ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.235

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે ઽચ્યુતસ્તોત્રં નામ ચતુસ્ત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 235
સૂત ઉવાચ વેદાન્તસાઙ્ખ્યસિદ્ધાન્તબ્રહ્મજ્ઞાનં વદામ્યહમ્ ।
અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વિષ્ણુરિત્યેવ ચિન્તયન્

સૂર્યે હૃદ્વ્યોમ્નિ વહ્નૌ ચ જ્યોતિરેકં ત્રિધા સ્થિતમ્ ।
યથા સર્પિઃ શીરસ્થં ગવાં ન કુરુતે બલમ્

નિર્ગતં કર્મસંયુક્તં દત્તં તાસાં મહા બલમ્ ।
તથા વિષ્ણુઃ શરીરસ્થો ન કરોતિ હિતં નણામ્

વિનારાધનયા દેવઃ સર્વગઃ પરમેશ્વરઃ ।
આરુરુક્ષુમતીનાં તુ કર્મજ્ઞાનમુદાહૃતમ્

આરૂઢયોગવૃક્ષાણાં જ્ઞાનં ત્યાગં પરં મતમ્ ।
જ્ઞાતુમિચ્છતિ શબ્દાદીન્રાગો દ્વેષો ઽથ જાયતે

લોભો મોહઃ ક્રોધ એતૈર્યુક્તઃ પાપં નરશ્ચરેત્ ।
હસ્તાવુપસ્થમુદરં વાક્ચતુર્થો ચતુષ્ટયમ્

એતત્સુસંયતં યસ્ય સ વિપ્રઃ કથ્યતે બુધૈઃ (ધઃ) ।
પરવિત્તં ન ગૃહ્ણાતિ ન હિંસાં કુરુતે તથા

નાક્ષક્રીડારતો યસ્તુ હસ્તૌ તસ્ય સુસંયતૌ ।
પરસ્ત્રીવર્જનરતસ્તસ્યોપસ્થં સુસંયતમ્

અલોલુપમિદં ભુઙ્ક્તે જઠરં તસ્ય સંયતમ્ ।
સત્યં હિતં મિતં બ્રૂતે યસ્માદ્વાક્તસ્ય સંયતા

યસ્ય સંયતાન્યેતાનિ તસ્ય કિં તપસાધ્વરૈઃ ।
ઐક્યં યદ્બુદ્ધિમનસોરિન્દ્રિયાણાં ચ સર્વદા

સબીજં વાપિ નિર્બોજં ધ્યાનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થિતાં બુદ્ધિં વિષયેષુ યુનક્તિ યઃ

હન્દ્રિયાણામુપરમે મનસિ હ્યવ્યવસ્થિતે

સ્વપ્નાન્પશ્યત્યસૌ જીવો બાહ્યાનાભ્યન્તરાનથ ।
જીવો જાગ્રદવસ્થાયામેવમાહુર્વિપાશ્ચિતઃ

હૃદિ સ્થિતઃ સ તમસા મોહિતો ન સ્મરત્યપિ ।
યદા તસ્ય કુતો વેતિ સુષુપ્તિરિતિ કથ્યતે

જાગ્રતો યસ્ય નો તન્દ્રા ન મોહો ન ભ્રમસ્તથા ।
ઉત્પદ્યતે ન જાનાતિ શબ્દાર્થવિષયાન્વશી

ઇન્દ્રિયાણિ સમાહૃત્ય વિષયેભ્યો મનસ્તથા ।
બુદ્ધ્યાહઙ્કારમપિ ચ પ્રકૃત્યા બુદ્ધિમેવ ચ

સંયમ્ય પ્રકૃતિં ચાપિ ચિચ્છક્ત્યા કેવલે સ્થિતઃ ।
પશ્યત્યાત્માનિ ચાત્માનમાત્મનાત્મપ્રકાશકમ્

ચિદ્રૂપમમૃતં શુદ્ધં નિષ્ક્રિયં વ્યાપકં શિવમ્ ।
તુરીયાયામવસ્થાયામાસ્થિતો ઽસૌ ન સંશયઃ

શબ્દાદયો ગુણાઃ પઞ્ચ સત્ત્વાદ્યાશ્ચ ગુણાસ્ત્રયઃ ।
પુર્યષ્ટકસ્ય પદ્મસ્ય પત્રાણ્યષ્ટૌ ચ તાનિ હિ

