ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.158

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડેતિસારનિદાન નામ સપ્તઞ્ચાશદુત્તરશતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 158
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
અથાતો મૂત્રઘાતસ્ય નિદાનં શૃણુ સુશ્રુત ।
બસ્તિબસ્તિશિરોમેઢ્રકટીવૃષણપાયુ ચ

એકસંવહનાઃ પ્રોક્તા ગુદાસ્થિવિવરાશ્રયાઃ ।
અધોમુખો ઽપિ બસ્તિર્હિ મૂત્રવાહિશિરામુખૈઃ

પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે શ્લક્ષ્ણૈ (સૂક્ષ્મૈઃ) સ્યન્દમાનૈરનારતમ્ ।
તૈસ્તૈરેવ પ્રવિશ્યૈવન્દોષાન્કુવન્તિ વિંશતિમ્

મૂત્રાઘાતઃ પ્રમેહશ્ચ કૃચ્છ્રાન્મર્મ સમાશ્રયેત્ ।
બસ્તિવઙ્ક્ષણમેઢ્રાર્તિયુક્તોલ્પાલ્પં મુહુર્મુહુઃ

મૂત્રાણ્યાવાતજે કૃચ્છ્રપીત્તે પીતં સદાહરુક્ ।
રક્તં વા કફજો બસ્તિમેઢ્રગૌરવશોથવાન્

સપિચ્છં સનિરુદ્ધં ચ સર્વૈઃ સર્વાત્મકં મલૈઃ ।
યદા વાયુર્મુખં બસ્તેર્વ્યાવર્ત્ય પારિશોષયન્

મૂત્રં સપિત્તં સકફં સશુક્રં વા તદા ક્રમાત્ ।
સંજાયતે ઽશ્મરી ઘોરા પિત્તં ગોરિવ રોચના

શ્લેષ્માશ્રયા ચ સર્વા સ્યાદથાસ્યાઃ પૂર્વલક્ષણમ્ ।
બસ્ત્યાધ્માનં તદાસન્નદેશોહિ પરિતો ઽતિરુક્

બસ્તૌ ચ મૂત્રસઙ્ગિત્વં મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરો ઽરુચિઃ ।
સામાન્યલિઙ્ગં રુઙ્નાભિસીવનીબસ્તિમૂર્ધસુ

વિસ્તીર્ણવા સં મૂત્રં સ્યાત્તથા માર્ગનિરોધને ।
બદ્ધં બદ્ધ્વા સુખં મેહેદચ્છં ગોમેદકોપમમ્

તત્સંક્ષોભાદ્ભવેત્સાસૃઙ્માંસમધ્વનિ રુગ્ભવેત્ ।
તત્ર બાતાભિસૃત્યાર્તોદન્તાન્ ખાદતિ વેપતે

ગૃહ્ણાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્યતિલક્ષણમ્ ।
સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્મુહુર્મેહતિ બિન્દુશઃ

શ્યામરૂક્ષાશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ચિતા કણ્ટકૈરિવ ।
પિત્તેન દહ્યતે બસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્ણવાન્

ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના રક્તા પીતા સિતાશ્મરા ।
બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ

અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુવર્ણાથ વા સિતા ।
એતા ભવન્તિ બાલનાં તેષામેવ ચ ભૂયસામ્

આશયોપચયાલ્પત્વાદ્ગહણાહરણે સુખી ।
સુક્રાશ્મરી તુ મહતી જાયતે શુક્રધારણાત્

સ્થાનચ્યુતમભુક્તં વા અણ્ડયોરન્તરે ઽનિલઃ ।
શોષયત્યુપસંગૃહ્ય શુક્રં તચ્છુક્રમશ્મરી

બસ્તિરુક્કૃચ્છ્રમૂત્રત્વં શુક્લા શ્વયથુકારિણી ।
તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં શુષ્કમેત્ય વિલીયતે

પીડિતે જ્વરકાસે ઽસ્મિન્નશ્મર્યેવ ચ શર્કરા ।
અસૌ વા વાયુના ભિન્ના સા ત્વસ્મિન્નમુલોમગે

નિરેતિ સહ મૂત્રેણ પ્રતિલોમે વિપચ્યતે ।
મૂત્રસંધારણં કુર્યાત્ક્રુદ્ધો બસ્તેર્મુખે મરુત્

