ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.159

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે મૂત્રાઘાતમૂત્રાકૃચ્છનિદાન નામાષ્ટપઞ્ચાશદુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 159
ધન્વન્વરિરુવાચ ।
પ્રમેહાણાં નિદાનન્તે વક્ષ્યે ઽહં શૃણુ સુશ્રુત ! ।
પ્રમેહા વિંશતિસ્તત્ર શ્લેષ્મણો દશ પિત્તતઃ

ષટ્ચત્વારો ઽનિલાત્તેચ મેદોમત્રકફાવહાઃ ।
હારિદ્રમેહી કટુકં હરિદ્રાસન્નિભં શકૃત્

વિસ્ત્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેચ મઞ્જિષ્ઠા સલિલોપમમ્ ।
વિસ્ત્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભ રક્તમેહતઃ

વસામેહી વસામિશ્રં વસાભં મૂત્રયેન્મુહુઃ ।
મજ્જાભં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ

હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્ત્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્ ।
સલસીકં વિવદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ

મધુમેહી મધુસમં જાયતે સ કિલ દ્વિધા ।
ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથે યદા

આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સો ઽનિમિત્તં પ્રદર્શયેત્ ।
ક્ષણાત્ક્ષીણઃ ક્ષણાત્પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાઘ્યતામ્

કાલેનોપેક્ષિતઃ સર્વોહ્યાયાતિ મધુમેહતામ્ ।
મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ

સર્વે તે મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોર્યતઃ ।
અવિપાકો ઽરુચિશ્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ

ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફજન્મનામ્ ।
બસ્તિમેહનયોસ્તોદોમુષ્કાવદરણં જ્વરઃ

દાહસ્તૃષ્ણામ્લિકા મૂર્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્ ।
વાતજાનામુદાવર્તઃ કમ્પહૃદ્ગહલોલતાઃ

શૂલમુન્નિદ્રાતા શોષઃ શ્વાસઃ કાસઞ્ચ જાયતે ।
શરાવિકા કચ્છપિકા જ્વાલિની વિનતાલજી

મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા ।
વિદ્રધિશ્ચેતિ પિડિકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ

અન્નસ્ય કફસંશ્લેષાત્પ્રાયસ્તત્ર પ્રવર્તનમ્ ।
સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલશીતમ્

નવં ધાન્યં સુરાસૂપમાંસેક્ષુગુડગોરસમ્ ।
એકસ્થાનાસનવતિ શયનં વિનિવર્તનમ્

બસ્તિમાશ્રિત્ય કુરુતે પ્રમેહાદ્દૂષિતઃ કફઃ ।
દૂષયિત્વા વપુઃ ક્લેદં સ્વેદમેદોવસામિષમ્

પિત્તં રક્તમતિક્ષીણે કફાદૌ મૂત્રસંશ્રયમ્ ।
ધાતું બસ્તિમુપાનીય તત્ક્ષયેચ્ચૈવ મારુતઃ

સાધ્યાસાધ્યપ્રતીત્યાદ્યાઃ મેહાસ્તેનૈવ તદ્ભવાઃ ।
સમે સમકૃતા દોષે પરમત્વાત્તથાપિ ચ

સામાન્ય લક્ષણન્તેષાં પ્રભૂતાવિલમૂત્રતા ।
દોષદૂષ્યા વિશેષે ઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ

મૂત્રવર્ણાદિભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે ।
અચ્છં બહુસિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્

મેહત્યુદકમેહેન કિઞ્ચિદાવિલપિચ્છિલમ્ ।
ઇક્ષો રસમિવાત્યર્થં મધુરં ચેક્ષુમેહતઃ

સાન્દ્રી ભવેત્પર્યુષિતં સાન્દ્રમેહેન મેહતિ ।
સુરામેહી સુરાતુલ્યમુપર્યચ્છમધોઘનમ્

સહૃષ્ટરોમા પિષ્ટેન પિષ્ટબદ્બહુલં સિતમ્ ।
શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહી પ્રમેહતિ

મૂત્રયેત્સિકતામેહી સિકતારૂપિણો મલાન્ ।
શીતમેહી સુબહુશો મધુરં ભૃશશીતલમ્

શનૈઃ શનૈઃ શનૈર્મેહી મન્દં મન્દંપ્રમેહતિ ।
લાલાતન્તુયુતં મૂત્રં લાલામેહેન પિચ્છિલમ્

ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શેઃ ક્ષારેણ ક્ષારતોયવત્ ।
નીલમેહન નીલાભં કાલમેહી મસીનિભમ્

સન્ધિમર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ ।
અન્તોન્નતા મધ્યનિન્મા અક્લેદસુરુજાન્વિતા

શરાવમાનસંસ્થાના પિડિકા સ્યાચ્છરાવિકા ।
સદાહા કૂર્મસંસ્થાના જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ

મહતી પિડિકા નીલા વિનતા નામ સા સ્મૃતા ।
દહતિ ત્વચમુત્થાને જ્વાલિની કષ્ટદાયિની

રક્તા સિતા સ્ફોટચિતા દારુણા ત્વલજી ભવેત્ ।
મસૂરાકૃતિ સંસ્થાના વિજ્ઞેયા તુ મસૂરિકા

સર્ષપોપમસંસ્થાના જિહ્વાપાકમહારુજા ।
પુત્રિણી મહતી ચાલ્પા સુસૂક્ષ્મા પિડિકા સ્મૃતા

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા ।
વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તા જ્ઞેયા વિદ્રધિકા તુ સા

પુત્રિણી ચ વિદારી ચ દુઃ સહા બહુમેદસઃ ।
સદ્યઃ પિત્તોલ્બણાસ્ત્વન્યાઃ સમ્ભવન્ત્યલ્પમેદસઃ

પિડિકાસ્તા ભવેયુઃ સ્યાદ્દોષોદ્રેકો યથાયથમ્ ।
પ્રમેહેણ વિનાપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ

તાવચ્ચ નોપલક્ષ્યન્તે યાવદ્વર્ણઞ્ચ વર્જિતમ્ ।
હારિદ્રં રક્તવર્ણં વા મેહપ્રાગ્રૂપવર્જિતમ્

યો મૂત્રયેત તન્મહેં રક્તપિત્તન્તુ તદ્વિદુઃ ।
સ્વેદો ઽઙ્ગગાન્ધઃ શિથિલત્વમઙ્ગે શ્ય્યાશનસ્વપ્નસુખાભિષઙ્ગઃ ।
હૃન્નેત્રજિહ્વાશ્રવણોપદાહા ઘનોગ્રતા કેશનખાભિવૃદ્ધિઃ

શીતપ્રિયત્વં ગલતાલુશોષો માધુર્ય માસ્યે કરપાદદાહઃ ।
ભવિષ્યતો મેહગણસ્ય રૂપં મૂત્રે ઽપિ ધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ

તૃષ્ણા પ્રમેહે મધુરં પ્રપિચ્છં મધ્વામયે સ્યાદ્વિવિધોવિકારઃ ।
સમ્પૂરણાદ્વા કફસમ્ભવઃ સ્યાત્ક્ષીણેષુ દોષેષ્વનિલાત્મકો વા

સમ્પૂર્ણરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વૈ રતિસમ્ભવાશ્ચ ।
સક્રામતે પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ સાધ્યો ઽસ્તિ મેહો યદિ નાસ્તિ દિષ્ટમ્