સામ્યાવસ્થા ગુણકૃતા પ્રકૃતિસ્તત્ર કર્ણિકા ।
કર્ણિકાયાં સ્થિતો દેવો દેહી ચિદ્રૂપ એવ હિ

પુર્યષ્ટકં પરિત્યજ્ય પ્રકૃતિઞ્ચ ગુણાત્મિકામ્ ।
યદા યાતિ તદા જીવો યાતિ મુક્તિં ન સંશયઃ

પ્રાણાયામો જપશ્ચૈવ પ્રત્યાહારો ઽથ ધારણા ।
ધ્યાનં સમાધિરિત્યેતે ષડ્ યોગસ્ય પ્રસાધકાઃ

પાપક્ષયે દેવતાનાં પ્રીતિરિન્દ્રિયસંયમઃ ।
જપધ્યાનયુતો ગર્ભો વિપરીતસ્ત્વગર્ભકઃ

ષટ્ત્રિંશન્માત્રકઃ શ્રેષ્ઠશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ ।
મધ્યો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઓઙ્કારં સતતં જપેત્

વાચકે પ્રણવે જ્ઞાતે વાચ્યં બ્રહ્મ પ્રસીદતિ ।
(ઓંનમો વિષ્ણવે).ષષ્ઠાક્ષરશ્ચ જપ્તવ્યો ગાયત્ત્રી દ્વાદશાક્ષરી

સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં તુ પ્રવૃતિર્વિષયેષુ ચ ।
નિવૃત્તિર્મનસસ્તસ્યાઃ પ્રત્યાહારઃ પ્રકીર્તિતઃ

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સમાહૃત્ય હિતો હિ સઃ ।
સહસા સહ બુદ્ધ્યા ચ પ્રત્યાહારેષુ સંસ્થિતઃ

પ્રાણાયામૈર્દ્વાદશભિર્યાવત્કાલઃકૃતો ભવેત્ ।
યસ્તાવત્કાલપર્યન્તં મનો બ્રહ્મણિ ધારયેત્

તસ્યૈવ બ્રહ્મણા પ્રોક્તં ધ્યાનં દ્વાદશ ધારણાઃ ।
તુષ્યેત નિયતો યુક્તઃ સમાધિઃ સો ઽભીધીયતે ॥ ગર્પ્_1,235.28*1 ॥
ધ્યાયન્ન ચલતે યસ્ય મનોભિધ્યાયતો ભૃશમ્

પ્રાપ્યાવધિકૃતં કાલં યાવત્સા ધારણા સ્મૃતા ।
ધ્યેયે સક્તં મનો યસ્ય ધ્યેયમેવાનુપશ્યતિ

નાન્યં પદાર્થં જાનાતિ ધ્યાનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
ધ્યેયે મનો નિશ્ચલતાં યાતિ ધ્યેયં વિચિન્તયન્

યત્તદ્ધ્યાનં પરં પ્રોક્તં મુનિભિર્ધ્યાનચિન્તકૈઃ ।
ધ્યેયમેવ હિ સર્વત્ર ધ્યાતા તન્મયતાં ગતઃ

પશ્યતિ દ્વૈતરહિતં સમાધિઃ સો ઽભિધીયતે ।
મનઃ સઙ્કલ્પરહિતમિન્દ્રિયાર્થાન્ન ચિન્તયેત્

યસ્ય બ્રહ્મણિ સંલીનં સમાધિસ્થં તદોચ્યતે ।
ધ્યાયતઃ પરમાત્માનમાત્મસ્થં યસ્ય યોગિનઃ

મનસ્તન્મયતાં યાતિ સમાધિસ્થઃ સ કીર્તિતઃ ।
ચિત્તસ્ય સ્થિરતા ભ્રાન્તિર્દૈર્મનસ્યં પ્રમાદતા

યોગિનાં કથિતા દોષા યોગવિઘ્નપ્રવર્તકાઃ ।
સ્થિત્યર્થં મનસઃ સર્વં સ્થૂલરૂપં વિચિન્તયેત્

