાં સર્વસ્ય ચ મહામુને

નાહમત્રાત્મવિજ્ઞાનં તસ્માત્પૂર્ણં નિરન્તરમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નં તથા વૃત્તં સૌષુપ્તસુખમેવ ચ

સ્મરણં વિસ્મૃતાર્થસ્ય નાસ્તિ ચેત્કસ્ય જાયતે ।
સત્યમસ્તુ તથા વાણુ અશરીરં પરં તથા

નાસ્તિ ચેત્સુખદુઃ ખાનાં સર્વેષાં વેદનં કથમ્ ।
સદા સર્વત્ર સર્વજ્ઞઃ સર્વસ્ય હૃદયે ન યેત્

સાક્ષિભૂતઃ સમાશ્રિત્ય કો જાનાતિ વિચેષ્ટિતમ્ ।
સત્ય જ્ઞાનાનન્ત ભિન્નં સ્યાન્નસત્યં જ્ઞાનતઃ પૃથક્

નાનન્ત્યાત્પૃથગાનન્દં નાપ્યમાનન્દતઃ પૃથક્ ।
ત્વમેવ પરમં બ્રહ્મ સત્યજ્ઞાનાદિલક્ષણમ્

અહં બ્રહ્મ પરં તત્ત્વં જ્ઞાત્વા ત્વખિલવિદ્ભવેત્ ।
યથૈકમૃન્મયે જ્ઞાતે સર્વમેતચ્ચરાચરમ્

યથૈકહેમમણિના સર્વં હેમમયં ભવેત્ ।
જ્ઞાનં તથૈવમીશેન જ્ઞાનિનાપ્યખિલં જગત્

યથાન્ધકારદોષેણ રજ્જુઃ સમ્યઙ્નદૃશ્યતે ।
યથા સંમોહદોષેણ ચાત્મા સમ્યઙ્નદૃશ્યતે

સર્પધારાદિભિર્ભેદરૈન્યથા વસ્તુકલ્પનમ્ ।
વ્યોમાદિના સરૂપાદ્યૈરન્યથાત્મા પ્રકલ્પ્યતે

પ્રત્યક્ષમપિ યદ્દ્રવ્યન્દુર્દર્શમિતિ ભાષતે ।
વ્યોમાદિના સરૂપાદ્યૈરન્યથા કલ્પિતૈસ્તથા

તથા હિ રજ્જુરુરગઃ શુક્તિઃ કારજતં યથા ।
મૃગતૃષ્ણાપથાયામ્ભસ્તૃપ્તિં વિષ્ણો તથા જગત્

હાહિષ્ણોદ્વિજા કથિ દ્ભોહમિતિદૃ ।
ગ્રહનાશાત્પુનર્ધ્યાયન્બ્રાહ્મણ્યં મન્યતે યથા

માયાવિષ્ટસ્તથા જીવો દેહોહમિતિ મન્યતે ।
માયાનાશાત્પુનઃ સ્વીયરૂપં બ્રહ્માસ્મિ મન્યતે

ગ્રહનાશાદ્યથા માન્યજનોક્રૂરમવેક્ષતે ।
સ્વરૂપદર્શનાચ્ચાયં માયા નાશન્તયા વિના

અનાદિત્વં સમં દ્વાભ્યાં સ્વરૂપં તદ્વિલક્ષણમ્ ।
એકઃ સત્યં તથા ભાગી વિચારેણ પરં મૃષા

અજોપિ હિ સકૃત્પ્રેત્ય સંભવામ્યાત્મમાયયા ।
માયેચ્છયા દ્વિધા સ સ્યાત્પતિઃ પત્ની સુખં જગત્

અષ્ટાવિંશતિભેદૈસ્તુ ત્રૈગુણ્યં વિદ્યતે પૃથક્ ।
ચતુરશીતિર્લક્ષ્યન્તે નરનાર્યાકૃતીનિ ચ

એષુવિશ્વં પ્રભવતિ ખણ્ડજં માયયા યથા ।
આદાવન્તે ચ સન્ત્યેતે નામરૂપક્રિયાદયઃ

સત્તાવકલ્પનં કાલે ન સન્તિ પરમાર્થતઃ ।
યથા રથાદયઃ સ્વપ્ને સન્તો નૈવ ચ સત્યતઃ

તથા જાગ્રદવસ્થાયાં ભૂતાનિ ન તુ સન્નિધૌ ।
દ્વૈરૂપ્યં માયયા યાતિ જાગ્રત્સ્વપ્નપદજ્ઞ (ક્ષ) યોઃ

એવમેતત્પરં બ્રહ્મ સ્વપ્નજાગ્રત્પદદ્વયે ।
સુષુપ્તમચલં રૂપમદ્વયં પદમુચ્યતે

માયાવિચારસિદ્ધૈવ વિચારેણ વિલીયતે ।
આપાતરહિતા સાપિ કલ્પના કાલવર્તિની

એવં તસ્યા (દાત્યા) ત્મનાદિત્યં સિદ્ધમેકસ્ય સત્યજા ।
સતોસ્તિત્વં વસાતિત્વાદસ્તિત્વાસત્યતાં તતઃ

જ્ઞાનં તતોપ્યનન્તો નઃ પૂર્ણોન્તઃ શુકમાત્મના ।
ન નિત્યભાવાજ્જાતોહમકૃત્વાદમૃતોસ્મ્યહમ્ ।
દીપવદ્ધૃદયે જ્યોતિરહં બ્રહ્માસ્મિ મુક્તયે