ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.111

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે બૃહદૃ નીતિસારે દશોત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 111
સૂત ઉવાચ ।
પાર્થિવસ્ય તુ વક્ષ્યામિ ભૃત્યાનાઞ્ચૈવ લક્ષણમ્ ।
સર્વાણિ હિ મહીપાલઃ સમ્યઙ્નિત્યં પરીક્ષયેત્

રાજ્યં પાલયતે નિત્યં સત્યધર્મપરાયણઃ ।
નિર્જિત્ય પરસૈન્યાનિ ક્ષિતં ધર્મેણ પાલયેત્

પુષ્પાત્પુષ્પં વિચિન્વીત મૂલચ્છેદં ન કારયેત્ ।
માલાકાર ઇવારણ્યે ન યથાઙ્ગારકારકઃ

દોગ્ધારઃ ક્ષીરભુઞ્જાના વિકૃતં તન્ન ભુઞ્જતે ।
પરરાષ્ટ્રં મહીપાલૈર્ભોક્તવ્યં ન ચ દૂષયેત્

નોધશ્છિન્દ્યાત્તુ યો ધેન્વાઃ ક્ષારાર્થો લભતે પયઃ ।
એવં રાષ્ટ્રં પ્રયોગેણ પીડ્યમાનં ન વર્ધતે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૃથિવીમનુપાલયેન્ ।
પાલકસ્ય ભવેદ્ભૂમિઃ કીર્તિરાયુર્યશો બલમ્

આભ્યર્ચ્ય વિષ્ણું ધર્માત્મા ગોબ્રાહ્મણહિતે રતઃ ।
પ્રજાઃ પાલયિતું શક્તઃ પાર્થિવો વિજિતેન્દ્રિયઃ

ઐશ્વર્યમધ્રુવં પ્રાપ્ય રાજા ધર્મે મતિઞ્ચરેત્ ।
ક્ષણેન વિભવો નશ્યેન્નાત્માયત્તં ધનાદિકમ્

સત્યં મનોરમાઃ કામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ ।
કિન્તુ વૈ વનિતાપાઙ્ગભઙ્ગિલોલં હિ જીવિતમ્

વ્યાઘ્રીવ તિષ્ઠતિ જરા પરિતર્જયન્તી રોગાશ્ચ શત્રવ ઇવ પ્રભવન્તિ ગાત્રે ।
આયુઃ પરિસ્ત્રવતિ ભિન્નઘટાદિવામ્ભો લોકો ન ચાત્મહિતમાચરતીહ કશ્ચિત્

નિઃ શઙ્કં કિં મનુષ્યાઃ કુરુત પરહિતં યુક્તમગ્રે હિતં યન્મોદધ્વં કામિનીભિર્મદનશરહતા મન્દમન્દાતિદૃષ્ટ્યા ।
મા પાપં સંકુરુધ્વં દ્વિજહરિપરમાઃ સંભજધ્વં સદૈવ આયુર્નિઃ શેષમેતિ સ્ખલતિ જલઘટીભૂતમૃત્યુચ્છલેન

માતૃવત્પરદારેષુ પરદ્રવ્યેષુ લોષ્ટવત્ ।
આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યતિ સ પણ્ડિતઃ

એતદર્થં હિ વિપ્રેન્દ્રા રાજ્યમિચ્છન્તિ ભૂભૃતઃ ।
યદેષાં સર્વકાર્યેષુ વચો ન પ્રતિહન્યતે

એતદર્થં હિ કુર્વન્તિ રાજાનો ધનસઞ્ચયમ્ ।
રક્ષયિત્વા તુ ચાત્માનં યદ્ધનં તદ્દ્વિજાતયે

ઓઙ્કારશબ્દો વિપ્રાણાં યેન રાષ્ટ્રં પ્રવર્ધતે ।
સ રાજા વર્ધતે યોગાદ્વ્યાધિભિશ્ચ ન બધ્યતે

અસમર્થાશ્ચ કુર્વન્તિ મુનયો દ્રવ્યસઞ્ચયમ્ ।
કિં પુનસ્તુ મહીપાલઃ પુત્રવત્પાલયન્પ્રજાઃ