તદ્વ્રતં નિશ્ચલીભૂતં સૂય્યસ્થં સ્થિરતાં વ્રજેત્ ।
ન વિના પરમાત્માનં કિઞ્ચિજ્જગતિ વિદ્યતે

વિશ્વરૂપં તમેવૈકમિતિ જ્ઞાત્વા વિમુઞ્ચતિ ।
ઓઙ્કારં પરમં બ્રહ્મ ધ્યાયેદબ્જસ્થિતં વિભુમ્

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞરહિતં જપેન્માત્રાત્રયાન્વિતમ્ ।
હૃદિ સઞ્ચિન્તયેત્પૂર્વં પ્રધાનં તસ્ય ચોપરિ

તમો રજસ્તથા સત્ત્વં મણ્ડલત્રિતયં ક્રમાત્ ।
કૃષ્ણરક્તસિતં તસ્મિન્પુરુષં જીવસંજ્ઞિતમ્

તસ્યોપરિ ગુણૈશ્વર્યમષ્ટપત્રં સરોરુહમ્ ।
જ્ઞાનં તુ કર્ણિકા તત્ર વિજ્ઞાનં કેસરાઃ સ્મૃતાઃ

વૈરાગ્યનાલં તત્કન્દો વૈષ્ણવો ધર્મ ઉત્તમઃ ।
કર્ણિકાયાં સ્થિતં તત્ર જીવવન્નિશ્ચલં વિભુ

ધ્યાયેદુરસિ સંયુક્તમોઙ્કારં મુક્તિસાધકમ્ ।
ધ્યાયન્યદિ ત્યજેત્પ્રાણાન્યાતિ બ્રહ્મ સ્વસન્નિધિમ્

હરિં સંસ્થાપ્ય દેહાબ્જે ધ્યાયન્યો ગી ચ ભક્તિભાક્ ।
આત્માનમાત્મના કેચિત્પશ્યન્તિ ધ્યાનચક્ષુષઃ

સાંખ્યબુદ્ધ્યા તથૈવાન્યે યોગેનાન્યે તુ યોગિનઃ ।
બ્રહ્મપ્રકાશકં જ્ઞાનં ભવબન્ધવિભેદનમ્

તત્રૈકચિત્તતાયોગો મુક્તિદો નાત્ર સંશયઃ ।
જિતેન્દ્રિયાત્મકરણો જ્ઞાનદૃપ્તો હિ યો ભવેત્

સ મુક્તઃ કથ્યતે યોગી પરમાત્મન્યવસ્થિતઃ ।
આસનસ્થાનવિધયો ન યોગસ્ય પ્રસાધકાઃ

વિલમ્બજનકાઃ સર્વે વિસ્તરાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
શિશુપાલઃ સિદ્ધિમાપ સ્મરણાભ્યાસગૌરવાત્

યોગાભ્યાસં પ્રકુર્વન્તઃ પસ્યન્ત્યાત્માનમાત્મના ।
સર્વભૂતેષુ કારુણ્યં વિદ્વેષં વિષયેષુ ચ

ગુપ્તશિશ્રોદરાદિશ્ચ કુર્વન્યોગી વિમુચ્યતે ।
ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થાંસ્તુ ન જાનાતિ નરો યદા

કાષ્ઠવદ્બ્રહ્મસંલીનો યોગી મુક્તસ્તદા ભવેત્ ।
સર્વવર્ણાઃ શ્રિયઃ સર્વાઃ કૃત્વા પાપાનિ ભસ્મસાત્

ધ્યાનાગ્નિના ચ મેધાવી લભતે પરમાં ગતિમ્ ।
મન્થનાદ્દૃશ્યતે હ્યગ્નિસ્તદ્વદ્ધ્યાનેન વૈ હરિઃ

બ્રહ્માત્મનોર્યદૈકત્વં સ યોગશ્ચોત્તમોત્તમઃ ।
બાહ્યરૂપૈર્ન મુક્તિસ્તુ ચાન્તસ્થૈઃ સ્યાદ્યમાદિભિઃ

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનેન યોગેન વેદાન્તશ્રવણેન ચ ।
પ્રત્યક્ષતાત્મનો યા હિ સા મુક્તિરભિધીયતે ।
અનાત્મન્યાત્મરૂપત્વમસતઃ સત્સ્વરૂપતા