ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.162

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણ્મે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે એકષષ્ટ્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 162
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
પાણ્ડુશોથનિદાનઞ્ચ શૃણુ સુશ્રત વચ્મિ તે ।
પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ

નત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તં યદિ સ્થિતમ્ ।
ધમનીર્દશમીઃ પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવન્સકલાં તનુમ્

ત્વગસૃક્છ્લેષ્મમાંસાનિ પ્રદૂષ્યન્રસમાશ્રિતમ્ ।
ત્વઙ્માંસયોસ્તુ કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્

સ્વયં હરિદ્રા હારિદ્રં પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્ ।
યાતો ઽયં પ્રહતેદુગ્રઃ સ રોગસ્તેન ગૌરવમ્

ધાતૂનાં સ્પર્શશૈથિલ્યમામજશ્ચ ગુણક્ષયઃ ।
તતો ઽલ્પરક્તમેદો ઽસ્થિનિઃ સારઃ સ્યાચ્છ્લથેન્દ્રિયઃ

શીર્યમાણૈરિવાઙ્ગૈસ્તુ દ્રવતા હૃદયેન ચ ।
શૂલોક્ષિકૂટવદને સ્તૈમિત્યં તત્ર લાલયા

હીનતૃટ્ શિશિરદ્વેષી શીર્ણલોભો હતાનલઃ ।
મન્દશક્તિર્જ્વરી શ્વાસી કર્ણશૂલી તથા ભ્રમી

સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્ ।
પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ

અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવો ઽલ્પમૃત્રતા ।
મેદઃ સમાનિલાત્તત્ર ગાઢરુક્ક્લેદગાત્રતા

કૃષ્ણેક્ષણં કૃષ્ણશિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા ।
શોથો નાસાસ્યવૈરસ્યં વિટ્શોષઃ પાર્શ્વમૂર્છના

પિત્તે હરિતપિત્તાભઃ શિરાદિષુ જ્વરસ્તમઃ ।
તૃટ્શોષમૂર્છાદૌર્ગન્ધ્યં શીતેચ્છા કટુવક્રતા

વિડ્ભેદશ્ચામ્લકો દાહઃ કફાચ્ચ હૃદયાર્દ્રતા ।
તન્દ્રા લવણવક્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ

કાશશ્છર્દિશ્ચ નિચયાન્નષ્ટલિઙ્ગો ઽતિદુઃ સહઃ ।
ઉત્કૃષ્ટેનિલપિત્તાભ્યા કટુર્વા મધુરઃ કફઃ

દૂષયિત્વા વસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્રક્તવિમોક્ષણમ્ ।
સ્રોતસાં સંક્ષયં કુર્યાદનુરુધ્ય ચ પૂર્વવત્

પાણ્ડુરોગેક્ષયેજાતે નાભિપાદાસ્યમેહનમ્ ।
પુરીષં કૃમિવન્મુઞ્ચેદ્ભિન્નં સાસ્ત્રં કફાન્વિતમ્

યઃ પિત્તરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલમ્ ।
કોષ્ઠશા ખોદ્ગતં પિત્તં દગ્ધ્વાસૃઙ્માંસમાહરેત્

હારિદ્રમૂત્રનેત્રત્વં મુખં રક્તં શકૃત્તથા ।
દાહી વિપાકતૃષ્ણાવાન્ ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ

ભવેત્પિત્તાનુગઃ શોથઃ પાણ્ડુરોગાવૃતસ્ય ચ ।
ઉપેક્ષયા ચ શોથાદ્યાઃ સકૃચ્છ્રાઃ કુમ્ભકામલાઃ

હરિતશ્યામપિત્તત્વે પાણ્ડુરોગો યદા ભવેત્ ।
વાતપિત્તે ભ્રમસ્તૃષ્ણા સ્ત્રીષુ હર્ષો મૃદુજ્વરઃ

તન્દ્રા વા ચાનલભ્રંશસ્તં વદન્તિ હલીમકમ્ ।
આલસ્યઞ્ચાતિભવતિ તેષાં પૂર્વમુપદ્રવઃ

શોથઃ પ્રધાનઃ કથિતઃ સ એવાતો નિગદ્યતે ।
પિત્તરક્તકફાન્વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્બહિઃ શિરાઃ

નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્ ।
ઉત્સેધં સંહતં શોથં તમાહુર્નિચયાદતઃ

સર્વહેતુવિશષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્ ।
દોષૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ

તદેવ નીયમાનન્તુ સર્વાઙ્ગે કામજમ્ભવેત્ ।
પૃથૂન્નતાગ્રગ્રથિતૈર્વિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ

સામાન્યહેતુઃ શોથાનાં દોષજાતો વિશેષતઃ ।
વ્યાધિઃ કર્મોપવાસાદિક્ષીણસ્ય ભવતિ દ્રુતમ્

અતિમાત્રં યદાસેવેદ્ગુરુમત્યન્તશીતલમ્ ।
લવણક્ષારતીક્ષ્ણામ્લશાકામ્બુસ્વપ્નજાગરમ્

રોધો વેગસ્ય વલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્ ।
પચ્યતે માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાપિ વા

શ્વાસકાસાતિસારાર્શોજઠરપ્રદરજ્વરાઃ ।
વિષ્ટમ્ભાલસ્યકચ્છર્દિહિક્કાપાણ્ડુવિસર્પકમ્

ઊર્ધ્વશોથમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ ।
સર્વાઙ્ગગઃ સર્વગતઃ પ્રત્યપ્રત્યગેતિ તદાશ્રયઃ

તત્પૂર્વરૂપં ક્ષવથુઃ શિરાયામઙ્ગગૌરવમ્ ।
વાતાચ્છોથશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમારુણો ઽસિતઃ

શઙ્ખબસ્ત્યન્ત્રશોફર્તિમેદોભેદાઃ પ્રસુપ્તિતા ।
વાતોત્તાનઃ ક્લમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્પીડિતાં તનુમ્

સિગ્ધસ્તુ મર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્ ।
ત્વક્સર્ષપવિલિપ્તે ચ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે

પીતરક્તાસિંતાભાસઃ પિત્તજાતશ્ચ શોષકૃત્ ।
શીઘ્રં નાસૌ વા પ્રશમેન્મધ્યે પ્રાગ્દહતે તનુમ્

સતૃટ્દાહજ્વરસ્વેદો ભ્રમક્લોદમદભ્રમાઃ ।
સાભિલાષી શકૃદ્ભેદો ગન્ધઃ સ્પર્શસહો મૃદુઃ

કણ્ડૂમાન્પાણ્ડુરોમા ત્વક્કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ ।
સ્નિગ્ધઃશ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ શૂલો નિદ્રાચ્છર્દ્યગ્નિમાન્દ્યકૃત્

આઘાતેન ચ શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ ।
હિમાનિલૈર્દધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છજૈઃ

રસૈઃ શુષ્કૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્ ।
ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્ ।
દંષ્ટ્રાદન્તનખાઘાતાદવિષપ્રાણિનામપિ

વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્તુસંઙ્કરાત્ ।
વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્

મૃદુશ્ચલો ઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહરુજાકરઃ ।
નવો ઽનુપદ્રવઃ શોથઃ સાધ્યો ઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