મૂત્રસઙ્ગં રુજં કણ્ડૂં કદાચિચ્ચ સુવામતઃ ।
પ્રચ્છાદ્ય બસ્તિમુદ્ધૃત્ય ગર્માન્તં સ્થૂલવિપ્લુતામ્

કરોતિ તત્ર રુગ્દાહં સ્પન્દનોદ્વેષ્ટનાનિ ચ ।
બિન્દુશશ્ચ પ્રવર્તેત મૂત્રં બસ્તૌ તુ પીડિતે

ધારાવરોધશ્ચાપ્યેષ વાતબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ ।
દુસ્તરો દુસ્તરતરો દ્વિતીયઃ પ્રબલો ઽનિલઃ

શકૃપ્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ ।
અષ્ઠીલાભં ઘનં ગ્રન્થિં કરોત્યચ (બ) લમુન્નતમ્

વાતાષ્ઠીલેતિ સાત્માનં વિષ્ણૂત્રાનિલ (તિ) સર્ગકૃત્ ।
વિગુણઃ કુણ્ડલીભૂતો બસ્તૌ તીવ્રવ્યથોનિલઃ

આબધ્ય મૂત્રં ભ્રમતિ સંસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટગૌરવમ્ ।
મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા વિમુઞ્ચતિ સકૃત્સકૃત્

વાતકુણ્ડલિકેત્યેવ મૂત્રં તુ વિધૃતે ઽચિરમ્ ।
ન નિરેતિ નિરુદ્ધં વા મૂત્રાતીતં તદલ્પરુક્

વિધારણાત્પ્રતિહતં વાતાદાવર્તિતં યદા ।
નાભેરધસ્તાદુદરં મૂત્રમાપૂરયેત્તદા

કુર્યાત્તીવ્રરુગાધ્માનમશક્તિં મલસંગ્રહમ્ ।
તન્મૂત્રં જાઠરચ્છિદ્રવૈગુણ્યેનાનિલેન વા

આક્ષિપ્તમલ્પમૂત્રસ્ય વસ્તૌ નાભૌ ચ વા મલે ।
સ્થિત્વા પ્લવેચ્છનૈઃ પશ્ચાત્સરુજં વાથવારુજમ્

મૂત્રોત્સર્ગં સવિચ્છિન્નં તચ્છ્રેયો ગુરુશેફસોઃ ।
અન્તર્વસ્તિ મુખે તૃષ્ણા સ્થિરાલ્પં સહસા ભવેત્

અશ્મરીતુલ્યરુગ્ગ્રન્થિર્મૂત્રગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે ।
મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમુદ્ધૃતમ્

સ્થાનાચ્ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્ પશ્ચાદ્વા પ્રવર્તતે ।
ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે

રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતેનોદાવર્તં શકૃદ્યદા ।
મૂત્રસ્રોતો ઽનુપર્યેતિ સંસૃષ્ટં શકૃતા તદા

મૂત્રબિન્દું તુલ્યગન્ધં સ્યાદ્વિઘાતં તમાદિશેત્ ।
પિત્તવ્યાયામતીક્ષ્ણામ્લભોજનાધ્માનકાદિભિઃ

પ્રવૃદ્ધવાયુના મૂત્રે વસ્તિસ્થે ચૈવ દાહકૃત્ ।
મૂત્રં વર્તયતે પૂર્વં સરક્તં રક્તમેવ વા

ઉષ્ણં પુનઃ પુનઃ કૃચ્છ્રાદુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્ ।
રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ

મૂત્રક્ષયં સરુગ્દાહં જનયેતાં તદાહ્વયમ્ ।
પિત્તં કફો દ્વાદપિ વા સંહન્યેતેનિલેનચેત્

કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં તદા પીતં રક્તં શ્વેતં ઘનં સૃજેત્ ।
સદાહં રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેચ્ચ તત્

શુષ્કં સમસ્તવર્ણં વા મૂત્રસાદં વદન્તિતમ્ ।
ઇતિ વિસ્તારતઃ પ્રોક્તા રોગા મૂત્રપ્રવર્તિતાઃ