ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.160

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે પ્રમેહનિદાન નામૈકોનષષ્ટ્યુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 160
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
નિદાનં વિદ્રધેર્વક્ષ્યે ગુલ્મસ્ય શૃણુ શુશ્રુત ! ।
ભુક્તૈઃ પર્યુષિતાત્યુષ્ણશુષ્કરૂક્ષવિદાહિભિઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 160
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
નિદાનં વિદ્રધેર્વક્ષ્યે ગુલ્મસ્ય શૃણુ શુશ્રુત ! ।
ભુક્તૈઃ પર્યુષિતાત્યુષ્ણશુષ્કરૂક્ષવિદાહિભિઃ

જિહ્મશય્યાવિચેષ્ટાભિસ્તૈસ્તૈશ્ચાસૃક્પ્રદૂષણૈઃ ।
દુષ્ટસત્વઙ્માંસમેદો ઽસ્થિમદામૃષ્ટોદરાશ્રયઃ

યઃ શોથો બહિરન્તશ્ચ મહાશૂલો મહારુજઃ ।
વૃત્તઃ સ્યાદાયતો યો વા સ્મૃતો રોગઃ સ વિદ્રધિઃ

દોષૈઃ પૃથક્સમુદિતૈઃ શોણિતેન સ્ત્રતેન ચ ।
વહતે તત્ર તત્રાઙ્ગે દારુણે ગ્રથિતો ઽસ્ત્રુતઃ

અન્તરા દારુણશ્ચૈવ ગમ્ભીરો ગુલ્મવર્ધનઃ ।
વલ્મીકવત્સમુત્સ્ત્રાવી હ્યગ્નિમાન્દ્યઞ્ચ જાયતે

નાભિબસ્તિયકૃત્પ્લીહક્લોમહૃત્કુક્ષિવઙ્ક્ષણિ ।
હૃદયે વેપમાને તુ તત્રતત્રાતિતીવ્રરુક્

શ્યામારુણશિરોત્થાનપાકો વિષમસંસ્થિતિઃ ।
સંજ્ઞાચ્છેદભ્રમાનાહસ્યન્દસર્પણશબ્દવાન્

રક્તતામ્રાસિતઃ પિત્તાત્તૃણ્મોહજ્વરદાહવાન્ ।
ક્ષિપ્તોત્થાનપ્રપાકશ્ચ પાણ્ડુઃ કણ્ડૂયુતઃ કફાત્

સંક્લેશશીતકસ્તમ્ભજૃમ્ભારોચકગૌરવાઃ ।
ચિરોત્થાનો ઽવિપાકશ્ચ સંકીર્ણઃ સન્નિપાતજઃ

સામર્થ્યાચ્ચાત્ર વિડ્ભેદો બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમ્ ।
કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતશ્યામસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ

પિત્તલિઙ્ગો ઽસૃજા બાહ્યે સ્ત્રીણામેવ તથાન્તરમ્ ।
શસ્ત્રાદ્યૈરભિઘાતોત્થરક્તૈશ્ચ રોગકારણમ્

ક્ષતોત્થો વાયુના ક્ષિપ્તઃ સ રક્તઃ પિત્તમીરયન્ ।
પિત્તાસૃગ્લક્ષણં કુર્યાદ્વિદ્રધિં ભૂર્યુપદ્રવમ્

તેનોપદ્રવભેદશ્ચ સ્મૃતો ઽધિષ્ઠાનભેદતઃ ।
નાભૌ હિ ધ્માતં ચેદ્બસ્તૌ મૂત્રકૃચ્છ્રઞ્ચજાયતે

શ્વાસપ્રશ્વાસરોધશ્ચ પ્લીહાયામતિતૃટ્ પરમ્ ।
ગલરોધશ્ચ ક્લોમ્નિ સ્યાત્સર્વાઙ્ગપ્રરુજા હૃદિ

પ્રમોહસ્તમકઃ કાસૌ હૃદયોદ્ધટ્ટનન્તથા ।
કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરે ચૈવ કુક્ષૌ દોષોપજન્મ ચ

તથા ચેદૂરુસન્ધૌ ચ વઙ્ક્ષણે કટિપૃષ્ઠયોઃ ।
પાર્શ્વયોશ્ચ વ્યથા પાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્

આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોથવદાદિશેત્ ।
નાભેરૂર્ધ્વમુખાત્પક્વાત્પ્રદ્રવન્ત્યપરે ગુદાત્

ગુદાસ્તનાભિજે વિદ્યાદ્દોષક્લેદોચ્ચવિદ્રધૌ ।
કુરુતે સ્વાધિષ્ઠાનસ્ય વિવર્તં સન્નિપાતજઃ