યસ્યાર્થાસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ ।
યસ્યાર્થાઃ સ મુમાંલ્લાકે યસ્યાર્થાઃ સ ચ પણ્ડિતઃ

ત્યજન્તિ મિત્રાણિ ધનૈર્વિહીનં પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સુહૃજ્જનાશ્ચ ।
તે ચાર્થવન્તં પુનરાશ્રયન્તિ હ્યર્થો હિ લોકે પુરુષસ્ય બન્ધુઃ

અન્ધા હિ રાજા ભવતિ યસ્તુ સાસ્ત્રવિવર્જિતઃ ।
અન્ધઃ પશ્યતિ ચારેણ શાસ્ત્રહીનો ન પશ્યતિ

યસ્ય પુત્રાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ મન્ત્રિણશ્ચ પુરોહિતાઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસુપ્તાનિ તસ્ય રાજ્યં ચિરં ન હિ

યેનાર્જિતાસ્ત્રયો ઽપ્યો ઽપ્યેતે પુત્રા ભૃત્યાશ્ચ બાન્ધવાઃ ।
જિતા તેન સમં ભૂપૈશ્ચતુરબ્ધિર્વસુન્ધરા

લઙ્ઘયેચ્છાસ્ત્રયુક્તાનિ હેતુયુક્તાનિ યાનિ ચ ।
સહિ નશ્યતિ વૈ રાજા ઇહ લોકે પરત્ર ચ

મનસ્તાપં ન કુર્વીત આપદં પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ ।
સમબુદ્ધિઃ પ્રસન્નાત્મા પ્રસન્નાત્મા સુખદુઃખે સમો ભવેત્

ધીરાઃ કષ્ટમનુપ્રાપ્ય ન ભવન્તિ વિષાદિનઃ ।
પ્રવિશ્ય વદનં રાહોઃ કિં નોદતિ પુનઃ શશી

ધિગ્ધિક્ શરીરસુખલાલિતમાનવેષુ મા ખેદયેદ્ધનકૃશં હિ શરીરમેવ ।
સદ્દારકા હ્યધનપાણ્ડુસુતાઃ શ્રુતા હિ દુઃખં વિહાય પુનરેવ સુખં પ્રપન્નાઃ

ગન્ધર્વવિદ્યામાલોક્ય વાદ્યં ચ ગણિકાગણાન્ ।
ધનુર્વેદાર્થશાસ્ત્રાણિ લોકે રક્ષેચ્ચ ભૂપતિઃ

કારણેન વિના ભૃત્યે યસ્તુ કુપ્યતિ પાર્થિવઃ ।
સ ગૃહ્ણાતિ વિષોન્માદં કૃષ્ણસર્પવિસર્જિતમ્

ચાપલાદ્વારયેદ્દૃષ્ટિં મિથ્યાવાક્યઞ્ચ વારયેત્ ।
માનવે શ્રોત્રિયે ચૈવ ભૃત્યવર્ગે સદૈવ હિ

લીલાં કરોતિ યો રાજા ભૃત્યસ્વજનગર્વિતઃ ।
શાસને સર્વદા ક્ષિપ્રં રિપુભિઃ પરિભૂયતે

હુઙ્કારે ભૃકુટીં નૈવ સદા કુર્વીત પાર્થિવઃ ।
વિના દોષેણ યો ભૃત્યાન્રાજાધમણ શાસ્તિ ચ ।
લીલાસુખાનિ ભોગ્યાનિ ત્યજેદિહ મહીપતિઃ

સુખપ્રવૃત્તૈઃ સાધ્યન્તૈ શત્રવો વિગ્રહે સ્થિતૈઃ

ઉદ્યોગઃ સાહસંધૈર્યં બુદ્ધિઃ શક્તિઃ પરાક્રમઃ ।
ષડ્વિધો યસ્ય ઉત્સાહસ્તસ્ય દેવો ઽપિ શઙ્કતે

ઉદ્યોગેન કૃતે કાર્યે સિદ્ધર્યસ્ય ન વિદ્યતે ।
દૈવં તસ્ય પ્રમાણં હિ કર્તવ્યં પૌરુષં સદા