ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.152

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે હિક્રાનિદાના નામૈકપઞ્ચાશદુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 152
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
અથાતો યક્ષ્મરોગસ્ય નિદાનં પ્રવદામ્યહમ્ ।
અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ

રાજયક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગરાડિતિ કથ્યતે ।
નક્ષત્રાણાં દ્વિજાનાઞ્ચ રાજ્ઞો ઽભૂદ્યદયં પુરા

યચ્ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ ।
દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષયસ્તત્સમ્ભવાચ્ચ સઃ

રસાદિશોષણાચ્છોષો રોગરાડિતિ રાજવત્ ।
સાહસં વેગસંરોધઃ શુક્રૌજઃ સ્નેહસંક્ષયઃ

અન્નપાનવિધિત્યાગશ્ચત્વારસ્તસ્યહેતવઃ ।
તૈરુદીર્ણો ઽનિલઃ પિત્તં વ્યર્થં ચોદીર્ય સર્વતઃ

શરિરસન્ધિમાવિશ્ય તાઃ શિરાઃ પ્રતિપીડયન્ ।
મુખાનિ સ્રોતસાં રુદ્ધ્વા તથૈવાતિવિસૃજ્ય વા

મધ્યમૂર્ધ્વમધસ્તિર્યગવ્યથાં સઞ્જનયેદ્ધૃદઃ ।
રૂપં ભવિષ્યતસ્તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં જ્વરઃ

પ્રસેકો મુખમાધુર્યં માર્દવં વહ્નિદે હયોઃ ।
લૌલ્યભાવો ઽન્નપાનાદૌ શુચાવશુચિવીક્ષણમ્

મક્ષિકાતૃણકેશાદિપાતઃ પ્રાયો ઽન્નપાનયોઃ ।
હૃલ્લાસશ્છર્દિરરુચિરસ્નાતે ઽપિ બલક્ષયઃ

પાણ્યોરુવક્ષઃ પાદાસ્યકુક્ષ્યક્ષ્ણોરતિશુક્લતા ।
બાહ્વોઃ પ્રતોદો જિહ્વાયાઃ કાયે બૈભત્સ્યદર્શનમ્

સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા ઘૃણિતા મૂર્ધગુણ્ઠનમ્ ।
નખકેશાસ્થિવૃદ્ધિશ્ચ સ્વપ્ને ચાભિભવો ભવેત્

પતનં કૃકલાસાહિકપિશ્વાપદપક્ષિભિઃ ।
કેશાસ્થિતુષભસ્માદિતરૌ સમધિરોહણમ્

શૂન્યાનાં ગ્રામદેશાનાં દર્શનં શુષ્યતો ઽમ્ભસઃ ।
જ્યોતિર્દિવિ દવાગ્નીનાં જ્વલતાં ચ મહીરુહામ્

પીનસશ્વાસકાસં ચ સ્વરમૂર્ધરુજો ઽરુચિઃ ।
ઊર્ધ્વનિઃ શ્વાસસંશોષાવધશ્છર્દિશ્ચ કોષ્ઠગે

સ્થિતે પાર્શ્વે ચ રુગ્બોધે સન્ધિસ્થે ભવતિ જ્વરઃ ।
રૂપાણ્યૈકાદશૈતાનિ જાયન્તે રાજયક્ષ્મણઃ

તેષામુપદ્રવાન્વિદ્યાત્કણ્ઠધ્વંસકરી રુજાઃ ।
જૃમ્ભાઙ્ગમર્દનિષ્ઠીવવહ્નિમાન્દ્યાસ્યપૂતિતા

તત્ર વાતાચ્છિરઃ પાર્શ્વશૂલનં સાંગમર્દનમ્ ।
કણ્ઠરોધઃ સ્વરભ્રંશઃ પિત્તાત્પાદાંસપાણિષુ

દાહો ઽતિસારો ઽસૃક્ છર્દિર્મુખગન્ધો જ્વરો મદઃ ।
કફાદરોચકચ્છર્દિકાસા અર્ધ્વાં ગગૌરવમ્

પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વરભેદો ઽલ્પવહ્નિતા ।
દોષૈર્મન્દાનલત્વેન શોથલેપકફોલ્બણૈઃ

સ્રોતોમુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતુષુ સ્વલ્પકેષુ ચ ।
વિદાહો મનસઃ સ્થાને ભવન્ત્યન્યે હ્યુપદ્રવાઃ

પચ્યતે કોષ્ઠ એવાન્નમમ્લયુક્તૈ રસૈર્યુતમ્ ।
પ્રાયો ઽસ્ય ક્ષયભાગાનાં નૈવાન્નં ચાઙ્ગપુષ્ટયે

રસો હ્યસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુરુતે તુ તત્ ।
ઉપષ્ટબ્ધઃ સમન્તાચ્ચ કેવલં વર્તતે ક્ષયી

લિઙ્ગેષ્વલ્પેષ્વતિક્ષીણં વ્યાધૌ ષટ્કરણક્ષયમ્ ।
વર્જયેત્સાધયેદેવ સર્વેષ્વપિ તતો ઽન્યથા

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષયાત્સર્વસ્ય મેદસઃ ।
સ્વરભેદો ભવેત્તસ્ય ક્ષામો રૂક્ષશ્ચલઃ સ્વરઃ

શુકવર્ણાભકણ્ઠત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશમો ઽનિલાત્ ।
પિત્તાત્તાલુગલે દાહઃ શોષો ભવતિ સન્તતમ્

લિમ્પન્નિવ કફૈઃ કણ્ઠં મુખં ઘુરઘુરાયતે ।
સ્વયં વિરુદ્ધૈઃ સર્વૈસ્તુ સર્વાલિઙ્ગૈઃ ક્ષયો ભવેત્

ધૂમાયતીવ ચાત્યર્થમુદેતિ શ્લેષ્મલક્ષણમ્ ।
કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ ક્ષયાશ્ચાત્ર સર્વૈરલ્પઞ્ચ વર્જયેત્