પક્વો હિ નાભિવસ્તિસ્થો ભિન્નો ઽન્તર્બહિરેવ વા ।
પાકશ્ચાન્તઃ પ્રવૃદ્ધસ્ય ક્ષીણસ્યોપદ્રવાર્દિતઃ

વિદ્રધિશ્ચ ભવેત્તત્ર પાપાનાં પાપયોષિતામ્ ।
મૃતે તુ ગર્ભગે ચૈવ સમ્ભવેચ્છ્વયથર્ઘનઃ

સ્તને સમત્થે દુઃખં વા બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણમ્ ।
નારીણાં સૂક્ષ્મરક્તત્વાત્કન્યાયાન્તુ ન જાયતે

ક્રુદ્ધો રુદ્ધગતિર્વાયુઃ શેફમૂલકરો?હિ સઃ ।
મુષ્કવઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોષાતિવાહિનીમ્

આપીડ્ય ધમનીવૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોષયોઃ ।
દોષો મેદઃસુ તત્રાસ્તે સવૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ

મૂત્રન્તયોરપ્યનિલાદ્બાહ્યે વાભ્યન્તરે તથા ।
વાતપૂર્ણઃ ખરસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાચ્ચ દાહકૃત્

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્ ।
કફાત્તીવ્રો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્કઠિનો ઽલ્પરુક્

કૃષ્ણઃ સ્ફોટાવૃતઃ પિણ્ડોં વૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તતઃ ।
કફવન્મેદસાં વૃદ્ધિર્મૃદુતાલફલોપમઃ

મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજસ્તત્ર ગચ્છતઃ ।
અલોભઃ પૂર્ણધૃતિમાન્ક્ષોભં યાતિ સરન્મૃદુ

મૂત્રકૃચ્છ્રમધસ્તાચ્ચ વલયઃ ફલકોષયોઃ ।
વાતકોપિભિસહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ

વિણ્મૂત્રધારણાચ્ચૈવ વિષમાઙ્ગવિચેષ્ટનૈઃ ।
ક્ષોભિતૈઃ ક્ષોભિતૌજાશ્ચ ક્ષીણાન્તર્દેહિનો યદા

પવનો વિગુણીભૂય શોણિતં તદધોનયેત્ ।
કુર્યાત્તત્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભઃ શ્વયથુસ્તદા

ઉપેક્ષ્યમાણસ્ય ચ ગુલ્મવૃદ્ધિમાધ્માનરુગ્વૈ વિવિધાશ્ચ રોગાઃ ।
સુપીડિતો ઽન્તઃ સ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નેતિ પુનશ્ચ મૂર્ધ્નિ

રક્તવૃદ્ધિરસાધ્યે ઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ ।
રૂક્ષકૃષ્ણારુણશિરા ઊર્ણાવૃતગવાક્ષવત્

વાતો ઽષ્ટધા પૃથદૌષૈઃ સંસ્પૃષ્ટૈર્નિચયં ગતઃ ।
આર્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતે ઽષ્ટમઃ

જ્વરમૂર્છાતિસારૈશ્ચ વમનાદ્યૈશ્ચ કર્મભિઃ ।
કર્શિતો બલવાન્યાતિ શીતાર્તશ્ચ બુભુક્ષિતઃ

યઃ પિબત્યન્નપાનાનિ લઙ્ઘનપ્લાવનાદિકમ્ ।
સેવતે હીનસંજ્ઞાભિરર્દિતઃ સમુદીરયન્

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય શોષણં વા નિષેવયેત્ ।
શુદ્ધો વા સુદ્ધિહાનિર્વા ભજેત સ્પન્દનાનિ વા

વાતોલ્બણાસ્તસ્ય મલાઃ પૃથક્ચૈવ હિ તે ઽથવા ।
સર્વો રક્તયુતો વાતાદ્દેહસ્નોતો ઽનુસારિણઃ

ઊર્ધ્વાધોમાર્ગમાવૃત્ય વાયુઃ શૂલં કરોતિ વૈ ।
સ્પર્શોપલભ્યં ગુલ્મોત્થમુષ્ણં ગ્રન્થિસ્વરૂપિણમ્

કર્ષણાત્કફવિડ્ઘાતૈર્માર્ગસ્યાવરણેન વા ।
વાયુઃ કૃતાશ્રયઃ કોષ્ઠે રૌક્ષ્યાત્કાઠિન્યમાગતઃ

સ્વતન્ત્રઃ સ્વાશ્રયે દુષ્ટઃ પરતન્ત્રઃ પરાશ્રયે ।
તતઃ પિણ્ડકવચ્છ્લેષ્મા મલસંસૃષ્ટ એવ ચ

ગુલમ ઇત્યુચ્યતે બસ્તિનાભિહૃત્પાર્શ્વસંશ્રયઃ ।
વાતજન્યે શિરઃ શૂલજ્વર પ્લીહાન્ત્રકૂજનમ્

વેધઃ સૂચ્યેવ વિડ્ભ્રંશઃ કૃચ્છ્રે મૂત્રં પ્રવર્તતે ।
ગાત્રે મુખે પદે શોથઃ હ્યગ્નિમાન્દ્યં તથૈવ ચ

રૂક્ષકૃષ્ણત્વગાદિત્વં ચલત્વાદનિલસ્યચ ।
અનિરૂપિતસંસ્થાનો વિવિધાઞ્જનયેદ્વ્યથામ્

પિપીલિકાવ્યાપ્ત ઇવ ગુલ્મઃ સ્ફુરતિ નુદ્યતે ।
પિત્તાદ્દાહામ્લકૌ મૂર્છા વિડ્ભેદઃ સ્વેદતૃડ્જ્વરાઃ

હારિદ્રયં સર્વગાત્રેષુ ગુલ્માચ્છોથસ્ય દર્શનમ્ ।
હીયતે દીપ્યતે શ્લેષ્મા સ્વસ્થાનં દહતીવચ

કફાત્સ્તૈમિત્યમરુચિઃ સદનં શિરસિ જ્વરઃ ।
પીનસાલસ્યહૃલ્લાસૌ શુક્લકૃષ્ણત્વગાદિતા

ગુલ્મો ગભીરઃ કઠિનો ગુરુર્ગર્ભસ્થબાલવત્ ।
સ્વસ્થાનસ્થા અધાવન્તસ્તત એવાત્ર મારકાઃ

પ્રાયસ્તુ યત્તદ્દ્વન્દ્વોત્થા ગુલ્માઃ સંસૃષ્ટમૈથુનાઃ ।
સર્વજસ્તીવ્રરુગ્દાહઃ શીઘ્રપાકી ઘનોન્નતઃ

સો ઽસાધ્યો રક્તગુલ્મસ્તુ સ્ત્રિયા એવ પ્રજાયતે ।
ઋતૌ યા ચૈવ શૂલાર્તા યતિ વા યોનિરોગિણી

સેવતે વાનિલાંશ્ચ સ્ત્રી ક્રુદ્ધસ્તસ્યાઃ સમીરણઃ ।
નિરુધ્યાત્યાર્તવં યોન્યાં પ્રતિમાસં વ્યવસ્થિતમ્

સુક્ષૌ કરોતિ તદ્ગર્ભે લિઙ્ગમાવિષ્કરોતિ ચ ।
હૃલ્લાસદૌહૃદસ્તન્યદર્શનં કામચારિતા

ક્રમેણ વાયોઃ સંસર્ગાત્પિત્તં યોનિષુ સઞ્ચયમ્ ।
રક્તસ્ય કુરુતે તસ્યા વાતપિત્તોક્તગુલ્મજાન્

ગર્ભાશયે ચ સુતરાં શૂલાંશ્ચૈવાસૃગાશ્રયે ।
યોનિસ્ત્રાવશ્ચ દૌર્ગન્ધ્યં ભૂયઃ સ્યન્દનવેદને

કદાપિ ગર્ભવદ્ગુલ્મઃ સર્વે તે રતિસમ્ભવાઃ ।
પાકઞ્ચિરેણ ભજતે નૈધતે વિદ્રધિઃ પુનઃ

પચ્યતે શીઘ્રમત્યર્થં દુષ્ટરક્તાશ્રયસ્તુ સઃ ।
અતઃ શીઘ્રં વિદાહિત્વાદ્વદ્રધિઃ સો ઽભીધીયતે

ગુલ્માન્તારશ્રયે બસ્તિદાહશ્ચ પ્લીહવેદના ।
અગ્નિવર્ણબલભ્રંશો વેગાનાં વા પ્રવર્તનમ્

અતો વિપર્યયે બાહ્યકોષ્ઠાઙ્ગેષુ ચ નાતિરુક્ ।
વૈવર્ણ્યમથ વા કાસો બહિરુન્નતતાધિકમ્

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્ ।
ઊર્ધ્વાધો વાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે

ધનશ્ચાષ્ઠ્યુપમો ગ્રન્થિલો ઽષ્ઠીલાતુ સમુન્નતા ।
સમસ્તાલિઙ્ગસંયુક્તઃ પ્રત્યષ્ઠીલા તદાકૃતિઃ

પક્વશયોદ્ભવો ઽપ્યેવં વાયુસ્તીવ્રરુજાશ્રયાત્ ।
ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધતૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ

આચોપમાધ્માનમપક્તિશક્તિઃ આસન્નગુલ્મસ્ય ભવેચ્ચ ચિહ્નમ્